{"id":116947,"date":"2007-05-31T13:25:00","date_gmt":"2007-05-31T11:25:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/pierre-boulez-uit-het-dodenhuis\/"},"modified":"2007-05-31T13:25:00","modified_gmt":"2007-05-31T11:25:00","slug":"pierre-boulez-uit-het-dodenhuis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/pierre-boulez-uit-het-dodenhuis\/","title":{"rendered":"Pierre Boulez, \u2018Uit het dodenhuis\u2019"},"content":{"rendered":"
\n

\u2018Uit het dodenhuis\u2019 is de laatste opera van een gevierd dirigent en een tobbend componist<\/h3>\n

26-05-2007
Jacqueline Oskamp<\/p>\n

\u2018Ze zeggen dat bij de premi\u00e8re van een hedendaags werk de componist het stuk op hetzelfde concert twee keer hoort \u2013 voor de eerste en voor de laatste keer.\u2019 Met deze wrange grap gaf Pierre Boulez (1925) eens antwoord op de vraag waarom hij ooit is begonnen met dirigeren. Een carri\u00e8re die haaks leek te staan op het compromisloze en provocerende karakter van de componist Boulez. Deze tergde niet alleen de conventionele muziekwereld door te proclameren dat alle operahuizen opgeblazen zouden moeten worden, hij provoceerde zelfs geestverwanten met zijn radicale opvattingen. Zelf schreef hij: \u2018Ik ben tegen het verstandige en gematigde (…) Ik ben sektarisch genoeg om niet bang te zijn voor het duizelingwekkende.\u2019 <\/p>\n

Ondanks deze roekeloze houding nam Boulez in 1954 de verantwoordelijkheid voor de oprichting van de concertorganisatie Domaine Musical in Parijs. Een combinatie van klassieke werken en de allernieuwste avant-garde bepaalde de signatuur van deze concerten, maar het aantrekken van geschikte dirigenten bleek niet eenvoudig. \u2018De dirigenten van toen, zoals Hermann Scherchen, kostten enorme bedragen. Daarom heb ik het er zelf op gewaagd en ging dirigeren. Ik was de goedkoopste, ik kostte zelfs helemaal niets. Het was dus uit noodzaak.\u2019<\/p>\n

Op dat moment kon niemand vermoeden hoe groot de gevolgen van deze terloopse beslissing zou zijn. Boulez aanvaarde steeds meer gastdirigentschappen, werd principal guest conductor van het Cleveland Orchestra en trad ook geregeld in Nederland op. Toen hij bij het Concertgebouworkest op te veel weerstand stuitte (\u2018Er waren elementen in het orkest die gewoon verzet pleegden\u2019), verlegde hij zijn activiteiten naar het Residentie Orkest (\u2018natuurlijk wel van een ander niveau\u2019). In 1971 stootte hij door naar de top: tegelijkertijd volgde hij Colin Davis op als chef-dirigent van het BBC Symphony Orchestra en Leonard Bernstein als dirigent van het New York Philharmonic.
Het New Yorkse muziekleven bleek een harde leerschool voor Boulez, wiens geheime agenda er voornamelijk uit bestond zo veel mogelijk twintigste-eeuwse muziek op de lessenaars te krijgen. Hij belandde in een loopgravenoorlog met de conservatieve criticus Harold Schonberg (\u2018een halfbakken aardappel\u2019) en distantieerde zich krachtig van zijn New Yorkse biografe Joan Peyser (\u2018gossip\u2019, \u2018provinciaals\u2019 en \u2018een dwaas boek\u2019). Desalniettemin was tact vereist om hier te overleven. Recepties, sponsordineetjes, rijke dames de hand kussen \u2013 Boulez ontwikkelde in rap tempo zijn diplomatieke vaardigheden. <\/p>\n

Wat was er aan de hand met de voormalige radikalinski? Was het niet verdacht dat deze grote muzikale vernieuwer meer op de bok dan achter de componeertafel was te vinden? Waren zijn idee\u00ebn opgedroogd? Was hij vastgelopen in zijn eigen serialisme, het componeersysteem dat hij juist als redding van de hedendaagse muziek had uitgeroepen? Het zijn vragen die de componist Boulez \u2013 auteur van een piepklein oeuvre \u2013 tot op de dag van vandaag achtervolgen. \u2018Non non non,\u2019 zo klonk het twee jaar geleden weer stellig, \u2018componeren vormt nog altijd de kern van mijn bestaan. Als ik niet meer mocht dirigeren, zou ik dat helemaal niet tragisch opvatten. Maar mocht ik niet meer componeren, dan zou ik echt ongelukkig zijn, erg gefrustreerd.\u2019<\/p>\n

Deze ambigu\u00efteit tussen de gevierde dirigent en de tobberige componist werd door de pers aangegrepen toen hij 1995 bij de Nederlandse Opera Moses und Aron van Sch\u00f6nberg dirigeerde. Het Parool vroeg zich af of Mozes en Aaron niet samen kwamen in de persoon Boulez: \u2018Mozes de wetgever, die onverbiddelijk vasthoudt aan hooggestemde idealen, en Aaron, de pragmaticus, die zonder al te veel gewetensbezwaren bereid is toe te geven aan de omstandigheden.\u2019 Maar volgens de maestro zelf is hij in wezen niet veranderd. \u2018Mijn voorkeuren en mijn negatieve gevoelens zijn praktische dezelfde. Alleen, ik snij het op een andere manier aan. Als je jong bent en je hebt nog geen positie veroverd, ben je net een hond die buiten de deur staat te blaffen. Dus ik blafte, ok\u00e9,\u2019 zo vertrouwde hij de Volkskrant toe. \u2018Ben je langzamerhand een heer des huizes, dan moet je de dingen wel anders formuleren.\u2019<\/p>\n

Dat neemt niet weg dat hij geen scrupules heeft als het om zijn muzikale opvattingen gaat. Zo fulmineert hij graag tegen de \u2018ziekelijke compleetheidsmanie\u2019 die rond grote meesters hangt. Zo werd tijdens de Mozart-herdenking in 1991 diens gehele oeuvre uitgevoerd \u2018zonder al teveel onderscheidingsvermogen\u2019. Hij vindt dat Bach, Mozart of Beethoven meer respect verdienen: \u2018Om alles wat zij gecomponeerd hebben al bij voorbaat als \u2018meesterlijk\u2019 te beschouwen, is naar mijn opvatting geen zinvolle benadering, maar eerder een blijk van gemakzucht,\u2019 zo stelde Boulez in een reeks gesprekken met de musicoloog Maarten Brandt. De oude muziekpraktijk komt er niet beter van af. Door een stuk in een historische context te plaatsen \u2013 voorzover dat al mogelijk is \u2013 vergroot je alleen maar de afstand tussen de muziek en de luisteraar. De authentieke uitvoering van Berlioz\u2019 Symphonie fantastique door John Eliot Gardiner beschouwde hij als \u2018een ceremonie voor skeletten\u2019. <\/p>\n

En dan zijn er nog de populaire componisten over wie Boulez graag een sneer maakt. Zijn favoriete slachtoffer is Sjostakovitsj, wiens muziek hij in een milde bui als \u2018fast food\u2019 of \u2018filmmuziek\u2019 betitelt, en in het ergste geval \u2018als een derde persing van Mahler\u2019.
Toch is Boulez in de loop der jaren in sommige opzichten genuanceerder geworden. Verwees hij ooit in een doldrieste bui zowel Stravinsky als Sch\u00f6nberg naar de prullenbak, later herzag hij zijn oordeel en begreep hij eveneens dat beide componisten in hun houding ten aanzien van de muziekgeschiedenis veel meer met elkaar gemeen hebben dan men doorgaans denkt. \u2018Stravinsky speelt de olifant in de porseleinwinkel van de traditie: hij vernietigt en kleeft de stukken weer aan elkaar, soms enigzins sarcastisch, soms wat welwillender, terwijl Sch\u00f6nberg neoclassicistisch schrijft uit respect voor de traditie.\u2019<\/p>\n

Niet alleen worden de uitlatingen van Boulez in de loop der jaren milder, ook zijn uitvoeringen worden geleidelijk aan warmer. Het verwijt dat Boulez de dirigent (die volgens Stravinsky als een \u2018Napoleon\u2019 voor het orkest stond) lange tijd werd nagedragen, was dat zijn interpretaties te analytisch en rationeel waren. Komend vanuit het twintigste-eeuwse modernisme, benaderde hij de muziekliteratuur vooral vanuit de vorm en structuur. Ooit gevraagd wat hij deed als er in een partituur \u2018con amore\u2019 stond, luidde het antwoord: \u2018I think the form is the feeling\u2019. En zo werd zijn uitvoering van Debussy\u2019s Ib\u00e9ria eens gekscherend Sib\u00e9ria genoemd. Maar tegenwoordig wordt hem nog zelden een gebrek aan expressiviteit verweten.<\/p>\n

Boulez heeft zichzelf wel eens vergeleken met een eend die uit het water komt, zijn veren schudt en weer droog is. Dit ter verklaring van zijn tomeloze energie. Maar op 82-jarige leeftijd lijken zelfs Boulez\u2019 batterijen een beetje uitgeput te raken en zo heeft hij besloten na Jan\u00e1ceks Uit het dodenhuis geen nieuwe, tijdrovende operaproducties meer te doen. Eigenlijk had hij deze beslissing al een paar jaar geleden genomen, zo vertelt zijn Parijse agent desgevraagd, maar twee jaar geleden liet hij zich overhalen om nog een keer Parsifal te dirigeren in Bayreuth \u2013 waar hij al sinds 1966 over de vloer komt. In het geval van Jan\u00e1cek kon hij de verleiding niet weerstaan de historische samenwerking met Patrice Ch\u00e9reau en Richard Perduzzi weer op te pakken. Aan Jan\u00e1cek zal het niet gelegen hebben: deze componist zette hij ooit meedogenloos weg met de woorden \u2018een superieure amateur\u2019. <\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u2018Ze zeggen dat bij de premi\u00e8re van een hedendaags werk de componist het stuk op hetzelfde concert twee keer hoort \u2013 voor de eerste en voor de laatste keer.\u2019 Met deze wrange grap gaf Pierre Boulez (1925) eens antwoord op de vraag waarom hij ooit is begonnen met dirigeren.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[2759,783],"class_list":["post-116947","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-holland-festival","tag-verhalen"],"acf":[],"author_name":"Jacqueline Oskamp","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/116947","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=116947"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/116947\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jacqueline Oskamp","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=116947"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=116947"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}