Beschouwing \/ Het belang van volledig opnieuw beginnen<\/p>\n
Wat romantiek ook mag zijn, je denkt niet meteen aan orde. De eerste associatie met chaos ligt veel meer voor de hand. In Het lijden van de jonge Werther, de roman van Goethe uit 1774 die de romantiek min of meer inluidde, werd niet geleden omdat alles zo orderlijk en overzichtelijk was in het hoofd van Werther. Sindsdien heeft romantiek altijd iets te maken gehad met emoties, gevoelens, het ongevormde, de natuur, met authenticiteit, creativiteit, oorspronkelijkheid en onbevangenheid. Niks orde, niks verstandigheid, niks overzicht of inzicht. Chaos en verwarring, het liefst in een aangename roes, dat is romantiek.<\/p>\n
Als Maarten Doorman drie jaar geleden zijn boek De rationele orde had genoemd, zou alles dus perfect geklopt hebben, want rationalisme associeer je onmiddellijk met orde. Daar is het rationalisme op uit. Maar hij noemde het De romantische orde. Het is alsof je het dan hebt over \u2018zwarte sneeuw\u2019, of over \u2018een levende dode\u2019. Dat kan eigenlijk niet en is dan ook een oxymoron, de stijlfiguur waarmee twee onverenigbare zaken op een po\u00ebtische of suggestieve manier met elkaar in verband worden gebracht. Zoals het woord \u2018oxymoron\u2019 zelf al zegt: dat is oxy (slim) en moron (dom) tegelijk.<\/p>\n
Onder al die romantische verwarring had Doorman een patroon ontdekt, \u2018een orde\u2019, een onderliggend raster dat het gedrag, de gedachten en activiteiten van mensen de laatste twee eeuwen zou hebben gestuurd. We zouden nog steeds doordrongen en omgeven zijn door romantiek: we geloven nog steeds in de romantische liefde, we willen nog steeds \u2018onszelf zijn\u2019, we wantrouwen nog steeds de techniek en de wetenschap, en aan de kunst kennen we als vanouds nog bijzondere vermogens toe. Ook is het verleden nooit uit onze gedachten en nationale gevoelens steken altijd weer de kop op.<\/p>\n
Het bijzondere aan De romantische orde was dat Doorman het over romantiek had, een begrip dat inmiddels een baard had gekregen en waaraan in de loop van twee eeuwen vooral de romantische clich\u00e9s van gevoel en gezwijmel waren gaan kleven. In de actuele filosofie keek men niet door de ogen van de romantiek, maar aan de hand van deconstructie, pragmatisme en postmodernisme. Doorman stoorde zich daar niet aan; hij keek met een ruimere, bijna antropologische blik naar de cultuurgeschiedenis. Het ontging hem niet dat de romantiek de afgelopen honderd jaar ook aardig onttoverd was: het unieke, autonome individu dat de romantiek koesterde, was steeds minder autonoom geworden en afhankelijk van alle mogelijke invloeden. Ook op andere gebieden was de romantische orde onder druk komen te staan. Maar de kern was volgens hem niet aangetast.<\/p>\n
Ook in Paralipomena, zijn nieuwe boek met essays, beschouwt Doorman de romantische orde als de beste manier om inzicht in de hedendaagse cultuur te krijgen. We leven weliswaar in een door technologie beheerste wereld, maar dat is voor hem geen reden om de mogelijkheid te overwegen dat we misschien wel een \u2018rationele orde\u2019 leven.<\/p>\n
De hardnekkigheid van de romantische orde wordt veroorzaakt door haar \u2018dynamiek\u2019. Die is het gevolg van de tegenstellingen waaruit de romantiek vanaf het begin bestaat. Aan het eind van de achttiende en begin van de negentiende eeuw verdween de vanzelfsprekendheid uit de cultuur. Wat eerst gewoon was, kwam op losse schroeven te staan: de nadruk op de rede en de (natuur)wetenschap tijdens de Verlichting was ten koste gegaan van de geest en de emoties. Dat riep een herwaardering van het gevoel op. Omdat de opkomende industrialisatie in het teken stond van de materie, begonnen Duitse en Engelse romantici het leven van de geest te verheerlijken. Er ontstonden tegenstellingen en paradoxen: gevoel en verstand, geest en materie, objectiviteit en subjectiviteit, universalisme en nationalisme. Die leverden onafgebroken strijd om de hegemonie. Dat is wat Doorman de romantische dynamiek noemt.<\/p>\n
Het grote bezwaar tegen Doormans romantische orde is dat het op een gegeven moment ook echt een \u2018orde\u2019 moet zijn en dat alles en iedereen er onder moet gaan vallen. Het vernuft van Doorman is zo groot dat alles ineens romantisch in cultuurfilosofische zin wordt. Ook al schilderen Malevitsj en Mondriaan abstract en is hun werk totaal anders dan dat van onmiskenbare romantici als Edward Munch of Egon Schiele, toch maakt Doorman er romantici van. Maar niet overtuigend. Malevitsj en Mondriaan distantieerden zich allebei van de romantische kunstenaarsopvatting dat de kunst de expressie zou zijn van het persoonlijk en innerlijke leven van de kunstenaar. Maar de achtergrond van hun werk, hun idee\u00ebn, zouden volgens Doorman \u2018van een streven naar verzoening getuigen\u2019 dat afkomstig is uit romantische tegenstellingen als \u2018het universele tegenover het individuele, het spirituele tegenover de materie, het mannelijke tegenover het vrouwelijke en het objectieve tegenover het subjectieve.\u2019<\/p>\n
Dat mag zo zijn, maar ze kozen wel voor niet-romantische polen van de tegenstellingen. Doorman rekt het begrip romantisch onaanvaardbaar op. Malevitsj en Mondriaan zijn geen romantici, want ze wilden uiteindelijk een soort onpersoonlijke kunst maken: universeel, objectief, tegen het mystieke aan. Wanneer Doorman het begrip romantiek zo oprekt, is het geen wonder dat hij in Paralipomena (wat zoveel betekent als \u2018bijwerk\u2019) schrijft dat de romantische orde \u2018een gevangenis\u2019 is. Doorman is zelf de architect van deze gevangenis.<\/p>\n
Hij voert Marcel Duchamp op als een kunstenaar wiens werk weinig te maken lijkt te hebben met de romantische expressie van een persoonlijk leven. Maar daar neemt hij geen genoegen mee. Ook al heeft Duchamp niets met romantiek, dat wordt anders wanneer Doorman zijn interviews en zijn aantekeningen bij zijn werk betrekt. Dan krijgt het werk ineens een persoonlijke kant en is Duchamp bij gevolg ook een romanticus: \u2018We zien hier,\u2019 schrijft Doorman, \u2018een opvallende dubbelzinnigheid ontstaan. Waar de kunstenaar enerzijds uit het werk lijkt te verdwijnen door kritiek op het door de romantiek gevoede, traditionele kunstdiscours, keert hij er via de achterdeur in terug, bepakt met intentieverklaringen en persoonlijke anekdotes… Aldus handhaaft de kunstenaar zijn centrale positie in de kunst.\u2019 Op deze manier is natuurlijk elke kunstenaar een romanticus. Maar dan betekent het begrip helemaal niets meer. Het heeft geen onderscheidend vermogen meer. Uitgesproken niet-romantische kunstenaars als Daniel Buren (die van de gekleurde strepen), Jan Dibbets of Jeroen Henneman worden dan ook romanticus.<\/p>\n
Er is alle reden om te morrelen aan deze gevangenis van de romantische orde, want Doorman maakt die zo alomvattend. Wanneer er inderdaad van zo\u2019n straffe romantische orde sprake zou zijn, dan kan niemand nog eens gaan vragen om een \u2018nieuwe romantiek\u2019. Er is immers genoeg romantiek? Toch is dat wat de intellectueel-historicus Frank Ankersmit doet in zijn monumentale boek De sublieme historische ervaring. Hij wil een rehabilitatie van \u2018de gevoelens en stemmingen die bepalen hoe we het verleden ervaren\u2019. De persoonlijke ervaringen met het verleden stimuleren en intensiveren de omgang met het verleden. In de hedendaagse geschiedschrijving mogen de persoonlijkheid en de eigen ervaringen van de historicus niet te voorschijn komen. Daar wordt kennelijk allerminst volgens een romantische orde gewerkt, eerder volgens een louter rationele orde.<\/p>\n
Volgens Ankersmit is er een \u2018intellectuele bureaucratie\u2019 ontstaan die het zicht op de geschiedenis ontneemt. Een oorspronkelijke en onbevangen historische ervaring is nauwelijks meer mogelijk. Men ziet eerst de theorie (in de vorm van hermeneutiek, (post)structuralisme, semiotiek, topologie, retorica, deconstructie of narrativisme) en dan pas de historische werkelijkheid. Hij schrijft: \u2018De meest diepzinnige theorie is een afgrond van vulgariteit vergeleken met de zieleroerselen van zelfs de meest simpele geest.\u2019<\/p>\n
De sublieme historische ervaring is een uitermate geleerd boek. Het is ook een beetje een krankzinnig boek omdat Ankersmit allerintellectueelste exercities afwisselt met allerpersoonlijkste verhalen, zoals over de talloze ziekten waaraan hij leed als kind. Het heeft hem een historische liefde voor decoratie en ornamentiek opgeleverd, aangezien zijn bed in alle kamers van het huis (met steeds een ander behang) kwam te staan. Het boek staat bol van de eruditie en theorie\u00ebn, maar is juist bedoeld om een einde te maken aan de invloed van die theorie\u00ebn, ten gunste van het directe contact met het verleden. Dat noemde Johan Huizinga \u2018de historische sensatie\u2019: \u2018Dit contact met het verleden, dat begeleid wordt door een volstrekte overtuiging van echtheid, waarheid, kan gewekt worden door een regel uit een oorkonde of een kroniek, door een prent, een paar klanken uit een oud lied.\u2019<\/p>\n
Deze \u2018volstrekte overtuiging van echtheid, waarheid\u2019 van Huizinga betekent dat er een onbevangen contact met de werkelijkheid van het verleden mogelijk is. Ankersmit schrijft zelfs: \u2018De historische sensatie verenigt verleden en heden in een korte maar extatische kus.\u2019 De moraal hiervan is dat Ankersmit ervan overtuigd is dat \u2018waarheid en authenticiteit\u2019 mogelijk zijn, zelfs in de geschiedschrijving. Hij gaat er dus vanuit dat er zoiets bestaat als de werkelijkheid.<\/p>\n
Dat doet Maarten Doorman niet. In zijn romantische orde lopen werkelijkheid en verbeelding flink door elkaar. De werkelijkheid is wat hem betreft \u2018evenzeer\u2019 een product van aangeleerde waarneming en van allerlei constructies. Doorman wil geen postmodernist zijn voor wie alles tekst en interpretatie is, maar dat er \u2018zoiets hards als de echte, hard eiken werkelijkheid\u2019 zou bestaan, \u2018waarin echte mensen leven\u2019: nee. \u2018Natuurlijk,\u2019 schrijft hij, \u2018wie zich snijdt heeft echte pijn. Maar wie een \u00e9cht leven probeert te leiden, gaat eraan. Ik heb een droevig bericht voor Hans Goedkoop: het echte leven bestaat niet.\u2019<\/p>\n
Voor Doorman bestaat er geen authentieke werkelijkheid, echt leven, meer. Daar weten we te veel voor, daarvoor zit er te veel tussen onze waarnemingen dat door anderen wordt aangedragen. We zijn te zelfreflexief geworden, te zelfbewust. We kunnen, parafraseer ik Doorman vrij, niets meer onbevangen doen, want er zit altijd kennis van anderen tussen.<\/p>\n
Hij illustreert dat met het schilderij The Hay Wain van John Constable. Dat hebben we zo vaak gezien op reproducties, koekblikken en bekers dat je daar niet meer onbelast, onbevangen, met frisse ogen naar kunt kijken. Het markante van het schilderij ligt volgens Doorman niet in het schilderij zelf, niet in het veel besproken meesterschap waarmee Constable de wolken schilderde, maar in \u2018zijn bekendheid en geschiedenis\u2019.<\/p>\n
Dit is een exemplarisch voorbeeld aan de hand waarvan de vraag beantwoord kan worden of er nog werkelijkheid en onbevangenheid bestaat in de romantische orde bestaat. Doorman gaat er kennelijk vanuit dat iedereen The Hay Wain kent. Dat is heel twijfelachtig. Het schilderij was ooit populair, maar dat is het allang niet meer, ook al behoort het tot de kunsthistorische canon. Er kunnen dus weer hele generaties komen die het geheel op eigen kracht gaan ontdekken. Die kunnen er zelfs een authentieke historische sensatie aan beleven, zoals Delacroix overkwam toen hij het schilderij in 1824 in het Louvre zag.<\/p>\n
Zo\u2019n ervaring is volgens Doorman niet meer mogelijk, want het schilderij heeft zijn aura volledig verloren: de roem van het schilderij zou tegelijk tot zijn inflatie hebben geleid. Ik betwijfel of dit het geval is. Echt goede schilderijen zijn niet onderhevig aan inflatie. Je kunt er een tijdje genoeg van hebben omdat je het te vaak hebt gezien. Maar na enige tijd zie je het weer als voor het eerst. Zulke schilderijen hebben een mechaniek voor hun wederopstanding in zich. Doorman gaat er ook vanuit dat iedereen de hele kunsthistorische canon in zijn hoofd heeft. Je kunt veel weten en kennen, maar ten opzichte van het meeste van wat bestaat, sta je blanco: het is onbekend, het is nieuw. En ook als iets bekend is, kun je er nog onbevangen tegenover staan. Zelfs in de volste geest moet ruimte zijn voor niets.<\/p>\n
Met zijn romantische orde gelooft Doorman niet meer in authenticiteit, oorspronkelijkheid of onbevangenheid. Volgens Doorman is het onmogelijk voor de westerse mens om nog bij zijn eigenlijke zelf te komen omdat hij elke dag door talloze invloeden van zichzelf wordt vervreemd. We leven in een kunstmatige wereld, waarin niets meer iets oorspronkelijks heeft: \u2018We leven in kunst.\u2019 Nietzsche, voor wie Doorman veel waardering heeft, wilde van het leven een kunstwerk maken, maar hij leefde niet in kunst. Het was een middel, hij moest er zijn eigen greep op houden, er niet door worden bezeten. Hoe moeizaam ook, Nietzsche keerde altijd terug naar zijn eigen werkelijkheid. Ook al was de werkelijkheid een door anderen beslapen bed, Nietzsche trok de dekens ervan af.<\/p>\n
Hij geloofde in zichzelf als bron van vernieuwing. Hij beschouwde zichzelf als een nieuweling in het leven. Tegen het einde van zijn beroemde essay over het voor- en nadeel van de geschiedenis schrijft hij: \u2018Schenkt mir erst Leben, dann will ich euch auch eine Kultur daraus schaffen.\u2019 Dit is nogal grotesk aanmatigend, dat iemand uit zichzelf een cultuur zou scheppen, maar het geeft wel aan hoeveel vertrouwen Nietzsche nog had in de mogelijkheden van een individu. Nietzsche vond dat deze zin door elk kind van een nieuwe generatie uitgesproken zou moeten worden.<\/p>\n
Het moet voor Doorman ondenkbaar zijn dat je de last van de geschiedenis af zou kunnen leggen. Dat stelt Nietzsche voor wanneer je er door verpletterd dreigt te worden. Soms moet de last van de geschiedenis afgelegd worden, opdat men dan zijn eigen geschiedenis kan maken. Voor Nietzsche is namelijk elk individu \u2018etwas ganz Neues und Neuschaffendes\u2019. Hij wist ook wel dat het leven en de geschiedenis vol waren, maar hij wist ook dat ieder mens recht heeft op zijn onwetendheid, onnozelheid en onbevangenheid om vanuit het niets iets te laten ontstaan, zoals zichzelf.<\/p>\n
Omdat Doorman zich in een cultuurfilosofische gevangenis heeft opgesloten waarin het echte leven is vervangen door de kunstmatigheid van de westerse cultuur, ziet hij het cultuurfilosofische belang van het beginnen volledig over het hoofd. Beginnen is iets nieuws laten ontstaan, en lang niet altijd op de schouders van anderen, maar vanaf de grond. In de sophisticated werkelijkheid van Doorman, waarin geen echt leven meer zit, kan dat niet. De werkelijkheid van Doorman wordt altijd door de bril van anderen bekeken, door wat hij \u2018aangeleerde vormen van waarneming\u2019 noemt. Doorman houdt er geen rekening mee dat mensen wat ze aangeleerd is wel eens kunnen verwerpen of afleren. Er zijn ook mensen die het leven niet van anderen willen of kunnen leren. Een belangrijk woord in het vocabulaire van de romantiek is \u2018nee\u2019.<\/p>\n
Maarten Doorman heeft de romantiek voor Nederland zijn betekenis teruggegeven, maar tegelijk heeft hij haar veel te veel geproblematiseerd. Bij Doorman wordt er nooit iets vergeten of gewist. Maar de kracht van de romantiek is dat ze vergeetachtig is. De romantiek is het domein waarin nog niet wordt gedacht: het domein van de impulsen, invallen, hartstochten, neigingen, emoties, verlangens en sensaties. Gedacht wordt er pas wanneer deze primaire drijfveren de kans hebben gekregen te voorschijn te komen. Bijvoorbeeld om ze in een mooie vorm te kneden. De uitweg uit de gevangenis van de romantische orde is een rehabilitatie van de onnozelheid.<\/p>\n
Maarten Doorman, \u2018Paralipomena. Opstellen over kunst, filosofie en literatuur\u2019, Bert Bakker, \u20ac 21,95<\/p>\n
Maarten Doorman, \u2018De romantische orde\u2019, Bert Bakker, \u20ac 12,50<\/p>\n
Frank Ankersmit, \u2018De sublieme historische ervaring\u2019, Historische Uitgeverij, \u20ac 34,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Drie jaar geleden publiceerde de filosoof en dichter Maarten Doorman zijn boek De romantische orde. Hoe de wereld ook is verzakelijkt, de romantische idealen zouden geldig blijven: \u2018jezelf zijn\u2019, het verheerlijken van de natuur, het wantrouwen van de techniek. In Paralipomena, zijn nieuwe boek met essays, noemt Doorman de romantische orde zelfs een \u2018gevangenis\u2019. Maar heeft hij die niet zelf gebouwd?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/116627"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=116627"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/116627\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=116627"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=116627"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=116627"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}