Interview \/ Regisseur Nanouk Leopold<\/p>\n
Eerste sc\u00e8ne: de camera is stil op een groep verdorde dennenbomen gericht. De zon breekt door, verdwijnt, keert terug. Op de achtergrond vogelgeluiden. De camera observeert. Wij kijken mee. Ruim een minuut lang. Het beeld gaat op zwart.<\/p>\n
Dit is het begin van Wolfsbergen, een portret van vier generaties in een familie waarbinnen de relaties plotseling beginnen te verschuiven. De sc\u00e8ne is zowel een waarschuwing als een belofte. Dit is het tempo, dit is de toon. We doen geen concessies. Wie nu al het geduld niet kan opbrengen, gaat een lange zit tegemoet. De rest kan zich overgeven aan een puur filmische ervaring.<\/p>\n
Voor diegenen die haar vorige film Guern\u00adsey zagen \u2013 waarvoor ze een Gouden Kalf voor Beste Regie ontving \u2013 is het direct duidelijk: dit is een film van Nanouk Leopold. Haar statische en afstandelijke beelden, precieze mise-en-sc\u00e8ne en preoccupatie met bekoelde relaties zijn onmiskenbaar eigen. Geen slechte prestatie voor een filmmaker met pas drie speelfilms op haar naam. Het maakt haar een zeldzame verschijning in het Ne\u00adder\u00adland\u00adse filmlandschap; haar werk een frisse wind tussen de films die liever praten dan tonen, eerder kiezen voor de schreeuwerige emotie dan de betekenisvolle stilte.<\/p>\n
Het is niet verwonderlijk dat Leopold, die in 1998 afstudeerde aan de Nederlandse Film- en Televisie Academie, zichzelf meer ziet als een Europese dan als een Nederlandse filmmaker. Haar grote voorbeelden zijn Europese meesters uit de jaren zeventig, zoals Bu\u00f1uel, Pasolini en Antonioni. Verschillende filmmakers met een belangrijke overeenkomst: ze waren uitdragers van de auteursfilm, films waarin de persoonlijkheid van de maker in stijl en thema duidelijk waarneembaar is. Als tiener leerde Leopold hun werk kennen op het International Film Festival Rotter\u00addam. \u2018Ik was helemaal van slag dat dat ook nog kon,\u2019 vertelt ze. \u2018Ik vind dat heel veel films erg op elkaar lijken, in de structuur en in de filmwetten die ze hanteren. De films die ik op het festival zag, lieten zien dat het ook anders kan.\u2019<\/p>\n
Overtollige ballast<\/p>\n
V\u00f3\u00f3r Wolfsbergen maakte Leopold \u00celes Flot\u00adtan\u00adtes (2000), over drie vriendinnen van bijna dertig en hun pogingen op te groeien, en Guern\u00adsey (2005), over een vrouw die de inventaris opmaakt van haar huwelijk en haar leven. Wie de drie films in chronologische volgorde bekijkt, ziet daarin ook Leopolds zoektocht naar haar eigen stem als auteur. Het is een intrigerend proces van trial and error. Zo had ze in \u00celes Flot\u00adtan\u00adtes een korte flirt met filmmuziek. Ze was op zoek naar muziek die niet emotioneel was en de kijker geen bepaald gevoel zou opdringen. Achteraf een onmogelijke opgave: \u2018Muziek kleurt. Het zegt heel snel: dit is zielig of spannend of grappig. Maar ik vind het juist belangrijk dat de toeschouwer dat voor zichzelf uitmaakt. Het is heel moeilijk muziek te maken die bijna niks uitdrukt, en ook heel oneigenlijk. Na \u00celes Flottantes ben ik daarmee opgehouden.\u2019<\/p>\n
Bij nader inzien had die film wel meer last van babyvet. \u2018\u00celes Flottantes was eigenlijk nog heel schools,\u2019 zegt ze zelf. \u2018Guernsey en Wolfs\u00adber\u00adgen zijn een stuk sterker en scherper.\u2019 Toen het Sydney Film Festival in juni al haar films vertoonde, viel het haar moeilijk haar eerste speelfilm opnieuw te bekijken. \u00celes Flottantes had een paar prachtige visuele vondsten (zoals de terugkerende sc\u00e8ne waarin de camera langs de drie hoofdpersonages glijdt terwijl ze, ieder ge\u00efsoleerd in een eigen coconnetje, op de zonnebank liggen) maar de vorm was nog niet consequent. Vaak was de camera onzeker, er werd nog teveel bewogen. In haar beelden weerklonk al wel behoefte aan eenvoud, maar die werd gedeeltelijk tenietgedaan door overbodige teksten vol logge symboliek. In Guern\u00adsey wist Leo\u00adpold al veel van deze overtollige ballast af te werpen. De teksten zijn korter, maar vooral ook proza\u00efscher. Hoofd\u00adpersoon Anna (Maria Kraakman) tegen haar man Se\u00adbas\u00adti\u00adaan (Fedja van Hu\u00eat): \u2018Die vrouw op je werk waar je iets mee hebt, ik zou willen dat je daarmee ophoudt.\u2019 De camera is doelgerichter en beweegt soms helemaal niet meer. Leo\u00adpold durft steeds vaker een kader te kiezen waarbinnen het verhaal zich afspeelt en dat lang vast te houden. En belangrijker: het beeld, niet de tekst, vertelt het verhaal. De afstandelijke, statische camera spiegelt de gereserveerde Anna, die zich na de zelfmoord van een collega voor haar man en de wereld afsluit. Als een objectieve toeschouwer observeert Anna haar leven, net zoals wij, de kijker, haar en haar leven beschouwen. Vorm en inhoud vloeien samen. Guern\u00adsey is een prachtig gelukte stijloefening. Iedereen is in beweging, behalve Anna. De wereld trekt aan haar en de camera voorbij.<\/p>\n
In Wolfsbergen is de wereld onbewogen als het dennenbos waar alleen het licht \u2018beweegt\u2019. Terwijl haar reikwijdte breder wordt, is de stijl minimaler en zekerder. Kaders worden strakker, dialogen schaarser, bewegingen kleiner. Leo\u00adpold komt steeds dichter bij een po\u00ebtische eenvoud, of, zoals ze zelf omschrijft, \u2018een minimale noodzakelijkheid\u2019. Op de montagetafel sneuvelde veel tekst, maar ook extra sc\u00e8nes en zijpaadjes. Leopold: \u2018Ik stel mezelf de hele tijd de vraag: is dit nodig? Het antwoord is vaak: nee, eigenlijk niet. Als twee sc\u00e8nes eigenlijk hetzelfde zeggen, kan ik er beter \u00e9\u00e9n nemen en die langer laten voortduren, zodat er wat gebeurt in de tijd.\u2019<\/p>\n
Dat ze een verhaal liever met beelden dan woorden vertelt, schrijft ze toe aan haar eerdere opleiding aan de Academie voor de Beel\u00addende Kunsten in Rotterdam. Voor haar zijn de twee studies onafscheidelijk met elkaar verbonden. \u2018Ik doe eigenlijk hetzelfde als op de kunstacademie, maar nu in een ander medium. Film leent zich ook heel goed voor de dingen die ik belangrijk vind, zoals het spelen met tijd en ritme. Hoe lang kijk je naar iets en waar kijk je dan naar?\u2019<\/p>\n
Hoeveel erwtjes?<\/p>\n
Leopold werkt niet met een vaste groep acteurs, maar sommige keren in haar films terug. Zoals Manja Topper, die in Leopolds afstudeerproject Weekend (1998) \u00e9n in \u00celes Flot\u00adtan\u00adtes zat. Maria Kraakman, samen met Ha\u00adli\u00adna Reijn en Topper de drie vriendinnen in \u00celes Flot\u00adtan\u00adtes, speelde vijf jaar later Anna in Guern\u00adsey, een rol waarvoor ze een Gouden Kalf won. Fedja van Hu\u00eat speelde in Guernsey en Wolfs\u00adber\u00adgen. Alledrie hebben ze affiniteit met Leo\u00adpolds werk. Top\u00adper: \u2018Ik vind dat ze heel mooi schrijft. Het gaat vaak over mensen die in zichzelf vastzitten en daarmee ook in de wereld. Het lijkt licht, maar er zit veel onder. Het zijn net ijsbergen, je ziet alleen het topje.\u2019<\/p>\n
\u2018Ze kan de dingen zo mooi zeggen,\u2019 beaamt Van Hu\u00eat. \u2018Heel esthetisch, maar ook heel eenvoudig. Ze probeert het leven niet mooier te maken dan het is.\u2019<\/p>\n
Kraakman: \u2018Ik vind haar films heel intelligent. Het publiek wordt serieus genomen, je krijgt niet voorgekauwd wat je moet voelen. Maar het mooiste vind ik haar oog voor detail, voor de kleine dingetjes waarvan niemand ooit de moeite neemt ze te benoemen. In praktische zin \u2013 hoeveel erwtjes prikt Anna aan haar vork? \u2013 maar ook bij menselijke relaties. Zoals wanneer je in de lach schiet tijdens een ruzie. Dat is echt haar kracht.\u2019<\/p>\n
Leopolds films roepen bij de acteurs associaties op met andere kunstvormen. Topper: \u2018Het zijn net schilderijtjes waar mensen in en weer uit lopen.\u2019 Van Hu\u00eat vergelijkt haar films met stilstaande beelden waar acteurs in worden gezet. Inderdaad hebben de shots wel wat weg van tableaux vivants, waarin de personages niet op de voorgrond treden, maar juist opgaan in de mise-en-sc\u00e8ne. Niet de gezichtsuitdrukkingen of de grote gebaren moeten duidelijk maken hoe iemand zich voelt, dat moet duidelijk worden uit de beeldcompositie. Zoals een sc\u00e8ne in Wolfs\u00adber\u00adgen waar een glazen wand in een squashzaal zowel een visuele als een emotionele barri\u00e8re opwerpt tussen een vader en dochter.<\/p>\n
Ook in het spel zoekt Leopold naar het minimaal noodzakelijke: \u2018Zelfs bij natuurlijk acteren worden toch vaak grote bewegingen gemaakt. Ik wil juist zien hoe klein je kan gaan.\u2019 Daarbij is aan alles gedacht. Wie waar staat in de ruimte, wat diegene doet en hoe. Zoiets eist een ijzeren discipline. Van de regisseur, de cameraman \u00e9n de acteurs.<\/p>\n
\u2018In aanwijzingen is ze vrij precies,\u2019 vertelt Van Hu\u00eat. \u2018Bijvoorbeeld over hoe mijn personage de kinderen in bad doet. Dat is best moeilijk voor een acteur. Ook omdat ze de camera vaak heel lang door laat draaien.\u2019<\/p>\n
Kraakman: \u2018Ze is niet bang door te vragen en door te gaan tot ze echt heeft wat ze wil, maar ze doet het wel op een heel eerlijke en opbouwende manier. Ik heb bij haar aan het einde van de dag echt het idee dat het goed is. Ze is zeldzaam in haar vakbekwaamheid.\u2019<\/p>\n
Topper: \u2018Er wordt van tevoren veel gepraat. Ze maakt je echt deelgenoot van het idee, daarom speelt iedereen ook zo goed.\u2019<\/p>\n
Herkenbare onhandigheid<\/p>\n
De ervaringen van de acteurs bevestigen het beeld van een regisseuse die steeds zekerder wordt, steeds minder nodig heeft om een situatie te schetsen en zichzelf daarbij ook steeds striktere regels oplegt. In deze formele rigueur doet ze denken aan Antonioni, een regisseur die ook meer bezig was met beeldtaal, mise-en-sc\u00e8ne en kadrering dan met een plotgedreven verhaallijn. \u2018Ik ben duidelijk door hem ge\u00efnspireerd,\u2019 zegt Leopold. \u2018Zijn zeer uitgesproken visuele stijl en precisie raken mij heel erg. Hij heeft oog voor details en toevalligheden die er niet toe lijken te doen, maar toch staan voor iets groters. Ik herken me vooral in de manier waarop hij met architectuur werkt en de ruimten gebruikt om uit te drukken hoe mensen zich voelen.\u2019<\/p>\n
Ingmar Bergman, die op dezelfde dag als An\u00adto\u00adnioni overleed, komt niet in haar illustere rijtje voor. Zijn werk leerde ze pas na Guern\u00adsey kennen. Maar ook bij hem ziet ze herkenningspunten. Niet zozeer qua vorm, meer qua thema. \u2018Toen veel mensen Guern\u00adsey niet alleen met Antonioni, maar ook met Berg\u00adman vergeleken, was ik eerst verbaasd. Ik had Fan\u00adny en Alexander wel eens gezien, maar de afgelopen zomer ben ik zijn films pas echt goed gaan bekijken. Bij Bergman spreekt juist de psychologie tussen de personages me aan.\u2019 Zijn nadruk op verkilde verhoudingen en koele afstandelijkheid past goed binnen Leopolds oeuvre. De titel van \u00celes Flot\u00adtan\u00adtes (\u2018drijvende eilanden\u2019; de naam van een Frans toetje) is veelbetekenend: de personages in haar films zijn allemaal drijvende eilandjes: de drie vriendinnen uit \u00celes Flot\u00adtan\u00adtes, die naarmate de film vordert steeds verder van elkaar wegdrijven; Anna uit Guern\u00adsey (ook een eiland), die letterlijk afstand neemt van haar leven; en de familieleden in Wolfs\u00adber\u00adgen, die behalve een stamboom weinig met elkaar lijken te delen. Ze zijn als de verdorde dennenbomen in de beginsc\u00e8ne. Ze delen wel dezelfde grond, maar staan toch altijd apart.<\/p>\n
Die afstandelijkheid is niet zozeer een bewuste keuze, maar eerder een logisch voortvloeisel uit een onvermogen echt contact te maken met anderen. Die herkenbare onhandigheid is een van de redenen dat Van Hu\u00eat zich aangetrokken voelde tot het script voor Wolfsbergen: \u2018Vaak gaan films over helden en antihelden, maar Nanouk toont de mens zoals hij is, in al zijn ongemakkelijkheid.\u2019<\/p>\n
In de Filmkrant noemde Leopold de vriendinnen uit \u00celes Flot\u00adtantes \u2018slappe karakters\u2019. Personages met verheven idealen over vriendschap en liefde, die ze in de praktijk niet kunnen waarmaken. De hoofdrolspelers in Guernsey en Wolfsbergen komen er evenmin goed vanaf. \u2018Ik denk dat al mijn karakters slappe karakters zijn,\u2019 zegt Leopold. \u2018Maar dat is niet gemeen bedoeld. We moeten gewoon bekennen dat het moeilijk is om te gaan met alles wat er in het leven over je heen komt.\u2019<\/p>\n
Imploderen onder stress<\/p>\n
Ze maken er een rommeltje van, de personages in Guernsey en Wolfsbergen. Anna kijkt van een afstand toe hoe haar huwelijk instort. Wanneer in Wolfsbergen de pater familias de familie per brief laat weten niet verder te willen leven, reageert iedereen anders, en niemand adequaat. Dochter Maria en kleindochter Sabine negeren de brief en zonderen zich nog verder af van hun echtgenoten Ernst en Onno. Onno, ongelukkig in zijn huwelijk met Sabine, vindt onverwachts een zielsverwant in schoonzus Eva. Zijn dochter Haas botviert haar innerlijke frustraties op de buitenkant.<\/p>\n
Leopolds personages zijn ook bedreven opkroppers. Onder stress imploderen ze. An\u00adna vertelt Sebastiaan in Guernsey niet over de zelfmoord van haar collega en confronteert hem niet direct met zijn ontrouw. Sabi\u00adne raakt, nadat Onno haar voor haar zus verlaten heeft, in een depressie. Haas kan haar machteloosheid alleen uiten door dingen kapot te maken. Bijna niemand lijkt in staat op een normale manier te communiceren.<\/p>\n
Er wordt \u00fcberhaupt weinig gepraat in Guern\u00adsey en Wolfsbergen. Voor de ondertiteling van Wolfsbergen waren 265 regels tekst nodig, terwijl dat in de gemiddelde film rond de 1300 ligt. Maar niet praten staat voor Leo\u00adpold niet gelijk aan niet communiceren. \u2018Ik vind dialogen niet heel erg belangrijk. Het is ook zeker niet het krachtigste middel om als filmmaker uit te drukken wat mensen bedoelen. Je kunt ook laten zien hoe iemand zich voelt met lichaamstaal of door de plaats die hij in een ruimte inneemt.\u2019 Nergens wordt dit in Wolfsbergen duidelijker dan in de sc\u00e8nes tussen Onno en Eva. Vanaf hun eerste romantische omhelzing wordt er geen woord meer gewisseld. Toch is er geen twijfel mogelijk over hoe ze zich voelen. Ze zeggen niet dat ze van elkaar houden, we zien het in de manier waarop ze elkaar aanraken, hoe zij met liefdevolle grondigheid zijn haar inzeept in bad.<\/p>\n
Hoop<\/p>\n
Toch schuilt er ook hoop in het werk van Leopold. En Wolfsbergen is haar warmste film. Hoe doods het dennenbos ook lijkt, wanneer de zon doorbreekt, komt alles toch even tot leven. Sommige connecties zijn wellicht voorgoed verbroken, andere zijn nog te redden. De vriendinnen uit \u00celes Flottantes lijken totaal uit elkaar gedreven, maar staan aan het eind toch weer met zijn allen voor dezelfde spiegel. Anna besluit uiteindelijk toch actie te ondernemen. En ook de laatste sc\u00e8ne in Wolfsbergen laat zien dat voor sommige familieleden hereniging nog mogelijk is. Leopold: \u2018We zijn maar wat aan het rommelen met zijn allen. Dat is gewoon wat het leven is. Ik wil laten zien dat die rotzooi niet alleen verschrikkelijk, maar ook ontroerend mooi en geestig kan zijn.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Deze week gaat Wolfsbergen in premi\u00e8re, de nieuwe film van Nanouk Leopold (1968). Een nieuwe fase in Leopolds zoektocht naar minimale noodzakelijkheid. \u2018Ik stel mezelf de hele tijd de vraag: is dit nodig? Het antwoord is vaak: nee, eigenlijk niet.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Bregtje Schudel","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/114881"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=114881"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/114881\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Bregtje Schudel","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=114881"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=114881"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=114881"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}