Interview Wouter Bos<\/p>\n
Dit antwoordt Wouter Bos op de vraag hoe het met hem is, na de verkiezingsnederlaag van 22 november 2006 en het vervlogen perspectief op het premierschap: \u2018Het was mijn hoogst eigen annus horribilis. Ik heb gefaald. Toch is mijn wereld niet ingestort. Als geen ander was ik erop voorbereid dat dit kon gebeuren. Ik heb altijd op een licht onthechte manier in de politiek gestaan. Ik kom uit een andere wereld, uit een andere baan, en weet dat ik niet noodzakelijkerwijze mijn hele leven politicus hoef te zijn. Dat maakt het gemakkelijker te relativeren. En ik heb, meteen na de nederlaag, met de formatie van het kabinet de kans gekregen te laten zien dat de PvdA het verschil maakt. Dat helpt wel. Wat ook helpt, is dat ik nu deel uitmaak van een ploeg van twaalf PvdA\u2019ers in het kabinet, nadat in de verkiezingstijd, terecht of ten onrechte, veel over de leegte en eenzaamheid rond mij is geschreven.\u2019<\/p>\n
Het verhaal over de neergang van de Partij van de Arbeid is dat over de partij van verbroken verbindingen. Die metafoor is zowel op de verhoudingen binnen de PvdA als op de relatie met de buitenwereld van toepassing. Hoewel verkozen door de leden, onderhoudt Bos een wat afstandelijke, soms ronduit gespannen verhouding met de partij, waardoor het beeld van de leegte rond hem is ontstaan. De partijcommissie die de verkiezingsnederlaag onderzocht, onder leiding van oudgediende Ruud Vreeman, concludeerde dat allerlei lijntjes in de PvdA zijn onderbroken. Daardoor landde een reeks bezinningsrapporten over brandende kwesties als de crisis in de verzorgingsstaat, de integratieproblematiek en de nieuwe internationale orde, alsook het nieuwe beginselprogramma, als zaad op een rotsige bodem. Tot een synthese in het denken of een praktische uitwerking in standpunten kwam het niet of onvoldoende.<\/p>\n
Naast een feilen in de organisatie is dat volgens Bos ook een kwestie van tijd. De PvdA trok in de oppositie vier jaar uit voor haar inhoudelijke en organisatorische vernieuwing, na de mislukte poging in 2003 met het CDA te gaan regeren. Het CDA had acht jaar (1994-2002) de tijd voor een vergelijkbaar proces van herbronning.<\/p>\n
Ook tussen de PvdA en haar potenti\u00eble kiezers lijken de verbindingen verbroken. Het is opvallend dat sinds links na de val van de Muur in 1989 op drift is geraakt, de partij die het meest vasthoudt aan oud-linkse idee\u00ebn over staatsordening, centralisme en solidariteit, de SP, gestaag is gegroeid, in tegenstelling tot de PvdA. De PvdA stichtte misschien te grote verwarring bij haar electoraat over de vraag in hoeverre solidariteit nog haar leidende beginsel is. De WAO-kwestie in 1991, de wending naar de VVD in 1994 en de onvoldragen idee\u00ebn over de AOW vorig jaar zijn daarvan de symptomen. Zij deden de herinnering vervagen aan het krachtige slotakkoord dat Joop den Uyl, de vuisten gebald, steevast aan zijn congrestoespraken gaf: \u2018En niet vergeten: solidariteit!\u2019<\/p>\n
Gevraagd om commentaar op het beeld van de PvdA als de partij van de verbroken verbindingen, zegt Bos: \u2018Ja, mede om die reden heb ik Vreeman gesuggereerd een passage aan zijn rapport toe te voegen over de ongunstige omgeving waarin compromisgerichte middenpartijen, dus ook CDA en VVD, moeten opereren. Het heeft me zeer verbaasd dat commentatoren deze passage nu uitleggen als vergoelijking van ons slechte verkiezingsresultaat. Ik vond nu juist dat een rapport dat enkel en alleen op fouten in de campagne zou ingaan, het de partij veel te gemakkelijk zou maken. Volgende keer organiseren we het een beetje anders, schuren net als het CDA bij het invullen van de stemwijzer langs de waarheid, zetten een sterke man aan de leiding, en hup, we zijn weer boven Jan. Dan negeer je het fenomeen dat partijen die zich v\u00f3\u00f3r de EU-Grondwet uitspraken allemaal hebben verloren, evenals de bestuurlijk gerichte partijen. D\u00e1t is de kardinale vraag, niet of we slechte campagnevoerders in dienst hadden. De mislukte campagne is niet meer dan een symptoom van een dieperliggend probleem. Dat heeft te maken met onze bestuurlijke ori\u00ebntatie in een polariserend politiek klimaat en met onze bewuste keuze voor een open houding naar de wereld. Dat heeft allerlei impopulaire consequenties op het terrein van migratie, Europese eenwording, mondialisering. We weten wat we bestuurlijk doen of voorstaan kennelijk nog steeds te weinig te verbinden met de dagelijkse ervaringen van burgers, kiezers.\u2019<\/p>\n
Is het probleem niet simpelweg dat er geen arbeiders meer zijn, en daarmee de bemiddelende functie die de sociaal-democratie vervulde tussen arbeiders en middenklasse zoveel problematischer is geworden? Gaat de sociaal-democratie gebukt onder haar eigen succes?<\/p>\n
\u2018Ons probleem is niet zozeer het verdwijnen van de arbeidersklasse, als wel de enorme diversiteit aan belangen die is ontstaan in de samenleving. Het is ontzaglijk moeilijk die onder \u00e9\u00e9n noemer te brengen. Veertig, vijftig jaar geleden hadden d\u00e9 arbeiders voor hun emancipatie allemaal een belang bij hetzelfde type overheidsbemoeienis. Die homogeniteit is helemaal weg. Dat is een van de grootste complicaties voor de PvdA, ook in ideologische zin.<\/p>\n
Waarom was Marx zo aantrekkelijk? Omdat hij als wetenschapper en ideoloog \u00e9\u00e9n verklaring had voor alles, \u00e9\u00e9n route naar welvaart en geluk. Wat wil je nog meer? Die simpelheid van diagnose en recept heeft de SP in zekere zin nog steeds en dat is een van de redenen voor hun populariteit. Maar volgens mij past dat niet bij de re\u00eble maar complexe werkelijkheid van een diversiteit aan belangen waar de sociaal-democratie een verhaal bij zoekt. Om verder te komen in hun leven, hebben sommige groepen baat bij een klassiek concept van de verzorgingsstaat. Andere groepen gedijen alleen met meer ruimte en minder staatsbemoeienis. In het politieke debat hebben partijen nog steeds de neiging zich tot het ene of het andere concept te bekeren. Of ze vinden de verzorgingsstaat uit de tijd, en dan doen ze een groeiende groep hardnekkige achterblijvers onrecht, \u00f3f ze menen dat de klassieke verzorgingsstaat de enige route naar emancipatie is, en dan doen ze de grote groep ge\u00ebmancipeerden onrecht.<\/p>\n
De behoefte aan solidariteit wordt alleen maar groter door de toenemende onzekerheden en verschillen, maar het draagvlak wordt allengs brozer, door het uiteenvallen van gedeelde belangen en waarden. Mensen moeten gemeenschappelijke belangen bij elkaar onderkennen om zich met elkaar te kunnen identificeren. Alleen dan kunnen zij ook blijvend solidariteit voor elkaar opbrengen. Hoe kan het nu dat de brand in Volendam zoveel meer losmaakt dan de brand op Schiphol-Oost, of de tsunami in Thailand meer dan de aardbeving even later in Pakistan? Dat heeft te maken met het feit dat we ons eerder solidair voelen met mensen als wijzelf, met wie we ons verwant voelen.<\/p>\n
Veel sociaal-democraten vinden het bijna vulgair om solidariteit z\u00f3 te benaderen. Daar wil men niet aan. Het liefst ziet men solidariteit als iets wat moreel zo hoogstaand is dat louter een oproep ertoe volstaat om het tot stand te brengen. Belangeloos. En het is ook belangrijk om solidariteit mede vanuit moreel perspectief te benaderen, zeker in een samenleving waarin men dankzij de gated communities, private zorg en privaat onderwijs anderen aan hun lot kan overlaten: \u201cMij raakt het niet.\u201d Dat is een groot gevaar. Maar de les van de geschiedenis van de solidariteit is dat de moraal een te smal draagvlak vormt om blijvend te zijn. Dat een notie van welbegrepen eigenbelang onontbeerlijk is: you scratch my back, and I scratch yours.<\/p>\n
Dit is geen gemakkelijk debat. Weet u wat ik een heel eng voorbeeld vond? Dat allochtone vrouwen in Den Haag zo weinig buiten komen, en dan nog alleen gesluierd, dat ze een tekort aan vitamine D krijgen. Daardoor zitten ze vaker bij de dokter. De gevoelens die dat aan de borreltafel losmaakte: \u201cMoeten wij dan voor die ziektekosten opdraaien?\u201d Daar ontbreekt elke wil om jouw lot te verbinden met het hunne.<\/p>\n
Het multiculturele drama is er nog steeds, maar niemand lijkt zich er druk over te maken. Zolang allochtonen vaker voorkomen in statistieken van overlast, werkloosheid, criminaliteit, arbeidsongeschiktheid, zal het nooit lukken met de integratie en zal uiteindelijk de solidariteit op het spel staan. Want op een gegeven moment gaat de witte belastingbetaler zich afvragen of het niet de eigen schuld is van de allochtoon. En waarom zou-ie nog betalen voor iets wat hij in toenemende mate ook voor zichzelf kan regelen? In dat licht gaat het integratiedebat over veel meer dan integratie. Het gaat ook over de toekomst van de solidariteit. De splijtende krachten zijn onverminderd werkzaam, de statistieken keren niet ten goede. Op het moment dat scheidslijnen tussen zwart en wit, allochtoon en autochtoon, moslim en niet-moslim gaan samenvallen met scheidslijnen tussen arm en rijk, hoog- en laagopgeleid, kansrijk en kansarm, dan hebben we echt een gigantisch probleem.\u2019<\/p>\n
U hebt gezegd dat solidariteit alleen is te handhaven door gedeelde belangen en waarden te repareren. Hoe?<\/p>\n
\u2018Mijn antwoord is dat sociaal-democraten de waarde van debat en dialoog moeten herontdekken als vehikel voor maatschappelijke verandering. Politici kunnen ook iets losmaken door debat te initi\u00ebren. Ik stuitte op een merkwaardig fenomeen in de PvdA toen ik met Schelto Patijn sprak over zijn partijrapport over integratie. Ik zei: \u201cWeet je wat \u00e9cht slecht is voor integratie? Al die schotels aan de flats in Amsterdam-West. Dat moet je eens opschrijven.\u201d Hij: \u201cJa, maar dat kunnen we niet verbieden, dus schrijf ik het niet op.\u201d Door zo gefixeerd te zijn op wetten en regels houden we ongewenste fenomenen in stand die met een gebod of verbod niet zijn te veranderen, alleen met debat en dialoog, en opvoeding, onderwijs en emancipatie. En dan moeten sociaal-democraten iets doen wat ze niet graag doen: accepteren dat wet en regel niet aan de orde zijn, maar zich uitspreken, een positie innemen, debat aangaan.<\/p>\n
Sociaal-democraten zijn wat dit betreft te liberaal geworden. Of we regelen iets in een wet, \u00f3f we houden onze mond er over. Daarmee laten we een heel terrein liggen waar mensen politici ook over willen horen, zoals omgangsvormen, opvoeding en moraal. Neem de boerka\u2019s. Ik weet talloze redenen waarom we ze niet kunnen en ook niet willen verbieden, maar ook talloze redenen waarom we moeten uitspreken dat het rotdingen zijn. Hier heeft de christen-democratie een grote voorsprong op ons genomen. Ik vind dat we moeten durven moraliseren, juist omdat we met wet- en regelgeving niet verder komen met een heleboel wezenlijke problemen in Nederland, de integratie in de eerste plaats.\u2019<\/p>\n
Welk voorbeeld moet de PvdA aan het CDA nemen?<\/p>\n
\u2018Dat ze niet bang zijn geweest de moraal tot onderwerp van politiek te maken. PvdA-Kamerlid Jeroen Dijsselbloem was een vreemde eend in onze bijt toen hij begon over ranzige muziekclips en gewelddadige computerspelletjes. Hij pleitte niet voor een verbod, maar vroeg zich wel af of alle zestienjarige jongens de seks in de clips, de bitchcultuur, wel aankunnen. Volstrekt ongewoon in de PvdA, maar nu een beetje geaccepteerd.\u2019<\/p>\n
De PvdA-jongeren maanden hem daarom over te stappen naar de ChristenUnie en GroenLinks verweet hem \u2018Dijsselbloem-moralisme\u2019.<\/p>\n
\u2018Dat is een van de grote verschillen met GroenLinks. Zij zijn zeer libertair, wij pakken het oude ideaal van de volksverheffing op. Het is het verschil tussen een partij van intellectuelen die niets moeten hebben van moraliserende politici en een volkspartij die weet dat volksverheffing en emancipatie in de historie van onze beweging veel met elkaar te maken hebben gehad. Een geinig verhaal is dat wij tijdens de kabinetsformatie aan het CDA hebben voorgesteld om het coalitieakkoord het motto \u201cverheffen en verbinden\u201d te geven. Dat wilde Maxime Verhagen per se niet. Hij vond \u201cverheffen\u201d een marxistische term.\u2019<\/p>\n
Is solidariteit voor u eigenlijk nog de kernwaarde van de sociaal-democratie?<\/p>\n
\u2018Het is de onderscheidende waarde van de sociaal-democratie, niet de kernwaarde. De kernwaarde is vrijheid. Het beginselmanifest begint niet zonder reden met dit beginsel. We delen het met de liberalen, zij het dat sociaal-democraten vrijheid anders invullen. In die zin is het niet onderscheidend. Wat wij hebben en niemand anders is de solidariteit. Dat zegt iets over de manier waarop wij dat ideaal van vrijheid binnen ieders bereik willen brengen. Voor liberalen is vrijheid een kwestie van mazzel of pech, voor sociaal-democraten een recht. Solidariteit is een middel om dat recht binnen ieders bereik te brengen. Het liefst de spontane, organische vorm van solidariteit, opgebracht door mensen die zich verantwoordelijk voelen voor anderen, maar als het moet ook de solidariteit die de overheid oplegt of organiseert.<\/p>\n
Naast een kwestie van rechtvaardigheid is solidariteit bovendien een productieve kracht. Een samenleving die uiteenvalt, kan minder verzetten. Daarentegen zijn mensen die zich dankzij gedeelde waarden en belangen met elkaar verbonden voelen, weerbaarder tegenover de grote fenomenen op wereldschaal die zij als bedreigend ervaren, zoals terrorisme, migratie, de mondialiserende economie. Mijn grootste kritiek op het beleid van de afgelopen jaren is dat de regering een tegenstelling veronderstelde tussen sterk en sociaal. Alleen met minder sociaal beleid kon Nederland economisch weer krachtiger worden. Het voorbeeld van de Scandinavische landen laat zien dat wij in de internationale sociaal-democratische familie niet als enigen in een andere richting denken. Daar zie je hoe sociaal beleid, solidariteit dus, ook productief kan zijn. Wat niet betekent dat het ook pijnloos is, want de overheid besteedt het belastinggeld daar eerder aan kinderopvang dan aan subsidies voor vervroegd pensioen.\u2019<\/p>\n
Over sociaal gesproken. De overheid in Scandinavi\u00eb zet mensen onder zware druk om de collectieve voorzieningen te kunnen financieren. Ze moeten veel belasting betalen en het liefst ook nog eens beiden fulltime werken, ten koste van de kinderen. De PvdA is toch ook voor een ontspannen arbeidsorde?<\/p>\n
\u2018Ik ben niet op een GroenLinks-achtige manier voor de ontspannen samenleving. Alsof het niks uitmaakt als iedereen zijn individuele voorkeur volgt, of hij nu wil werken of met een uitkering een beetje pierewaaien.<\/p>\n
Ik vind het op zich belangrijk dat mensen kunnen onthaasten en een re\u00eble keuzevrijheid ervaren of ze zes, vijf of drie dagen werken. Ze moeten een redelijk evenwicht kunnen vinden in de verzorging van kinderen of ouders enerzijds en de noodzaak geld binnen te breng en anderzijds. Maar die keuze is niet vrijblijvend.<\/p>\n
Ik vind het de taak van de politiek mensen erop te wijzen dat we niet zomaar, kosteloos, een hoog niveau van onderwijs, zorg en sociale zekerheid kunnen bieden, ook aan toekomstige generaties. Dat betekent ten eerste dat we compromisloos de collectieve sector moeten doorlichten op ondoelmatigheid en activiteiten waaraan we beter geen geld kunnen besteden. En ten tweede dat zoveel mogelijk mensen die met inachtneming van een zekere keuzevrijheid kunnen werken dat ook doen. There\u2019s no such thing as a free lunch.\u2019<\/p>\n
Is het verhaal van de PvdA over solidariteit niet gewoon te complex? De boodschap van de SP is zoveel simpeler. De uitkeringen moeten omhoog, de winsten omlaag. Dat legt die partij geen windeieren. Zo kan solidariteit de achilleshiel van de PvdA worden en ontstaat grote druk op uw partij om terug te vallen op de eenvoudige recepten van de SP.<\/p>\n
\u2018Ja, die druk kan ontstaan. De PvdA heeft in veel opzichten een gecompliceerder verhaal dan de SP. En dat werkt bepaald niet altijd in ons voordeel. Er is een ideologische verwarring rond de kernwaarden van de PvdA ontstaan. Daar heeft Paars aan bijgedragen. Tot op de dag van vandaag kom ik vele PvdA\u2019ers tegen die menen dat de sociaal-democratische erfenis toen is verkwanseld. Dat is ook een geliefd thema van Marijnissen. Meer nog dan concrete beleidsresultaten uit die periode, is het enkele feit dat we met onze aartsvijand VVD samenwerkten de grond van die beschuldiging. De PvdA is in die tijd door menigeen ook als veel te vriendelijk voor marktwerking ervaren. Dat, gevoegd bij het complex worden van het begrip solidariteit, heeft in de jaren negentig het gat geschapen waar de SP in kon springen.<\/p>\n
Het essenti\u00eble verschil in de visies van SP en PvdA op solidariteit is dat ik ook solidair wil zijn met de belastingbetaler. Solidariteit blijft alleen duurzaam in stand als degene die betaalt, weet dat ook zijn belang in het oog wordt gehouden. Bij de SP zie ik daar te weinig begrip voor, noch voor de positie van het bedrijfsleven als contribuant van de kosten van solidariteit. En evenmin voor het vraagstuk dat de jonge generaties meer betalen dan de oude en dat de betalende groep steeds witter is en de ontvangende zwarter.\u2019<\/p>\n
Ook het internationalisme van de PvdA, traditioneel een andere onderscheidende waarde van de sociaal-democratie, kan onder druk komen te staan. Op dat terrein heeft de SP succes met een isolationistisch verhaal.<\/p>\n
\u2018Ja, die druk ontstaat, en we zullen hem moeten weerstaan. Op het moment dat de PvdA haar internationalisme loslaat en daarmee ook haar bereidheid om, desnoods militair, verantwoordelijkheid te nemen voor zwakkeren elders in de wereld, dan zou de PvdA geen PvdA meer zijn. Ik geloof oprecht dat we dat niet zullen loslaten, hoeveel druk er ook komt van de SP. Ik zie niet in waarom het links is \u201cnee\u201d te zeggen tegen vredesmissies, of landen buiten de EU onze welvaart en ons type rechtsstaat te misgunnen.<\/p>\n
Ik was laatst in Montenegro en Moldavi\u00eb. Terwijl wij hier vechten tegen de Euro-scepsis, willen zij zich zo snel mogelijk bij Europa aansluiten. Want Europa is rechtsstaat, democratie, welvaart. Geweldig inspirerend, en ook confronterend. Wij, in Europa, hebben alles binnen, en neigen ertoe de brug op te halen voor landen die zoveel recenter dan wij grove schendingen van mensenrechten, oorlogen, conflicten hebben meegemaakt. Ja, qua internationale ori\u00ebntatie blijft er een grote kloof tussen de SP en ons.\u2019<\/p>\n
U hebt geen spijt van instemming met de missie in Afghanistan? Dat is toch meer een vecht- dan een opbouwmissie?<\/p>\n
\u2018Het is een gevaarlijke misvatting dat de gevechten een verrassing zijn. Al in het debat waarin de PvdA instemde met de missie, eind december 2005, zei ik te verwachten dat Nederlandse soldaten in Afghanistan zouden moeten vechten en er wellicht doden zouden vallen. Maar de PvdA zag ook kansen voor onze mensen om voor verbetering van de leefsituatie van de Afghanen te zorgen. Dat is het vechten waard, vonden we toen.\u2019<\/p>\n
Vindt u de SP niet eigenlijk een vreselijke partij? De macht is daar al decennia lang in handen van het duo Marijnissen\/Kox. Onlangs nog diende de SP in alle vriendschappelijkheid Lothar Bisky van advies, een voormalige apparatsjik uit de DDR, die het communistische staatsapparaat tientallen jaren heeft gediend.<\/p>\n
\u2018Het is mijn partij niet. Mijn partij is een club met lastige mensen en vol debat. Maar nee, vreselijk vind ik de SP niet. Ik vind dat onze onderlinge verhouding moeten worden genormaliseerd. In de verkiezingscampagne hebben wij de grote fout gemaakt de verschillen nauwelijks te belichten. In de toekomst zullen we moeten zoeken naar normale vormen van samenwerking, zonder elkaar te sparen. Ook voor de SP zal dat wennen zijn. Wij krijgen direct schichtige reacties uit hun hoek als we ze een keer hard aanpakken. Dan roept Marijnissen dat we leugenaars zijn. Ik hoop van harte nog mee te maken dat de SP met de PvdA in de regering stapt. Dat zou hartstikke goed zijn. Ook voor ons.\u2019<\/p>\n
Kan de onderliggende trend waardoor de PvdA haar kernelectoraat heeft zien inkrimpen, ook te maken hebben met het feit dat de partij zich onder Paars al te veel ori\u00ebnteerde op het liberalisme, ten koste van het eigen gedachtegoed, en zich nu wellicht overlevert aan de christen-democratie? Het regeerprogramma is doortrokken van gemeenschapsdenken dat je veel meer met het CDA associeert dan met de PvdA.<\/p>\n
\u2018Nou, als wij ons op dit moment te veel aan een ander overleveren, dan eerder aan de SP dan aan het CDA. Ik vind dat er nog altijd te veel angst in onze gelederen is ten opzichte de SP. We moeten niet zo schijterig zijn. Ik zie het eerder zo dat de PvdA in haar politieke verhaal altijd een mix van gemeenschapszin, individualisering en individuele emancipatie zal hebben, en naar gelang de tijd krijgt soms het een, soms het ander de overhand. Wij hebben nu de gedachte dat Nederland toe is aan een correctie op de individualisering en het doorgeslagen eigen-verantwoordelijkheidsdenken. Dat zeg ik nadrukkelijk ook als PvdA-leider.<\/p>\n
Na de oorlog, schreven wij in het regeerakkoord, voelden mensen zich met elkaar verbonden dankzij de solidariteit in de klassieke verzorgingsstaat, een rijk verenigingsleven en een gedeeld waardenbesef. Dat is er allemaal niet meer, maar niettemin is die onderlinge binding wel nodig, zij het dat zij op een ander wijze tot stand zal moeten worden gebracht. Commentatoren dachten dat het een CDA-tekst was, maar hij kwam van ons. Daar gaat een diepe overtuiging achter schuil. Mensen hebben behoefte aan houvast, geborgenheid juist in een wereld waarin zoveel zaken onzeker zijn. Dat is echt \u00f3ns verhaal. En dit kan over vier jaar weer anders liggen. Toen de PvdA in Paars stapte, was het noodzakelijk om ons geluid over emancipatie en individualiteit, dat lange tijd veel te zacht had geklonken, luid te laten horen, en nu we tien, twaalf jaar van neoliberale invloeden verder zijn, is het zaak ons verhaal over samenhang en houvast weer wat sterker aan te zetten.\u2019<\/p>\n
Maar wat is dan het verschil met het CDA? Uw betoog is toch voer voor de critici die de PvdA een gebrek aan eigen gezicht verwijten?<\/p>\n
\u2018Dat verschil is er wel degelijk. In de christen-democratische ideologie bestaat een grondige weerzin tegen het centraal zetten van de individuele vrijheid. Die weerzin komt voort uit hun in essentie conservatieve en paternalistische gemeenschapsbegrip. Ons gemeenschapsdenken staat juist ten dienste van vrijheid en emancipatie. Dat is fundamenteel anders. Wij zijn de enige partij die in haar beginselprogramma schrijft dat er een recht op geloofsafval bestaat, om een niet willekeurig voorbeeld te noemen.\u2019<\/p>\n
De metafoor van partij van verbroken verbindingen is volgens uw critici ook van toepassing op de verhouding tussen u en de PvdA. Aan het begin van uw leiderschap maakte u relativerende opmerkingen over het voortbestaan van de PvdA op langere termijn. Ook vond u dat de leden hun lijsttrekker op zijn eigen, persoonlijke programma moesten kiezen. Het partijprogramma moest dan daarop ge\u00ebnt zijn. Vindt u dat nog steeds?<\/p>\n
\u2018Ja, zonder meer. Het is goed voor de PvdA dat de leden rechtstreeks hun lijsttrekker kiezen. En dat is alleen zinvol als ze dan ook een inhoudelijke keuze kunnen maken, dus voor een kandidaat met een eigen programma. Dan zou het raar zijn als de partij hem vervolgens een ander programma aansmeert. Ik heb wel ondervonden dat deze procedure op lijsttrekker en partij de dure plicht legt elkaar te vinden. Ik heb zeker in het begin ook wel gedacht: \u201cIk ben gekozen, dus we gaan nu doen wat ik wil,\u201d om vervolgens te merken dat ik veel energie kwijt was aan intern gedoe. Het is dus voor iedereen veel effectiever om wel te proberen elkaar te vinden.<\/p>\n
Bij de VVD worstelen ze hier nu mee, na de tweestrijd Verdonk-Rutte. Ik geloof dat ze nu weer neigen naar een model waarbij ze eerst het programma vaststellen en dan de leider kiezen. Dat is raar. Want waarom kies je dan een leider? Die wordt dan niet meer dan een salesmanager. Heel schraal.<\/p>\n
Wat je wel merkt, is dat de partij haar cultuur, haar procedures moet aanpassen aan een meer gepersonaliseerd leiderschap. Vertrouwen in personen is vertrouwen in hun vermogen in veranderde omstandigheden toch de juiste keuzen te maken, ook als het verkiezingsprogramma is verouderd. Dit gaat niet alleen over mij. Dit gaat over alle mensen die in de PvdA politieke verantwoordelijkheid dragen. Dat is het menselijke kapitaal van de partij. Dat is bij de PvdA hopeloos onderontwikkeld. Zowel van het CDA als de SP kunnen wij veel leren over rekrutering en scholing van politici. Daarin zijn wij amateuristisch. Ik verwijt mezelf dat ook. Toen ik hieraan begon, was dit een van mijn prioriteiten en ondertussen heb ik er onvoldoende aan gedaan.\u2019<\/p>\n
Is dit kritiek op de Kamerfractie? Vreeman laakte de wijze van samenstelling van de kandidatenlijst.<\/p>\n
\u2018Ik heb zijn rapport omarmd, dus ook die conclusie. Ik vind dat er te weinig consistentie, te weinig kwaliteit zit in de manier waarop we mensen rekruteren en opleiden voor het vak van politicus. Je ziet dat veel Kamerleden van SP en CDA vanaf de eerste dag veel beter weten hoe je het vak bedrijft. Dus op naar de kaderschool! Verplicht!\u2019<\/p>\n
De PvdA zet nu alle kaarten op het kabinet. Sinds de sociaal-democratie in de jaren dertig haar revolutionaire karakter losliet, behoort het tot haar traditie regeringsverantwoordelijkheid na te jagen. \u2018Te doen wat de hand te doen vindt,\u2019 zei Joop den Uyl. Met die bestuurlijke ori\u00ebntatie onderscheidt de PvdA zich van de radicaal-linkse partijen. Tegelijkertijd is het haar kwetsbaarheid. Besturen betekent compromissen sluiten, wat ten koste gaat van de heldere leerstelligheid.<\/p>\n
\u2018Ik heb me ongelooflijk ge\u00ebrgerd aan de uitspraak van Marijnissen dat hij nog wel vier jaar kan wachten, of dertig jaar. De mensen in de verpleeghuizen of de oude wijken kunnen geen dertig jaar wachten. Zij moeten het hebben van linkse mensen die bereid zijn om n\u00fa een stap vooruit te zetten. Den Uyl zei dat hij behoort tot het zondig ras der reformisten. Die traditie hoort bij de PvdA. Als Ruud Vreeman van ons vraagt authentiek sociaal-democratisch te zijn, gaat het wat mij betreft ook daar om. Het is, zonder arrogant te doen, niet zo moeilijk om als het gaat om dat zondig reformisme een lijn te trekken van Den Uyl via Kok naar Bos. Ik heb vier jaar in de oppositie gezeten en grootse momenten van populariteit meegemaakt, maar nooit het gevoel gehad dat ik veel voor mijn eigen kiezers kon betekenen. In de oppositie kan dat niet. Ik heb een enorme hekel aan de weerzin tegen de macht of tegen het compromis, zoals die in sommige linkse kringen heerst. Het pluche, dat is niet het kabinet, dat is de oppositie. Da\u2019s veilig, daar gebeurt je niks. Dit zit heel diep. Het is de progressief-elitaire vleugel die de weerzin tegen macht en het compromis etaleert.<\/p>\n
Dat is een bekend trekje van linkse mensen. Dat we notoir verbeten zijn om n\u00f3g meer te bereiken en n\u00f3g meer van onze idealen waar te maken. Dat vind ik allemaal best, dat houdt ons alert, maar laten we bij al die kleine stapjes die we nu vooruit zetten, bedenken hoe anders het nu in Nederland is dan een half aar geleden.\u2019<\/p>\n
Hoe gaat het met het kabinet? Tussen u en Balkenende?<\/p>\n
\u2018We hebben wat er tussen ons mis ging in de campagne nog niet uitgepraat. Dat komt wel. We hebben onze handen vol. Op een gegeven moment neem je de beslissing elkaar te vertrouwen en met elkaar samen te werken. Dan moet je niet achterdochtig zijn.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een zware verkiezingsnederlaag, een kritisch evaluatierapport, en in de peilingen voorbijgestreefd door de SP: de PvdA heeft een groot probleem. Volgens partijleider en minister van Financi\u00ebn Wouter Bos moet de partij haar verhaal over solidariteit weer sterker aanzetten. Niet uit weerzin tegen het individualisme, maar juist om vrijheid te scheppen. \u2018We moeten durven moraliseren.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[171,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marcel ten Hooven","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/115661"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=115661"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/115661\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marcel ten Hooven","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=115661"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=115661"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=115661"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}