Profiel Jaap de Hoop Scheffer<\/p>\n
Crawford, Texas, 21 mei. Op het gazon voor de ranch geven de Amerikaanse president en de secretaris-generaal van de Navo een gezamenlijke persconferentie. Ze staan er ontspannen bij. \u2018It was very gezellig,\u2019 zegt Jaap de Hoop Scheffer, gehuld in blazer en beige broek. De laatste anderhalve dag hebben ze op het buitenverblijf van George Bush samen met hun echtgenotes gegeten en gewandeld, en tussendoor gesproken over de twee grote kwesties waar de Navo mee worstelt: de Amerikaanse plannen voor een raketschild in Oost-Europa en het grote aantal burgerslachtoffers bij Navo-operaties in Afghanistan.<\/p>\n
Tijdens de persconferentie leggen ze eendrachtig uit dat het optreden van de Navo-troepen niet te vergelijken is met dat van de vijand. \u2018Laat ik u dit vertellen,\u2019 zegt De Hoop Scheffer. \u2018Wij zitten niet in dezelfde morele categorie als de taliban. Wij onthoofden niet, wij branden geen scholen af, wij vermoorden geen leraren, wij planten geen bermbommen, wij doen niet aan zelfmoordaanslagen.\u2019 Waarna hij, met de president, nog eens benadrukt hoe belangrijk het is dat de hele Navo achter de missie in Afghanistan blijft staan.<\/p>\n
Smeerolie<\/p>\n
Dat Jaap de Hoop Scheffer door George Bush is uitgenodigd voor een persoonlijk bezoek op zijn ranch, is een bijzondere gebeurtenis. Die eer viel tot nu toe alleen Tony Blair te beurt, en een enkel ander bevriend staatshoofd. In de internationale pers wordt het bezoek gezien als een belangrijke symbolische stap: Amerika zoekt de steun van Europa nu de war on terror op alle fronten tegenzit. Maar er klinkt ook kritiek: wat is dat voor onderonsje, daar in Crawford? Vooral op internet regent het cynische commentaren. \u2018Tijd voor een gezellig onderzoek naar Irak\u2019 en: \u2018Hoe gezellig is oorlog voeren eigenlijk?\u2019 Volgens sommige commentatoren is er maar \u00e9\u00e9n conclusie mogelijk: George Bush heeft Jaap de Hoop Scheffer volledig in zijn zak.<\/p>\n
Bij de Navo worden zulke kwalificaties verontwaardigd van de hand gewezen. \u2018Wat had de secretaris-generaal dan moeten doen?\u2019 zegt een hoge Navo-functionaris. \u2018De uitnodiging weigeren? Wat een onzin. Het is zijn werk om goed contact te houden met de Amerikaanse president. Dat betekent helemaal niet dat hij te pro-Amerikaans zou zijn. Hier is het bewijs: vorig jaar is hij herbenoemd. Dat hadden de Europese partners nooit laten gebeuren als hij te veel op de hand van de VS zou zijn.\u2019<\/p>\n
Onder de bondgenoten staat Jaap de Hoop Scheffer bekend als een kundige, professionele diplomaat. Zelfs SP-senator Tiny Kox, lid van de Navo-assemblee en drijvende kracht achter de partij die tot voor kort vond dat Nederland uit de Navo moest stappen, spreekt met waardering over de secretaris-generaal. \u2018Ik ben het vaak niet met hem eens,\u2019 zegt hij, \u2018maar zijn werk doet hij goed. Hij laat de bondgenoten in hun waarde, en hij is heel handig in het wegmasseren van de scherpste tegenstellingen. Bij de Navo verstrekt hij de smeerolie, en dat doet hij met grote toewijding. Het doet De Hoop Scheffer absoluut geen recht hem een voetveeg van de Amerikanen te noemen.\u2019 Maar kritische kanttekeningen zijn er ook. \u2018De Amerikanen hebben hem gekozen omdat ze weten dat hij altijd h\u00fan man zal zijn. Hij kan het erg goed vinden met George Bush. Hij denkt graag met de Amerikanen mee.\u2019<\/p>\n
Bedelen, vleien en dreigen<\/p>\n
Jaap de Hoop Scheffer heeft een bijna onmogelijke taak. Hij moet een bondgenootschap bijeen zien te houden dat zich na het einde van de Koude Oorlog opnieuw moet bewijzen. Gespleten door de oorlog in Irak, verdeeld over de strijd tegen het terrorisme, een vat vol tegenstrijdige belangen. Alleen al onder de Europese bondgenoten zijn de verschillen levensgroot, van Griekenland tot Litouwen. Sinds hij drie\u00ebn\u00adhalf jaar geleden aantrad, probeert De Hoop Scheffer de Navo om te smeden tot een interventiemacht die waar ook ter wereld moet kunnen ingrijpen. Maar de bondgenoten blijken nu al nauwelijks in staat om hun verplichtingen na te komen.<\/p>\n
De Hoop Scheffer heeft internationale partnerschappen gesloten met democratische landen over de halve planeet. Hij heeft de politieke dialoog flink gestimuleerd. Maar als het om betalen gaat, zijn de bondgenoten niet in beweging te krijgen. Een groot deel van zijn tijd is de secretaris-generaal kwijt met bedelen, vleien en dreigen. Tot zijn grote frustratie wil het maar niet vlotten met de Nato Response Force, de zelfstandige snelle reactiemacht die in 2002 in het leven werd geroepen. Het oude Navo-principe dat iedere bondgenoot alleen betaalt voor zijn eigen militaire bijdragen staat de vorming van zo\u2019n continu inzetbaar leger hopeloos in de weg. Ook de aflossing van de troepen in Afghanistan loopt spaak: ondanks aansporingen van de secretaris-generaal zelf blijkt geen enkele bondgenoot bereid de missie in Uruzgan van de Nederlanders over te nemen.<\/p>\n
En dan is er nog de precaire verhouding met de grootste, machtigste Navo-partner, de Verenigde Staten, die zich na 11 september van het oude Europa afkeerde, maar zich nu weer met z\u2019n volle gewicht in de Navo stort.<\/p>\n
In die situatie is Jaap de Hoop Scheffer een sleutelfiguur. Hoe gaat hij om met de machtigste bondgenoot? Hoe innig is de verstandhouding tussen Jaap de Hoop Scheffer en het Witte Huis? Hoe houdt hij de Amerikanen te vriend zonder ruzie te krijgen met de Europese lidstaten, en andersom? Hoeveel invloed heeft de secretaris-generaal op de besluitvorming in de Navo, en hoe maakt hij van die invloed gebruik?<\/p>\n
Jongensdroom<\/p>\n
Brussel, 31 mei. Tien dagen na zijn bezoek aan de ranch in Crawford ploft Jaap de Hoop Scheffer neer op de bank in zijn werkkamer, een ruim en licht vertrek in het Navo-hoofdkwartier. Vanmorgen had hij Navo-opperbevelhebber John Craddock nog aan de telefoon over een neergeschoten helikopter in Afghanistan. Nancy Pelosi, voorzitter van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden, is net op de koffie geweest. En straks heeft hij een telefoongesprek met de Roemeense president. Maar De Hoop Scheffer zit er ontspannen bij. Hij lijkt sinds zijn aantreden als secretaris-generaal zelfs jonger geworden: geen spoor meer van de wat verkrampte houding die hem in een vorig leven als CDA-\u00adleider weleens in de weg zat. In zijn functie als secretaris-generaal is Jaap de Hoop Scheffer zichtbaar in zijn element. Gevraagd naar wat hij het mooist vindt aan zijn werk zegt hij: \u2018Ik doe nu waar ik als jongetje al van droomde: opereren op het internationale toneel. Ik kom in aanraking met veel mensen die er in de wereld toe doen. Het is een fascinerende baan.\u2019<\/p>\n
De logeerpartij op de ranch in Crawford behoort zonder enige twijfel tot de hoogtepunten van zijn carri\u00e8re. \u2018Het was een zeer informeel en vriendschappelijk bezoek,\u2019 zegt De Hoop Scheffer. \u2018In zo\u2019n informele setting praat je een stuk makkelijker. En onderschat de rol van de echtgenotes niet: de first lady en mijn echtgenote dwongen ons om ook over andere dingen te praten dan de politiek. Dat versterkt de chemie.\u2019<\/p>\n
Op zondagmiddag werden De Hoop Scheffer en zijn vrouw Jeannine door George en Laura Bush persoonlijk van de helikopter gehaald, in de presidenti\u00eble pickup. Ze werden rondgeleid over het terrein, daarna was er een intiem diner met z\u2019n vieren. De volgende morgen vroeg klommen de president en de secretaris-generaal op de mountainbike voor een flinke rit door ruig terrein: ruim twintig kilometer in een uur. \u2018De president kan goed fietsen,\u2019 zegt De Hoop Scheffer. \u2018Ik kon hem maar net bijhouden.\u2019<\/p>\n
Daarna was er een bespreking met de president, Condoleezza Rice, minister van Buitenlandse Zaken en Robert Gates, minister van Defensie. Gespreksonderwerpen: het raketschild, en vooral: Afghanistan. Het grote aantal burgerslachtoffers bij Navo-operaties wekt de laatste maanden steeds grotere weerstand onder de Afghaanse bevolking, en ondermijnt het draagvlak van de missie in Europa. De Hoop Scheffer legde de president uit hoe gevoelig het onderwerp ligt onder de Europese bondgenoten. Dat in Amerika iedere dag lijstjes in de krant staan met: zoveel taliban gedood, maar in Europa niet. Dat het de belangrijkste taak van de secretaris-generaal is om de zesentwintig bondgenoten bij elkaar te houden. En dat de internationale gemeenschap veel meer zal moeten investeren in de wederopbouw, omdat het conflict uiteindelijk niet met louter militaire middelen op te lossen is. \u2018Ik heb gezegd dat ik daar zijn volle steun bij nodig heb,\u2019 zegt De Hoop Scheffer. \u2018Die steun heb ik gekregen.\u2019<\/p>\n
Een duwtje richting Europa<\/p>\n
Zo lijkt de logeerpartij in Crawford achter de schermen toch iets anders verlopen te zijn dan de televisiebeelden deden vermoeden: niet alleen als handig opzetje van George Bush, maar ook als een poging van de secretaris-generaal om de Amerikaanse president buiten de schijnwerpers een duwtje te geven in de richting van Europa.<\/p>\n
Volgens Victoria Nuland, Amerikaans ambassadeur bij de Navo, is dat precies waar Jaap de Hoop Scheffer al jaren mee bezig is. \u2018Toen Jaap aan deze baan begon,\u2019 zegt zij in haar Brusselse werkkamer, \u2018was hij zich er zeer van bewust dat de Navo een van de beste instrumenten is om de Verenigde Staten bij Europa betrokken te houden. Dat is een van de belangrijkste doelen die hij zichzelf gesteld heeft: voorkomen dat wij de multinationale instellingen de rug zouden toekeren.\u2019<\/p>\n
Toen Jaap de Hoop Scheffer aantrad als secretaris-generaal dreigde het bondgenootschap uiteen te vallen. Een aantal lidstaten verzette zich fel tegen de oorlog in Irak, de Amerikanen lieten zich aan \u2018old Europe\u2019 weinig gelegen liggen. Alom werd betwijfeld of de Navo nog bestaansrecht had. Maar de laatste tijd richten de Amerikanen zich weer meer op Europa, op zoek naar steun in de haperende war on terror. Volgens Victoria Nuland heeft Jaap de Hoop Scheffer een essenti\u00eble rol gespeeld in de toenadering tussen de Navo-partners. \u2018Hij heeft ons aangemoedigd ervoor te zorgen dat George Bush op zijn eerste Europese reis na zijn herverkiezing naar de Navo ging, en naar de EU. Hij heeft de president vertrouwd gemaakt met het besef dat de Navo de plek was waar we meer konden samenwerken. Jaap is een healer geweest.\u2019<\/p>\n
Inmiddels hebben de Verenigde Staten en de secretaris-generaal van de Navo een innige verstandhouding opgebouwd.<\/p>\n
De secretaris-generaal en de Amerikaanse ambassadeur spreken elkaar vrijwel dagelijks, vaak meermalen per dag, als het nodig is. Op een van Victoria Nulands eerste werkdagen als Navo-ambassadeur, twee jaar geleden, nodigde Jaap de Hoop Scheffer haar uit voor een lunch. \u2018Er ontstond meteen een levendig gesprek over de strategie van de Navo. Wat was zijn visie? Wat was onze visie? Hoe konden we die twee visies bij elkaar brengen? Daarna hebben we de tactiek uitgewerkt.\u2019<\/p>\n
Als grootste bondgenoot leveren de Verenigde Staten de meeste idee\u00ebn over de operaties en de toekomst van de Navo. De secretaris-generaal moet die ontwikkeling op de voet volgen, zegt men bij de Navo. Nuland: \u2018Wij Amerikanen vinden de besluitvorming bij de Navo altijd te traag. Maar Jaap is de dirigent. Hij moet niet alleen de grote landen meekrijgen, maar ook de kleintjes. Dat kost tijd. Als hij te hard gaat, werkt het niet. Daar zijn we ons zeer van bewust.\u2019<\/p>\n
Zelf zegt de secretaris-generaal: \u2018Ik ben Atlanticus en \u00f3\u00f3k Europeaan. De Verenigde Staten en de Europese bondgenoten hebben elkaar nodig. In deze functie m\u00f3\u00e9t je een bruggenbouwer zijn. Het is mijn taak de lidstaten bij elkaar te brengen en te houden, niet ze te schofferen. Dat ligt ook niet in mijn aard. Ik ben geen scherpslijper, ik ben iemand die probeert mensen en landen met elkaar te verbinden. Dat is misschien de reden waarom men mij voor deze baan heeft gevraagd.\u2019<\/p>\n
Raketschild<\/p>\n
Oslo, eind april 2007. Voor hij het woord neemt, kijkt Jaap de Hoop Scheffer zelfverzekerd de zaal rond. In het halfduister hebben journalisten uit veertig landen zich verzameld voor de persconferentie. Camera\u2019s flitsen. Zojuist, tijdens de besloten bijeenkomst van de Navo-Rusland Raad, is het tot een flinke confrontatie gekomen tussen Rusland en verschillende Navo-partners. Onderwerp: de Amerikaanse plannen voor een raketschild in Oost-Europa. Met een goed gevoel voor timing heeft president Poetin de zaak \u2019s ochtends vanuit Rusland op scherp gezet door het Conventioneel Wapenverdrag (CFE) op te schorten. In Oslo sloeg het bericht in als een bom. In de vergadering vielen harde woorden. De Russen verweten de Amerikanen op zoek te zijn naar een nieuwe vijand: Rusland. Verschillende lidstaten verweten de Russen de alliantie uit elkaar te willen spelen met hun Koude Oorlogsretoriek. De partijen kwamen geen millimeter tot elkaar.<\/p>\n
En nu komt Jaap de Hoop Scheffer de pers vertellen hoe het ervoor staat. \u2018Ik denk dat ik wel kan zeggen dat de Navo-Rusland Raad zich de laatste paar uur heeft bewezen als forum van open en openhartige dialoog,\u2019 zegt hij, de armen geleund op het katheder. In geroutineerde diplomatentaal spreekt de secretaris-generaal over de samenwerking met Rusland, over de twistpunten \u2013 raketschild en CFE-verdrag \u2013, over de noodzaak de gesprekken voort te zetten. Maar hij wijst er ook op dat de Amerikanen, \u2018our friends and allies\u2019, al eerder tevergeefs een aanbod hebben gedaan aan de Russen om het raketschild samen te ontwikkelen. \u2018Is het gericht t\u00e9gen Rusland?\u2019 vraagt hij retorisch. \u2018Nee, dat is het niet, dat hebben de partners duidelijk verklaard.\u2019<\/p>\n
De onderliggende boodschap is niet mis te verstaan: laat de Russen niet denken dat ze een wig kunnen drijven in de alliantie.<\/p>\n
Sinds een half jaar woedt er een hevige discussie onder de bondgenoten over de Amerikaanse plannen voor een Europees raketschild. Om mogelijke raketaanvallen vanuit Iran tegen te gaan, moeten er een radarpost in Tsjechi\u00eb en een lanceerinstallatie in Polen komen. De Russen reageren woedend. President Poetin spreekt over de dreiging van een \u2018nieuwe wapenwedloop\u2019, angsten uit de Koude Oorlog steken weer de kop op. Een deel van de Europese Navo-lidstaten ziet de noodzaak van het afweersys\u00adteem niet in, en vreest dat het alleen maar zal leiden tot verslechtering van de wankele relaties met Rusland. \u2018Welk doel is ermee gediend Rusland als een vijand te behandelen?\u2019 schrijft William Pfaff in de International Herald Tribune. \u2018De regering-Bush heeft al genoeg vijanden gecre\u00eberd.\u2019<\/p>\n
Moedig<\/p>\n
Maar in Oslo en elders verdedigt Jaap de Hoop Scheffer de Amerikaanse plannen tegen alle kritiek, als een trouwe bondgenoot. Intussen is de secretaris-generaal in stilte aan het uitzoeken of het mogelijk is het Amerikaanse raketschild te koppelen aan bestaande Navo-plannen, zodat er een afweersysteem ontstaat met dekking voor alle bondgenoten. De Hoop Scheffer gebruikt de Navo-doctrine als belangrijkste argument: veiligheid is ondeelbaar. Geduldig werkt hij aan een consensus. En waarachtig, tijdens de conferentie van ministers van Defensie op 14 juni in Brussel besluit de Navo met het controversi\u00eble Amerikaanse plan in zee te gaan.<\/p>\n
\u2018Dit was Jaap op zijn best, in strategisch en praktisch opzicht,\u2019 zegt Victoria Nuland, de Amerikaanse Navo-ambassadeur. \u2018Zodra hij begreep waarom wij het systeem wilden, zei hij: dan moeten alle bondgenoten er ook van kunnen profiteren. Daar heeft hij zijn schouders onder gezet. Het raketschild was moeilijk te verkopen. Maar zijn inzet heeft veel verschil gemaakt. Soms voelt hij een trilling in de Navo veel eerder aankomen dan wij. En hij is moedig. Hij was de eerste Europese leider die opstond tegen Poetin. En hij was de eerste die voor het raketschild pleitte. Jaap heeft een hoofdrol gespeeld in het verkopen van het raketschild aan de Europese partners.\u2019<\/p>\n
Onder de Europese bondgenoten is niet iedereen daar even enthousiast over. \u2018De secretaris-generaal mag best een mening hebben,\u2019 zegt oud-minister van Buitenlandse Zaken Bernard Bot, \u2018maar m\u00edj hebben de Amerikanen nog niet overtuigd. Ik heb sterk de indruk dat het raketschild n\u00edet bevorderlijk is voor de relaties tussen Europa en Rusland.\u2019<\/p>\n
Vriend van Jaap<\/p>\n
De vorige secretaris-generaal van de Navo, George Robertson, een flamboyante Schot, had nog weleens de neiging conflicten publiekelijk uit te spelen. Hij meldde het in de media wanneer hij een van de bondgenoten berispend had toegesproken, of richtte zich via de media tot lidstaten die naar zijn mening tekortschoten. Zo zit Jaap de Hoop Scheffer niet in elkaar. \u2018Jaap valt nooit iemand in het openbaar af,\u2019 zegt een hoge Navo-functionaris. \u2018Hij werkt liever in stilte, met een telefoongesprek op het goede moment. Bijvoorbeeld als er een conflict dreigt tussen de lidstaten. Dan belt hij een premier of een president en zegt: misschien kunnen jullie een iets mildere toon kiezen, want zo is het niet productief.\u2019<\/p>\n
Zelf zegt De Hoop Scheffer daarover: \u2018Ik bel veel, met de ambassadeurs, ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken, met staatshoofden. Als een van de lidstaten zich bijvoorbeeld niet houdt aan een belofte pak ik de telefoon en zeg ik: \u201cJe stelt me zeer teleur.\u201d Na drie\u00ebnhalf jaar ken ik ze zo goed dat ik ze direct kan bellen. Dat helpt.\u2019<\/p>\n
\u2018Jaap brengt mee wat iedere Nederlander meebrengt: polderen,\u2019 zegt Henne Schuwer, de kabinetschef van de secretaris-generaal. \u2018Het maken van deals achter de schermen, niet in de grote vergaderzaal, daar is hij ontzettend goed in.\u2019<\/p>\n
Door zijn persoonlijke staf wordt Jaap de Hoop Scheffer op handen gedragen. De secretaris-generaal van de Navo is een harde werker, maar ook een family man. Per week is hij meestal twee of drie dagen op reis. Maar als hij in Brussel is, vertrekt hij liefst om half zeven naar zijn villa aan het Square du Bois, eten met zijn vrouw. Rond half negen komt de loodgieterstas op tafel en gaat hij weer aan de slag. In de weekeinden wordt, als het even kan, alleen thuis gewerkt. Op zaterdag gaat hij mountainbiken in het nabije bos, gevolgd door zijn beveiligers, die hebben moeten trainen om hem bij te houden. Zijn voorgangers Javier Solana en George Robertson hadden nog wel eens de neiging hun personeel af te beulen. Zo niet Jaap de Hoop Scheffer. \u2018Als hij op reis is in Montenegro,\u2019 zegt een persoonlijk medewerker, \u2018neemt hij de tijd om het voltallige motor\u00adescorte te bedanken voor hij het vliegtuig weer in stapt. Jaap behandelt mensen met respect. Hij is bijzonder loyaal. Familie komt bij hem op de eerste plaats. En dat gunt hij anderen ook. Dat wordt zeer gewaardeerd. De loyaliteit gaat twee kanten op.\u2019<\/p>\n
Op dezelfde manier gaat hij ook met diplomaten, ministers en staatshoofden om, zeggen ingewijden. Onder de lidstaten heeft Jaap de Hoop Scheffer de reputatie van een aimabele, betrouwbare bemiddelaar. Hij heeft grote kennis van zaken, en hij onderhoudt goede relaties met alle bondgenoten. Dat merkt Maxime Verhagen, de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, vrijwel dagelijks. \u2018Jaap wordt over de hele wereld serieus genomen. Als ze weten dat je een vriend van Jaap bent, heb je overal makkelijker entree.\u2019<\/p>\n
Ook met Frankrijk, dat in de Navo altijd met verve de rol speelt van souvereine buitenstaander, heeft De Hoop Scheffer een goede verhouding. Hij spreekt vloeiend Frans, de offici\u00eble tweede taal van de Navo. Dat wordt door de Fransen hogelijk gewaardeerd, van de diplomatieke dienst tot het Elys\u00e9e. Zo sprak Jacques Chirac steevast, na vergaderingen waarin De Hoop Scheffer als voorzitter Frans had gesproken: \u2018Merci, monsieur le secr\u00e9taire g\u00e9n\u00e9ral, pour votre aide a la francophonie.\u2019<\/p>\n
Politesse<\/p>\n
Jaap de Hoop Scheffer (1948), geboren in een welgesteld katholiek gezin in Amsterdam-Zuid, besloot al op het gymnasium dat hij de Buitenlandse Dienst in wilde. Na zijn studie rechten in Leiden vertrok hij als diplomaat naar Accra, Ghana, en werkte hij bij de Nederlandse vertegenwoordiging bij de Navo. In de jaren tachtig was hij persoonlijk secretaris van vier opeenvolgende ministers van Buitenlandse Zaken, onder wie Hans van den Broek, die hem ertoe aanspoorde zijn lidmaatschap van D66 op te zeggen en voor het CDA in de Kamer te gaan. Door toenmalige collega\u2019s op Buitenlandse Zaken werd dat een merkwaardige stap gevonden. \u2018Ik dacht: wat moet-ie nou in de politiek?\u2019 zegt Bernard Bot, oud-minister van Buitenlandse Zaken, die indertijd als diplomaat veel met De Hoop Scheffer te maken had. \u2018Ik had toen de indruk dat hij voor de buitenlandse dienst veel geschikter was.\u2019 Dat bleek niet zo\u2019n vreemde gedachte. Als woordvoerder Buitenlands Beleid, zijn eigen terrein, deed De Hoop Scheffer het helemaal niet slecht. Maar toen hij in 1997 tot fractievoorzitter werd gekozen, begonnen de problemen. Paars was oppermachtig, het CDA wilde maar niet stijgen in de peilingen, in de partij werd gemord. Toen partijvoorzitter Marnix van Rij in het najaar van 2001 een mislukte gooi deed naar het partijleiderschap, trad De Hoop Scheffer af.<\/p>\n
Een half jaar later werd hij door zijn trouwe vriend en opvolger Jan Peter Balkenende, die totaal onverwacht de verkiezingen won, gevraagd minister van Buitenlandse Zaken te worden: terug in zijn oude habitat.<\/p>\n
\u2018Jaap is een loyaal iemand,\u2019 zegt Herman Schaper, Nederlands Navo-ambassadeur, die De Hoop Scheffer nog kent van het studentencorps in Leiden. \u2018Loyaliteit is een lastige eigenschap in de politiek. De hevigste opponenten zitten vaak in de eigen partij. Voortdurende intriges en achterklap, daar voelt Jaap zich niet in thuis. Als je zulke wapens zelf niet gebruikt, is het moeilijk je staande te houden. Zo zit hij niet in elkaar. In een sfeer van traditionele omgangsvormen en politesse komt hij veel beter tot zijn recht. Dat was indertijd zo op het departement, en nu weer bij de Navo.\u2019<\/p>\n
Nieren proeven<\/p>\n
Op 3 september 2003 gingen premier Jan Peter Balkenende en toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Jaap de Hoop Scheffer voor het eerst samen op bezoek bij de Amerikaanse president. In het Witte Huis werden ze ontvangen door een ongebruikelijk zware delegatie: niet alleen George Bush was er, maar ook vice-president Dick Cheney, minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell en Nationale Veiligheidsadviseur Condoleezza Rice. Het Nederlandse duo bewoog zich wat onwennig door het Oval Office, zichtbaar onder de indruk van het machtige gezelschap. Balkenende recht als een plank, De Hoop Scheffer in zijn karakteristieke pose, licht gebogen, de handen op de rug. Het ijs werd pas gebroken toen minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell binnenkwam en recht op De Hoop Scheffer afstapte om hem een hand te geven: \u2018Jaap!\u2019, \u2018Colin!\u2019<\/p>\n
Later bleek de samenkomst niet alleen bedoeld om de Nederlanders te danken voor hun politieke steun aan de inval in Irak (\u2018U bent een standvastige vriend in de oorlog tegen terreur,\u2019 zei Bush) maar ook om de nieren te proeven van Jaap de Hoop Scheffer: sinds het voorjaar zong diens naam al rond als mogelijke opvolger van George Robertson, secretaris-generaal van de Navo.<\/p>\n
De dag voor het bezoek aan het Witte Huis had Jaap de Hoop Scheffer in het Pentagon een ontmoeting met een drietal neoconservatieve hardliners die hem graag beter wilden leren kennen: Paul Wolfowitz, Douglas Feith en J.D. Crouch. Wolfowitz, de latere president van de Wereldbank, was toen plaatsvervangend minister van Defensie, en een van de belangrijkste ideologen achter de inval in Irak in maart van dat jaar. Douglas Feith, toenmalig derde man op het Pentagon, was tezelfdertijd bezig met het omstreden Office of Special Plans, dat tot doel had de president buiten de CIA om van eigen inlichtingenanalyses te voorzien. J.D. Crouch, verklaard voorstander van bombardementen op Noord-Korea, was de belangrijkste adviseur voor het internationale veiligheidsbeleid van Donald Rumsfeld, de geharnaste minister van Defensie.<\/p>\n
Crouch kan zich het gesprek met De Hoop Scheffer goed herinneren. Zelf is hij vorige maand uit het Witte Huis vertrokken: de zoveelste neoconservatief die moest wijken nu de regering-Bush een gematigder buitenlands beleid heeft ingezet. In 2003 was daar nog geen sprake van, de neocons hadden het nog voor het zeggen. \u2018We waren op zoek naar iemand met brede steun onder de bondgenoten, maar ook naar iemand met een sterk karakter,\u2019 zegt Crouch. \u2018Het eerste gesprek met De Hoop Scheffer is erg goed verlopen. We zaten volledig op \u00e9\u00e9n lijn over de belangrijkste kwesties die toen speelden: de hervorming van de Navo en Afghanistan. We waren onder de indruk van zijn inzicht in de bedreigingen die het transnationale terrorisme voor de Navo inhoudt, ook vanuit landen als Afghanistan. En hij begreep de oorlogsmentaliteit waarin wij, de Verenigde Staten, verkeerden. We waren aangenaam verrast.\u2019<\/p>\n
De Hoop Scheffer slaagde met vlag en wimpel voor het examen. Op 3 september kreeg hij van Colin Powell te horen dat hij de voorkeurskandidaat van de Amerikanen was. Nog geen drie weken later werd hij benoemd tot secretaris-generaal van de Navo.<\/p>\n
Politieke steun<\/p>\n
In de zomer was al duidelijk geworden dat de Britten en de Amerikanen op zoek waren naar een Nederlander voor de vacante Navo-functie. Het bondgenootschap was diep verdeeld over de oorlog in Irak. Engeland en Amerika stonden loodrecht tegenover Frankrijk, Duitsland en Belgi\u00eb. Maar de Nederlandse regering had handig het midden gehouden door geen militaire, maar wel politieke steun toe te zeggen. Bovendien was Jaap de Hoop Scheffer als minister van Buitenlandse Zaken zo slim geweest de brief van acht landen die in het voorjaar hun steun aan Bush verklaarden, niet te ondertekenen. Dat bleek later voor de Fransen een van de redenen met De Hoop Scheffers kandidatuur in te stemmen.<\/p>\n
Voor de Amerikanen speelde het onmiskenbaar een grote rol dat De Hoop Scheffer persoonlijk bij verschillende gelegenheden de inval in Irak had gesteund. Voor de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken stond het buiten kijf dat Saddam Hoessein over massavernietigingswapens beschikte, ondanks gerede twijfel in inlichtingenrapporten. De tamelijk suggestieve powerpointpresentatie van Colin Powell in de Veiligheidsraad, begin februari 2003, noemde hij \u2018overtuigend\u2019. Twee dagen voor de oorlog zei De Hoop Scheffer nog in de Tweede Kamer met grote stelligheid: \u2018Essentie is echter de ontwapening van een agressor die massavernietigingswapens in zijn bezit heeft.\u2019<\/p>\n
Volgens Jim Townsend, toenmalig Prin\u00adciple Director of European and Nato Policy bij het Pentagon, speelde De Hoop Scheffers standvastige verdediging van de inval in Irak een belangrijke rol in de steun van Washington voor zijn kandidatuur als secretaris-generaal. \u2018De Nederlanders hebben onder de bondgenoten een heel goede reputatie als bemiddelaars,\u2019 zegt Townsend in het kantoor van de Atlantic Council in Washington, waar hij tegenwoordig werkt. \u2018Als er problemen zijn in de alliantie, zijn het vaak de Nederlanders die met een compromis komen. En voor ons kon het helemaal geen kwaad dat de Nederlandse regering de inspanningen van de coalitie in Irak steunde. Dat heeft zeker meegespeeld bij onze keuze voor de Nederlandse kandidaat.\u2019<\/p>\n
\u2018In Nederland wordt wel eens beweerd dat Jaap de Hoop Scheffer de inval in Irak heeft gesteund om zelf secretaris-generaal van de Navo te worden,\u2019 zegt oud-minister van Buitenlandse Zaken en voormalig eurocommissaris Hans van den Broek, \u2018maar dat is echt onzin. De Jaap de Hoop Scheffer die ik ken is daar veel te integer voor. Maar omgekeerd kan je w\u00e9l zeggen dat de Amerikanen op die post alleen maar iemand zullen benoemen die ze vertrouwen, iemand die het op essenti\u00eble onderdelen met hun beleid eens is. En dat is De Hoop Scheffer.\u2019<\/p>\n
In oktober 2005 verklaarde Bernard Bot, opvolger van Jaap de Hoop Scheffer als minister van Buitenlandse Zaken, in de Tweede Kamer dat de invasie in Irak achteraf \u2018misschien niet verstandig\u2019 was geweest. Zijn eerlijke opmerking leidde tot grote woede van de regeringspartijen, maar ook tot sympathie bij het grote publiek. Van de secretaris-generaal van de Navo werden zulke kritische noten niet vernomen. Ook in die functie bleef De Hoop Scheffer de inval in Irak nog lange tijd volop steunen. In mei 2005 zei hij nog in De Telegraaf, naar aanleiding van de verkiezingen in Irak: \u2018De cynici hebben ongelijk gekregen.\u2019 Op dat moment was de invasie in Irak al vastgelopen in een bloedige guerrilla.<\/p>\n
\u2018Ik hoop dat zijn opvattingen over Irak zich hebben ontwikkeld,\u2019 zegt Bernard Bot. \u2018Ik zou willen zeggen: de cynici hebben wel degelijk gelijk gekregen. Het sturen van meer soldaten heeft alleen maar tot grotere bloedbaden geleid. Het is een hopeloze weg.\u2019<\/p>\n
De laatste tijd laat De Hoop Scheffer zich niet meer betrappen op zulke optimistische uitspraken. Bernard Bot vindt dat heel verstandig. Maar het is nog wat anders om nu van de secretaris-generaal openlijke kritiek op het Amerikaanse Irak-beleid te verwachten. \u2018Het is niet zijn taak het beleid van individuele lidstaten te bekritiseren,\u2019 zegt Bot. \u2018Bovendien zou het waarschijnlijk averechts werken. Als hij vindt dat het anders moet in Irak, kan hij dat beter brengen als vriendelijke raad.\u2019 Of dat inderdaad zo gaat, is lastig te achterhalen: over het onderwerp Irak houdt hij zich de laatste tijd zorgvuldig op de vlakte.<\/p>\n
Afghanistan, Afghanistan<\/p>\n
De Amerikanen hebben nog geen moment spijt gehad van hun steun aan de kandidatuur van Jaap de Hoop Scheffer. \u2018Hij was een goede keuze,\u2019 zegt J.D. Crouch. \u2018Onze regering, van hoog tot laag, heeft groot vertrouwen in hem. Dat zien we ook bij de andere Navo-landen. Hij heeft de afgelopen jaren uitstekend werk geleverd. De gedachten die bij onze bijeenkomst in 2003 ter tafel kwamen, heeft hij later uitgevoerd. Hij is degene geweest die de Navo, Europa en Amerika, achter de inzet van Navo-troepen in Afghanistan heeft gekregen. Dat is een indrukwekkende prestatie, zeker als je bedenkt dat de secretaris-generaal van de Navo niemand kan commanderen.\u2019<\/p>\n
Dat is ook de opvatting van Marc Gross\u00adman, voormalig onderminister voor politieke zaken op het State Department, en in die functie verantwoordelijk voor het winnen van diplomatieke steun voor de Global War on Terror. In 2003 zette hij zich persoonlijk in voor de kandidatuur van De Hoop Scheffer. \u2018Het is aan de secretaris-generaal te danken dat Afghanistan zo hoog op de agenda van de Navo is gekomen,\u2019 zegt Grossman. \u2018Op de Navo-top vorig jaar in Riga was erg veel te bespreken, maar hij was het die zei: Afghanistan, Afghanistan, Afghanistan. Hij heeft meer geld losgekregen. Hij heeft ervoor gezorgd dat de bondgenoten hebben besloten elkaar in Afghanistan zo nodig te hulp te zullen komen. En hij is erin geslaagd de Amerikaanse troepen en de Navo-troepen beter te laten samenwerken.\u2019<\/p>\n
Einde van de Navo<\/p>\n
In Afghanistan staat veel op het spel, voor de Navo en voor Jaap de Hoop Scheffer. Afghanistan is de eerste grote actie van de Navo buiten het eigen grondgebied. De operatie geeft de Navo de kans zich te bewijzen in een nieuwe rol als interventiemacht \u2018waar ook ter wereld\u2019. Maar als het fout gaat, als de bondgenoten er niet eendrachtig in slagen stabiliteit te brengen in het straatarme bergland, blijft er van die ambitie weinig over.<\/p>\n
Die kans is levensgroot. De laatste weken verschijnen er aan de lopende band alarmerende rapporten over de situatie in Afghanistan. De taliban blijken een veel hardnekkiger tegenstander dan verwacht. De Navo-troepen komen nauwelijks aan wederopbouw toe. En het grote aantal burgerslachtoffers wekt steeds grotere weerstand. Onder de bondgenoten groeit de twijfel of de missie wel tot een goed einde te brengen is.<\/p>\n
\u2018De Hoop Scheffer heeft zijn hoofd op het blok gelegd,\u2019 zegt Tiny Kox. \u2018Hij zegt, net als de Amerikanen: failure is not an option. Maar de kans dat het fout gaat, is groot. Voor de Navo is dat een fundamenteel probleem. Afghanistan is de eerste grote operatie buiten het grondgebied, het model voor verder ingrijpen in crisisgebieden. Als de missie faalt, gaan de Amerikanen weer hun eigen weg. Dat zou het einde van de Navo kunnen betekenen.\u2019<\/p>\n
Volgens Jim Townsend balanceren de bondgenoten die troepen in Afghanistan hebben, op de grens van wat ze aankunnen. \u2018De Amerikanen, de Nederlanders, de Britten, de Fransen, de Canadezen, we lopen allemaal op onze tenen,\u2019 zegt hij. \u2018Waar halen we meer geld en meer troepen vandaan, als de meeste lidstaten niet eens bereid zijn hun defensiebudgetten op te schroeven? Dat is een groot probleem. Het enige wat we nu kunnen doen in Afghanistan is tijd winnen, zodat de Afghanen zelf hun zaken op orde kunnen krijgen, zo goed en zo kwaad als het gaat. Wat de Navo doet in Afghanistan lijkt op het Nederlandse jongetje dat z\u2019n vinger in de dijk stopt. En dat jongetje is Jaap de Hoop Scheffer.\u2019<\/p>\n
Met medewerking van Freke Vuijst<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Jaap de Hoop Scheffer kan wel \u2018very gezellig\u2019 mountainbiken met Bush, maar hoe innig is de verstandhouding tussen de secretaris-generaal van de Navo en het Witte Huis precies? Hoe houdt hij de Amerikanen te vriend zonder ruzie te krijgen met de Europese lidstaten, en andersom? Portret van een polderpoliticus met zijn hoofdop het blok en zijn vinger in de dijk.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[193,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Thijs Broer","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/115737"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=115737"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/115737\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Thijs Broer","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=115737"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=115737"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=115737"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}