Interview Sana Valiulina<\/p>\n
\u2018Je bent schrijver, geen prater,\u2019 zegt Sana Valiulina. Ze heeft het over zichzelf. Ik weet toch al dat ze in 1964 is geboren in Tallinn, Estland, en daar deel uitmaakte van de islamitische Tataarse minderheid? Dat ze in Moskou studeerde, sinds 1989 in Nederland woont en in het Nederlands schrijft? Haar werk, de autobiografische roman Het kruis, de novellebundel Vanuit nergens met liefde en haar pi\u00e8ce de r\u00e9sistance, de grootse anti-sovjetroman Didar & Faroek, kan toch voor haar spreken? \u2018Schrijven doet iets totaal anders met je geest, met je taal, dan praten,\u2019 meent ze. En \u00e1ls ik zo nodig met haar wil praten, waarom stuur ik dan niet een lijst met vragen op? Die zou ze schriftelijk zorgvuldig beantwoorden \u2013 zijn we dan niet allebei ongelooflijk geholpen?<\/p>\n
\u2018Ik vind het doodeng om over mijn werk te praten. Voor je het weet ben je zo\u2019n orerende schrijfster. De vraag waarom ik schrijf, daar heb ik nooit over nagedacht en het kan me eerlijk gezegd ook geen reet schelen. Ik ben saai, ik streef bij het schrijven naar een soort kantoorbaan. Vier, vijf uur per dag hoogstens, \u2019s middags tussen twaalf en vijf. Ik ben nooit tevreden over wat ik schrijf, maar schrijven hoort bij mij \u2013 een vogel vliegt. Door het schrijven verzoen ik me enigszins met mezelf en met de wereld. Ik vind zelf dat ik het leven niet aankan, maar door het schrijven lukt het. Trots ben ik meer op het feit dat ik in de Amsterdamse stadsjungle een fiets berijd. En dat ik schoorvoetend achter het stuur ga zitten.\u2019<\/p>\n
Stel je je wel eens voor als schrijver?<\/p>\n
\u2018Sommige mensen vragen of ik een kaartje heb. Maar wat moet ik daar dan op zetten? Ecrivain of zo? Ik vind het gedoe van schrijvers als knuffelbeesten afschuwelijk. Dan moet ik altijd aan de dichter Osip Mandelstam denken; met zulk cultureel erfgoed blijf je nederig. Toen hij in een sanatorium zat, vroeg men hem iets voor te lezen. Onder de aanwezigen was een man in een pilotenuniform. Mandelstam sprong op, wees op de piloot en bulderde: u bent piloot, ik vraag u toch ook niet te gaan vliegen? We leven in een maatschappij volkomen gericht op amusement \u2013 ik wil er eigenlijk niet aan meedoen. Leuk aan de nominatie voor de Libris-prijs was dat het Didar & Faroek een extra druk opleverde. En ik was nog nooit in het Amstel Hotel geweest.<\/p>\n
Wat wil je nog meer weten? Ik ben altijd huiverig voor vragen, lang niet alle vragen zijn zinnig. En zelfs over een eenvoudige vraag van Arthur [haar echtgenoot, de slavist en gelauwerde vertaler Arthur Langeveld, JV] als \u201cwat zullen we vandaag eten\u201d, breek ik me het hoofd.\u2019<\/p>\n
Dat is dan nog maar het begin. Onze kennismaking zal aanloop na aanloop kennen, steeds strandend op Sana Valiulina\u2019s oprechte ongemak met grote woorden en stellige uitspraken. Wat ze in een hoofdzin beweert, relativeert of ondergraaft ze meteen weer in een bijzin. \u2018Ik ben huiverig voor formuleringen,\u2019 verklaart ze en ze valt vrijwel iedere door mij gebruikte term aan, want: \u2018Ik wil niet dat daarmee meteen iets vastligt.\u2019 Trek het je niet aan, stelt ze mij gerust, want met de krant heeft ze hetzelfde. \u2018Rond de jaarwisseling stond het rijtje populaire woorden van dat jaar in NRC Handelsblad. Een daarvan was \u201cbewustzijn\u201d. Laat ik eens kijken wat dat betekent, dacht ik. Er stond: u staat op, u gaat uw tanden poetsen, u zet thee, en bij al die handelingen is uw bewustzijn uitgeschakeld. Want als het ingeschakeld zou zijn, was u doodmoe. Vandaar dat ik altijd moe ben, besefte ik \u2013 ook bij het tandenpoetsen.\u2019<\/p>\n
Word je rustig als je schrijft?<\/p>\n
\u2018Zelfs als ik wanhopig ben over wat ik schrijf, ja. Maar doe ik het niet, dan word ik nog ongelukkiger.\u2019 Ironisch: \u2018Gedoemd tot schrijven \u2013 dat ga je zeker boven het interview zetten.\u2019<\/p>\n
Wat zou de titel volgens jou moeten zijn?<\/p>\n
\u2018Ik hou van Kuifje. Elke romanschrijver die een behoorlijke roman wil neerzetten, moet gewoon Kuifje bestuderen. Zo moet je schrijven. Dat rondzwervende pleistertje, weet je nog? Eerst kleeft het aan de hand van kapitein Haddock, dan aan de neus van een passagier in de bus \u2013 geniaal! Een ideaal boek is een kruising tussen de Bijbel en Kuifje.\u2019<\/p>\n
Hoe begint het schrijven?<\/p>\n
\u2018Niet met een beeld, niet met een zin. Meer als Annie M.G. Schmidts spin Sebastiaan die een drang van binnen voelt. Er zit een soort rumoer in je hoofd \u2013 dichters kennen dat goed \u2013, een ongearticuleerde, woordenloze stroom. Vlakbij ons huis, hier in de Bijlmer, is de Arena. Soms hoor je van concerten daar alleen het gegons \u2013 stel je dat in je hoofd voor.\u2019<\/p>\n
Schreef je in Rusland al?<\/p>\n
\u2018Telt opstellen schrijven, op school, ook mee? De onderwerpen die we kregen, waren vaak nogal patriottisch getint. Het was de sport om van zoiets als de Grote Vaderlandse Oorlog iets moois te maken. Daartoe ging ik me heel erg inleven in de slachtoffers: de doden zijn niet te ontkennen. Ik deed dat door mij te onthechten van wat er in mijn ogen niet toe deed, van de propaganda. Door te proberen \u00e9\u00e9n met je medemensen te zijn. Zoals Vasily Grossman dat doet in zijn schitterende geschriften over de Tweede Wereldoorlog.\u2019<\/p>\n
Van Grossman komt ze te spreken over An\u00addrej Platonov, die ze de grootste twintigste-eeuwse Russische schrijver acht. \u2018Hij houdt zich bezig met de mens, overgeleverd als hij is. Mensen hebben niets dan hun naakte lichaam.\u2019 Het cruciale verschil in literaire benadering tussen de literatuur van haar oude en die van haar nieuwe vaderland zou kunnen zijn dat de schrijver uit de USSR meer \u2018tussen de regels\u2019 moest schrijven, zoals hij zich eveneens bekwaamd had in de kunst van het weglaten.<\/p>\n
Valiulina lijkt zich steeds verder te verwijderen van het directe autobiografische schrijven, zoals de mistroostige, liederlijke studentenbelevenissen in Het kruis. Voor de historische roman Didar & Faroek liet ze zich inspireren door het levensverhaal van haar ouders, tegen de achtergrond van revolutie en dictatuur. Ze verzucht dat die nadruk op het autobiografische in de flaptekst gewoon zo\u2019n verkooptruc van de uitgever is. Maar er is wel sprake van een evolutie, geeft ze toe. \u2018Ik ben altijd al de hele dag mezelf. Te veel mezelf. Dus als ik ga schrijven, liever niet over mezelf. Voor je het weet beland je in zelfkoestering of eindeloos gepsychologiseer.\u2019<\/p>\n
Is dat iets typisch westers?<\/p>\n
\u2018Ik vind van wel. Maar ja, westerse schrijvers hebben het ook niet gemakkelijk. Bij het zoeken naar een urgent onderwerp zie je ze uitwijken in de breedte, in excentriciteit, in een krampachtige stijl.\u2019<\/p>\n
Als Tataarse in Nederland benut jij een voor de hand liggend onderwerp niet: het snijpunt van culturen.<\/p>\n
\u2018Dat interesseert me niet genoeg.\u2019<\/p>\n
Je bent opgegroeid in multicultureel Rusland, hoe ervaar je de multiculturele Nederlandse samenleving?<\/p>\n
\u2018De betutteling waarmee men hier te lande de vreemdelingen weleens tegemoet treedt, kan ondraaglijk zijn, maar echt moeilijk wordt het pas als je niet zielig bent of exotisch, als je niet aan het stereotiepe beeld van de vluchteling of de immigrant wilt of kunt beantwoorden. Dan moet je opeens gaan bewijzen dat je geen kameel bent \u2013 zoals het Russische gezegde luidt. \u2019<\/p>\n
Wat is het Tataarse element in je?<\/p>\n
Schaterend: \u2018Dat ik een vurige vrouw ben.\u2019 Uitgelachen: \u2018Misschien dat ik het interieur van een moskee mooi vind, dat ik ontroerd kan raken door bepaalde soera\u2019s. Ik ben niet traditioneel Ta\u00adtaars opgevoed, ik ben ook niet echt Rus\u00adsisch. Ik groeide op aan de rand van het imperium onder Esten. Mijn identiteit zit in mijn boeken, gelukkig. Banden breken, mensen vervreemden, dat is allemaal waar, maar je hoeft geen deel meer uit te maken van een gemeenschap die druk op je uitoefent. In die zin is deze moderne tijd heel goed. Ik ben vrij.\u2019<\/p>\n
Wat betekent de islam nog voor je?<\/p>\n
\u2018Islam betekent voor mij persoonlijk je goed gedragen, eigenlijk zoals islam oorspronkelijk ook bedoeld was. Ik geef bijvoorbeeld eens per week geld aan een junkie. Dat hele gedoe over identiteit \u2013 pas door Didar & Faroek heb ik daar meer van begrepen. Ik heb dat boek natuurlijk ook uit heimwee geschreven, maar heimwee is nooit genoeg reden voor een boek. Ik wilde ook mijn relatie tot mijn land, de Sovjet-Unie, onderzoeken, eindelijk goed begrijpen waar ik vandaan kom en wat mij gevormd heeft.<\/p>\n
Ik heb Didar & Faroek aan mijn dochter Taj\u00adna opgedragen, omdat een kind de liefde van twee generaties moet hebben, dus ook van zijn grootouders. Dat is niet erg gelukt, omdat zij en haar grootouders te ver van elkaar woonden. Ik ben daar de hoofdschuldige van. Mijn vader is lang geleden overleden, mijn moeder is dement \u2013 ze zal ze ook nooit meer leren kennen. Maar door het boek te schrijven over haar grootouders geef ik hen als het ware aan haar terug, al is het dan in gefictionaliseerde vorm. En daarmee de wereld waar ook zij vandaan komt.\u2019<\/p>\n
Voel je je in Nederland ontworteld, sociaal of intellectueel?<\/p>\n
\u2018Ik mis soms wel de intellectuele maar minstens evenzeer de banale gesprekken in mijn eigen taal, dus er is een emotioneel gemis waar je niet zo veel aan kan doen. Een prozaschrijver vindt zijn thema\u2019s meestal in de werkelijkheid waar hij deel van uitmaakt en waarmee hij zich emotioneel verbonden voelt. Een boek over het huidige Rusland kan ik niet schrijven, omdat ik er te ver van verwijderd ben. Dus ik moet mijn onderwerpen elders zoeken en er emotionele verbintenissen mee aangaan. Het vereist meer inventiviteit, denk ik. Maar het schept ook meer bewegingsvrijheid, zo ongebonden zijn en licht, niet verzwaard door de geboortegrond. \u2019<\/p>\n
Geen gering gewicht, de Sovjet-Russi\u00adsche geschiedenis van de twintigste eeuw.<\/p>\n
\u2018Didar en Faroek dragen dat gewicht, ze zijn vleesgeworden geschiedenis. Ik heb vier jaar aan deze roman gewerkt. De eerste acht maanden besteedde ik aan lezen: getuigenissen, non-fictie, en middelmatige romans over de revolutiejaren, de Tweede Wereldoorlog, de goelag. Bij middelmatige romans hoef je niet bang te zijn be\u00efnvloed te worden. Je ziet bovendien de literaire tekortkomingen, dus daar kun je veel van leren. En je profiteert van het feitenmateriaal in die boeken. Verder las ik ter inspiratie po\u00ebzie van Mandelstam, Brod\u00ads\u00adki, Charms en bekeek ik foto\u2019s uit die tijd.\u2019<\/p>\n
In je nawoord noem je maar \u00e9\u00e9n persoonlijk document, een interview met je vader in het Amerikaanse soldatentijdschrift \u2018Yank\u2019, in 1944.<\/p>\n
\u2018Dat stuk kwam als geroepen. We waren met vakantie in Normandi\u00eb, ik was er nog nooit geweest en had geen idee waar mijn vader als soldaat in het Rode Leger precies had gezeten. We waren nog niet in het gedeelte van Normandi\u00eb waar mijn vader door de Duitsers ge\u00efnterneerd was geweest. Ons plan was om de sfeer te proeven, naar de stranden te gaan. Toevallig belandden we in Bayeux, in het plaatselijke oorlogsmuseum. Ouderwets, zoals je ze in Nederland bijna niet meer ziet, met ammunitie, uniformen, knipsels. Er was ook een afdeling Russians in Nor\u00adman\u00addy. Arthur stond over een vitrine gebogen. Volgens mij gaat dit over je vader, zei hij. Inderdaad, met zijn naam verkeerd gespeld. Ik liep meteen naar de museumdirecteur. Ik wil n\u00fa een fotokopie van dit knipsel, zei ik. Maar mevrouw, dat kan toch niet zomaar? Ik liet mijn adres achter maar ontving niks. Ik stuurde daarop een brief en uiteindelijk heb ik het gekregen. In dat brave interview zat een optimale dosis informatie, niet te veel, niet te weinig. Dat was geluk, maar ik ondervond ook moeilijkheden bij het schrijven, zeker bij dit soort zware onderwerpen waar eigenlijk geen woorden voor zijn. Om weer te geven wat mensen hebben meegemaakt, moet je een eigen taal uitvinden.\u2019<\/p>\n
Je doelt op het deel over je vaders naoorlogse strafkampervaringen.<\/p>\n
\u2018Dat was het moeilijkst om te schrijven. Het mocht niet pathetisch zijn, geen valse emoties bevatten. Ik was gewoon bang om dat te verknallen.\u2019<\/p>\n
Omdat het familiegeschiedenis is?<\/p>\n
\u2018Ook dat. En omdat het zo\u2019n beladen onderwerp is. Het kamp was niet alleen gruwelijk, maar voor menigeen de meest intense ervaring uit hun leven. De band, de vriendschap die daar ontstond, was voor het leven. Toen ik in Moskou ging studeren, werd ik ge\u00efntroduceerd bij kennissen van mijn vader uit het kamp \u2013 dat was als familie. Ik las eens een brief van een vriend van mijn vader waarin stond dat hij het zo erg vond dat hij niet meer met mensen kon praten zoals dat in het kamp kon. Toen het leven je bij de strot greep.<\/p>\n
Door het schrijven van dit boek, waarin ik mij zo intensief met menselijke processen bezighield, ben ik betrokkener geworden. Ik heb intensiever geleefd dan wanneer ik het niet zou hebben geschreven. Mededogen kreeg de overhand op de ergernis, die ik in het gewone leven nogal eens voel.<\/p>\n
Mijn boek gaat over liefde, die tussen Didar en Faroek, over de erbarmelijke omstandigheden heen. Maar het gaat ook over vriendschap \u2013 niemand merkt dat op. Vriendschap vind ik mooier dan liefde, omdat het echter is, nobeler. De vriendschap tussen Faroek en Sasja Hanetsjkin ontroert mij het meest. Als Faroek naar hem toe gaat om hem te redden, en hem uiteindelijk dood achterlaat, moet ik huilen. Net als wanneer Faroek in een wagon vervoerd wordt door de Duitsers, vermoedelijk naar een van de kampen. Hij droomt van zijn vriend, droomt dat hij met hem op een mooie, zomerse dag in Moskou is, en huilt van geluk. Als iemand in dat soort omstandigheden kan huilen van te veel geluk, ontstijgt hij zichzelf spiritueel. God, wat was ik blij toen ik de laatste zin schreef. Die avond hebben we champagne gedronken. Dezelfde nacht werd ik ziek, en ik bleef ziek \u2013 een maand lang. Mijn geest was overbelast geraakt, denk ik.<\/p>\n
De revolutie, realiseer ik mij sterker dan ooit, is zo\u2019n fascinerend onderwerp. Over een aantal jaren schrijf ik daar een roman over. Eerst ga ik mij dan een jaar inlezen. Maar niet nu. Ik ben voorlopig te Rusland-moe.\u2019<\/p>\n
Hoe belangrijk is de literatuur voor je?<\/p>\n
\u2018Schrijven mag niet belangrijker zijn dan het leven, zeg ik met mijn verstand. Mensen zijn altijd belangrijker dan de literatuur. Maar de literatuur is heel, heel belangrijk, weet mijn gevoel. Ik kan heel gelukkig zijn als het goed gaat met mijn naasten. Want ik maak mij al snel zorgen. Alles mislukt, denk ik dan. Ik denk altijd dat er nu binnen een seconde of over een uur een ramp zal gebeuren. Ik vind dat je in het leven niks moet cultiveren, ik ben meer van de veranderlijkheid. Morgen is het weer anders. Mijn geluksmomenten zijn als ik rustig ben, geen angst heb.\u2019<\/p>\n
Heb je weleens nagedacht waar die angsten vandaan komen?<\/p>\n
\u2018Het kan nuttig zijn om over je angsten na te denken, vooral als je er last van hebt in het dagelijks leven. Ik denk dat een deel van mijn angsten min of meer het verlengde is van de angsten van mijn ouders die ik weer redelijk goed kan verklaren uit de context van hun leven. De herkomst van de rest blijft in nevelen gehuld. Je moet ook niet alles willen verklaren. Het leven bestaat toch voornamelijk uit het overwinnen van je angsten. Hoe dan ook, ik heb besloten om er niet veel aan te doen, ik heb ook geen enkele behoefte om op de sofa neer te strijken en in mijn jeugd te gaan graven. Ik vind ook dat men in het Westen te veel nadruk legt op de rol van de kinderjaren op je verdere leven. Die eeuwige zoektocht naar het kind in je heeft zelf ook weer iets kinderachtigs, in mijn ogen. Zo blijf je volgens mij altijd je verantwoordelijkheid ontlopen. Nu ja, wij in de Sovjet-Unie hadden de boze staat, en hier hebben de ouders het gedaan.\u2019<\/p>\n
En wat nu?<\/p>\n
\u2018Mijn toekomstverwachting als klein meisje was een en al roze wolk. Hoe kan het ook anders in zo\u2019n land? Ik ben nu niet ongelukkig, en als ik dat zeg, betekent dat heel veel. Mijn droom is nog een paar mooie boeken schrijven. Mijn innigste droom is: laat het boek waaraan ik nu werk niet mislukken.\u2019<\/p>\n
Sana Valiulina, \u2018Didar & Faroek\u2019, J.M. Meulenhoff, 429 pagina\u2019s, \u20ac 19,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Didar & Faroek is het verhaal van een liefde, van het enig zuivere in een leven vol gruwelijkheden. Het is ook de gefingeerde geschiedenis van de ouders van schrijfster Sana Valiulina. Een vraaggesprek met hindernissen.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/115665"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=115665"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/115665\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=115665"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=115665"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=115665"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}