Beschouwing \/ De nieuwe coetzee<\/p>\n
De \u2018nieuwe Coetzee\u2019 wordt allengs meer een evenement. Ook ditmaal heeft Uitgeverij Cossee trots de wereldprimeur van de nieuwe roman van de Nobelprijswinnaar. Wat dat precies behelst, is onduidelijk \u2013 naar alle waarschijnlijkheid is de wereldprimeur ook geen concept dat in het wereldbeeld van Coetzee past. De suggestie van snelheid, van de eerste te zijn \u2013 van wat? en wie zijn dan de grote verliezers? \u2013 staat nogal haaks op de bezonken, teruggetrokken attitude die Coetzee zo zeer kenmerkt. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat Coetzee zich bij het horen van het woord \u2018wereldprimeur\u2019 hoofdschuddend zou afwenden, of zou schuddebuiken van het lachen om al het lawaai dat zich in dat ene woord samenbalt. Het is deze gang van de wereld die Coetzee, zo blijkt uit zijn werk, steeds hartgrondiger is gaan verfoeien. In het lawaai van de wereld gaan alle verschillen teloor, alles wordt een brij, alles kan ook worden uitgevent, zelfs de stilte, het denken, de bezonkenheid.<\/p>\n
Strenge essays<\/p>\n
Dagboek van een slecht jaar is zonder twijfel een van de merkwaardigste boeken die ik de laatste jaren las, een boek dat zich niet gemakkelijk laat veroveren, maar dat gaandeweg en zeker bij tweede lezing miraculeus aan charme wint, bijna ondanks zichzelf een roman wordt, een verhaal dat tot nadenken stemt, en ook weemoedig.<\/p>\n
Er zijn nogal wat belemmerende factoren die de overgave aan dit boek bemoeilijken. Dat zit hem in de eerste plaats in de vorm. Bijna gedurende het gehele boek zijn er, typografisch duidelijk onderscheiden, tenminste twee, meestal drie tekstdelen op de pagina. Verhalen die naast elkaar \u2018leven\u2019 en die in de beleving niet onmiddellijk een verbinding met elkaar aangaan. De meest prominente lijn is er bovendien een van een reeks essays, \u2018uitgesproken meningen\u2019, waarin weliswaar een leven van persoonlijk denken is vervat, maar waarin het bloed, de narratieve kracht, enigszins ontbreekt. Streng zijn deze essays, streng over de moderne wereld waarin, volgens het belangrijkste personage, een schrijver, van alles uit het lood staat, waarin de persoonlijke vrijheid van mensen stelselmatig wordt aangetast, zonder dat men zich daarom bekommert, waarin oude waarden, vormen, codes en gebruiken in onbruik zijn geraakt, vergeten. Deze essays denderen gepantserd de levenssfeer van de lezer binnen en weten aanvankelijk toch weinig bewogenheid te cre\u00ebren in diens hoofd en hart.<\/p>\n
Onder dat eerste, tamelijk massieve tekstblok bevinden zich twee meer verhalende delen, verteld vanuit het gezichtspunt van twee personages. Deze delen houden wel, in het oog springend, verband met elkaar, maar zijn beide fragmentarisch, ongeveer zoals de wereld aan scherven ligt en is uiteengevallen in talloze gezichtspunten.<\/p>\n
Tragisch en troostend<\/p>\n
Je zou kunnen zeggen dat de schrijver ruimte geeft aan verschillende perspectieven, die elkaar zijdelings raken en naarmate de roman vordert deels gaan overlappen, zonder ooit geheel in elkaar op te lossen. De roman heeft als het ware een implosief effect, de cocktail van meningen, opvattingen en perspectieven zorgt sluipenderwijs voor een interne schokgolf in het boek die op den duur een bezielende werking heeft. De constructie krijgt langzaam vleugels en begint te ademen, wat ook de lezer lucht en overzicht verschaft. Vanuit de fragmentatie ontstaat via het inzicht (de introspectie) iets van een tijdelijke eenheid, zo ongeveer het hoogste waartoe de literatuur in staat is. Dit gegeven van de tijdelijkheid is even tragisch als troostend.<\/p>\n
De Nederlandse vertaling door Peter Bergsma is overigens zeer prettig leesbaar, zowel in de essayistische als in de verhalende delen adequaat. De vertaler heeft duidelijk veel gevoel voor het specifieke idioom van Coetzee. Diens zoektocht naar een flu\u00efde stijl en mededeling is fraai weergegeven.<\/p>\n
Innelijke emigratie<\/p>\n
Vanaf de eerste pagina wordt de lezer geconfronteerd met de \u2018uitgesproken meningen\u2019 van een oudere schrijver, die zich zoals later blijkt, heeft teruggetrokken in Australi\u00eb, waar hij, zoals Coetzee zelf, is gaan wonen met het idee dat daar nog een natuurlijk, zuiver en opgewekt leven mogelijk is. Zelf is hij nauwelijks opgewekt te noemen: de meningen die hij ventileert, geven zicht op een grote bekommernis over de recente (geo)politieke en maatschappelijke ontwikkelingen.<\/p>\n
Bijzonder heftig is de reeks essays waarmee de schrijver opent. Daarin vraagt hij zich in het licht van de Amerikaanse \u2018vrijheidsoorlog\u2019 in Irak af hoe het (westerse model)contract tussen burger en staat is ontstaan, en of het voor de onderdaan feitelijk mogelijk is zich aan dat contract te onttrekken, mocht de staat misdadig handelen. Wat behelst de vrijheid van de burger (de democratie) eigenlijk, en bezit die werkelijk de vrijheid om zich af te wenden als de staat voor hem beslist? Of is het zo dat mensen nog generaties lang collectief met schuld beladen zijn als de staat zich, al is het omwille van de vrijheid, misdadig manifesteert? Dat zijn grote en actuele vragen, gesteld op een tamelijk ouderwetse, calvinistische wijze. De schrijver laat zich kennen als een anarchist met qui\u00ebtistische trekken die eigenlijk niets wil weten van dit alles, die zijn geweten ook niet wil laten belasten door deze ballast van de buitenwereld, en feitelijk liever zou kiezen voor innerlijke emigratie. Vandaar zijn keuze voor het verre Australi\u00eb, dat echter tot zijn schrik de Verenigde Staten blijkt te steunen in Irak.<\/p>\n
Hoe zou dat toch zijn, vraagt hij zich af, hoe zouden de Amerikaanse burgers naar de creatie van Guant\u00e1namo Bay kijken? Dat moet toch heel anders zijn dan toen de Finnen een eeuw geleden in een concertzaal naar een nieuwe symfonie van Sibelius luisterden? De schrijver plaatst de collectieve schuld monumentaal tegenover een heerlijk, collectief gevoel van trots, die beide nog generaties lang natrillen. Daarmee stelt de oude schrijver de artistieke schepping tegenover de gruwelijke (oorlogs- en propaganda-)machinerie van deze tijd. Toch tracht hij met zijn meningen, al is het vanuit de verte, iets aan de loop der dingen te veranderen.<\/p>\n
Ook zo ziet hij de taak van de schrijver: de wereld met woorden (het woord) hervormen. Maar hoe kan de schrijver worden gehoord als hij zich zo hard en hoekig, zo onverzoenlijk gewetensvol opstelt? Wie heeft aan zo\u2019n bezwerende stem een boodschap?<\/p>\n
Engelachtig achterwerk<\/p>\n
Op een dag ontmoet hij in de wasserette een jonge vrouw, Anya, negenentwintig jaar, gekleed in een \u2018opzienbarend kort\u2019 tomaatrood hemdjurkje. Hij voelt zich onmiddellijk zo zeer tot haar aangetrokken dat hij zijn gevoel ervaart als een metafysische pijn, alsof hij van buiten de tijd naar haar kijkt, als het ware buiten het domein van de erotiek is geplaatst, al gestorven is. Erotische gevoelens als een soort fantoompijn. Het verhaal van hun relatie, verteld vanuit zijn gezichtspunt, vult het tweede tekstblok op de pagina; haar verhaal, haar perspectief staat centraal in het derde tekstblok.<\/p>\n
Ofschoon hij haar in zijn verbeelding een bestaan van schoonheid en frisheid toekent, zijn zijn directe impulsen en gedachten bokkig seksueel. Die gedachten van een oude man zijn wat kinderachtig, zoals zijn gebaren onhandig zijn, maar hij is niet zo kinderachtig die in zijn dagboek te verbloemen of te verzwijgen. Tegenover haar probeert hij \u2013 enigszins geforceerd, maar herkenbaar \u2013 een soort decorum op te houden. Hij installeert tussen hen, vooral om zichzelf te beheersen, een scherm van afstandelijkheid en hoffelijkheid waarachter vandaan, denkt hij, maar weinig aanwijzingen van zijn ware gevoelens en gedachten ontsnappen.<\/p>\n
Al bij hun tweede ontmoeting vraagt hij haar of ze hem behulpzaam wil zijn met het uittypen van zijn essays. Vervolgens komen ze bijna dagelijks samen om te werken en gaandeweg ontstaat er een gesprek, dat door beiden wordt weergegeven en becommentarieerd. De lezer kent dus beider bijgedachten en bijbedoelingen.<\/p>\n
Terwijl ze werken aan zijn essays over macht, en hij in de veronderstelling verkeert in hun relatie de macht in handen te hebben \u2013 hij is immers de intellectueel en zij maar een dommig, zij het kittig en bloedaantrekkelijk poppetje \u2013 speelt zij op twee manieren met hem. Uiteraard weet zij hoe groot de aantrekkingskracht is die zij op hem uitoefent, ze wakkert die zelfs geraffineerd aan, met kleding, houdingen en gebaren. Daarbij heeft ze zo haar idee\u00ebn over de essays van haar \u2018werkgever\u2019. Al spoedig schroomt ze niet de oude schrijver erop te wijzen dat hij menselijker moet overkomen.<\/p>\n
Na\u00efef maar precies raakt ze hem daarmee in zijn kern. Terwijl hij nadenkt over de mate waarin we ons verbonden voelen met onze verschillende lichaamsdelen, en die relaties in het aanschijn van de dood probeert te beschrijven, hunkert heel zijn lijf naar het \u2018engelachtige achterwerk\u2019 van Anya. De afgescheidenheid van denken en leven wordt door haar feilloos als een gebrek van zijn essays getypeerd.<\/p>\n
Meningen van woestijnzand<\/p>\n
Het is verrassend te zien dat de oude schrijver \u2013 ofschoon intellectueel superieur \u2013 gevoelig is voor die kritiek. Niet alleen krijgen zijn essays steeds intiemere onderwerpen, ook de toon en de aandachtigheid ervan veranderen. Meer en meer wordt hij zich ervan bewust dat in zijn werk \u2018de metaforische vonk\u2019 ontbreekt, de kracht die van woorden een verhaal maakt. Zoals hij zijn lichaam bijna moedwillig laat verdorren en wegdenkt, zo zijn ook zijn woorden karig, korzelig en hard geworden, ontdaan van schoonheid. Ze zijn onaanraakbaar in hun dwingende opeenvolging, maar raken wellicht ook niemand meer aan.<\/p>\n
Hoe kunnen zijn meningen overleven als ze gemaakt zijn van woestijnzand? Zo ongeveer kan zijn denken worden samengevat. Hij begint een tweede deel van zijn dagboekessays met daarin verhandelingen over onder meer zijn dromen, vogels, erotiek, de kus van fotograaf Robert Doisneau. Dit laatste essay eindigt met de wat knullige aforistische verzuchting: \u2018Liefde: waar het hart naar smacht.\u2019 Het is kenmerkend voor de schrijver die er hartstochtelijk naar smacht leven in zijn woorden te stampen. Voorlopig tracht hij de woorden met zijn laatste krachten uit te melken.<\/p>\n
Sentimentaliteit en hardheid gaan zoals vaak in zijn werk hand in hand; uit de hele opzet van het boek blijkt echter hoezeer Coetzee zich bewust is van die krachten. Vraag is: hoe die te verrijken, hoe te komen tot een vruchtbare gevoeligheid, tot scherpte, precisie en een rechtvaardigheid die mensen aanspreekt? Zoals de schrijver koude kunst maakt, zijn zijn meningen ook een koud kunstje. Hoe te komen tot vormen waaruit als vanzelf inhoud geboren wordt? Tot waarheden die in het verhaal vertellend ontstaan? Hoe stevig zijn meningen ook zijn uitgesproken, hoe hardnekkig ook verwoord, ze vallen deels in het niet tegenover de krachten die het leven werkelijk beheersen. In zijn eenzaamheid onderkent hij dat steeds sterker.<\/p>\n
Aanvankelijk vergroot dat zijn gevoel van eenzaamheid \u2013 het is de sentimentaliteit waarop we wel vaker stuiten in het werk van Coetzee: de oude schrijver die voortkrabbelt, ook al is hij van God en alleman verlaten. Bijzonder is dat hij zich realiseert dat de redding niet van buiten kan komen. Niet door met haar te neuken of door de grote meesters (Tolstoj, Dostojevski) te imiteren, kunnen zijn leven en werk opnieuw gaan vonken.<\/p>\n
Bevrediging<\/p>\n
Intussen bespreekt Anya de essays ook met haar vriend Alan, een tamelijk ontwikkelde financieel adviseur, die zich uiterst laatdunkend uitlaat over zowel de filosofische kracht van de essays als de kennis van de auteur van politiek, economie, wiskunde. De heftigheid van zijn oordeel wordt sterker naarmate Anya enige genegenheid begint op te vatten voor de oude schrijver. Deze wordt zonder het te weten een rivaal, wat aan de roman ineens plotachtige wendingen en mogelijkheden geeft.<\/p>\n
Alan blijkt de ontwikkeling van het dagboek al geruime tijd te volgen via een sys\u00adteem dat hij in de computer geplaatst heeft. Ook meldt hij Anya dat hij van plan is om het ruime kapitaal van de oude schrijver te gebruiken voor persoonlijke investeringen. De bestemming die de schrijver er na zijn overlijden aan wil geven, de dierenbescherming (een terugkerend thema in het werk van Coetzee), is immers bespottelijk. Anya weet hem nog net daarvan te weerhouden. Voor hun relatie is dit echter zo ongeveer de doodssteek.<\/p>\n
De onenigheid met haar vriend, maar zeker ook de (ver)werking van de essays, geven Anya aan het einde van het boek een steeds grotere zelfstandigheid. Het schrijversdagboek is afgerond, de relatie van Anya en Alan wordt verbroken: op haar hebben zijn woorden over vrijheid, eer en waardigheid toch invloed gehad. Dat geeft de schrijver kortstondig bevrediging.<\/p>\n
Achteloze kracht<\/p>\n
Meer nog is hij onder de indruk van het gegeven dat zij hem in hun laatste ontmoetingen duidelijk maakt dat zij weliswaar een erotisch spel met hem gespeeld heeft, maar dat de werkelijke drijfveer om met hem te verkeren een steeds sterker gevoel van compassie is geworden.<\/p>\n
Het meeleven met een ander, de inleving in de ander, onderkent de schrijver (Coet\u00adzee) als misschien wel de grootste menselijke kracht, die ver voorbij de seksualiteit gaat. Dat inzicht wordt formidabel uitgedrukt in het moment dat de oude schrijver en Anya elkaar aan het einde van het boek \u2013 voor eens \u2013 omhelzen. Die omhelzing is een afscheid en een begin, laat alles opnieuw stromen.<\/p>\n
In die eenvoudige sc\u00e8ne vindt Coetzee iets terug van de achteloze kracht van de door hem bewonderde meesters, de verhalenvertellers die als vanzelf het menselijke bedrijf vastleggen zonder grote woorden van sociologie en politiek, die zich uitspreken zonder vooropgestelde meningen. Deze sc\u00e8ne geeft aan het geheel de metaforische vonk waarnaar schrijver (en lezer) op zoek waren. Het boek wordt erdoor doorlicht, de meningen worden erdoor verlicht. De verplaatsing in de ander blijkt aan de basis van alles te liggen, zonder dat is alles dood, ten dode opgeschreven.<\/p>\n
J.M. Coetzee: \u2018Dagboek van een slecht jaar\u2019. Vertaald uit het Engels door Peter Bergsma. Cossee, 191 pagina\u2019s, \u20ac 22,90<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
J.M. Coetzees Dagboek van een slecht jaar lijkt te bestaan uit strenge essays en fragmentarische delen die niet onmiddellijk een verbinding met elkaar aangaan. Maar het resulteert in een verhaal dat tot nadenken stemt, en ook weemoedig.<\/p>\n","protected":false},"author":3380,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[2679],"acf":[],"author_name":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/114885"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=114885"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/114885\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"AndorT","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/3380"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=114885"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=114885"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=114885"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}