Interview \/ Econoom Jaap van Duijn<\/p>\n
Om in beweging te blijven, heeft de economie steeds nieuwe verkeerswegen nodig, is de gedachte. Heel na\u00efef, vindt topeconoom Jaap van Duijn. \u2018Op het eiland Manhattan liep het verkeer in de jaren dertig al vast en dat doet het nog steeds. Afgezien van wat nieuwe wegen eromheen, is de capaciteit van het wegennet daar al zestig jaar vrijwel onveranderd. Associeert u Manhattan met een achtergebleven gebied zonder dynamiek?\u2019<\/p>\n
De oud-hoogleraar economie en oud-topman van Robeco beluistert bij collega\u2019s en ondernemers telkens hetzelfde misverstand: \u2018Dat je niet van deze tijd bent als je geen nieuwe wegen aanlegt. Manhattan laat zien dat dat idee niet klopt. New York functioneert goed. Om maar te zwijgen van Londen, al is de gemiddelde snelheid daar even hoog als in de tijd van paard en wagen. Londen heeft zich ontwikkeld tot een mondiaal financieel centrum met veel jonge Russen, Polen, Duitsers, Indi\u00ebrs. Heel kosmopolitisch. Een grote arbeidsmarkt voor talent. Trek daar eens een nuchtere les uit, en begin niet de hele tijd over nieuwe autowegen.\u2019<\/p>\n
Het idee dat extra verkeerswegen de economie goed zouden doen, is even irrationeel als hardnekkig, zo constateerde Van Duijn de afgelopen weken weer. De Telegraaf, waarin hij wekelijks een column schrijft, voerde een heuse campagne tegen files, met elke dag koppen op de voorpagina als \u2018Alles staat stil\u2019. En de VVD is helemaal terug als partij van de wegenaanleg. De liberalen hebben hun steun aan de invoering van het rekeningrijden ingetrokken en het dramatische beeld van het dreigende \u2018verkeersinfarct\u2019 van stal gehaald. Als gasthoofdredacteur van het weekblad Opinio betrok fractieleider Rutte onder meer de stelling dat de \u2018volstrekte verstopping\u2019 van de Nederlandse wegen de groei van de economie in de weg staat.<\/p>\n
In De groei voorbij betoogt Van Duijn aan de hand van economische wetten dat deze gedachte onjuist is. Sterker nog: wie het schaarser worden van rust, landschappelijk schoon en frisse lucht als kosten verdisconteert, moet tot de conclusie komen dat wegenaanleg al langere tijd de welvaart schaadt. Elke nieuwe weg zal deze schaarste vergroten, wat volgens de economische betekenis van het begrip schaarste een negatief effect op de welvaart heeft.<\/p>\n
Van Duijn formuleert meer van dit soort eyeopeners. Na lezing van zijn nieuwe boek kijk je opeens heel anders naar de Nederlandse economie. Zo schrijft Van Duijn dat negatieve effecten van economische groei, zoals de verkeerscongestie en de toename van misdaad en vetzucht, in de statistieken goed zijn voor de welvaart, dankzij meer verkeerspolitie, inbraakpreventie, bedrijfsartsen, antidepressiva. Het officieel gepresenteerde welvaartsniveau vertekent de werkelijkheid nog meer doordat de kosten die de groei met zich meebrengt, door bijvoorbeeld luchtverontreiniging en verloedering van de leefomgeving, buiten de berekening van het nationaal inkomen blijven. Van Duijn is voor dit denken schatplichtig aan Roefie Hueting, een voormalig CBS-econoom, die zegt zelf te hebben ervaren hoe wegenaanleg de achteruitgang dichterbij bracht, toen het Filosofenlaantje in het Haagse Bos moest wijken voor de verbreding van de Benoordenhoutseweg.<\/p>\n
Van Duijn: \u2018Iedere euro groei wordt al jarenlang gecompenseerd door minstens een euro verlies aan welzijn. Ik denk dat de echte groei al lang negatief is.\u2019<\/p>\n
Jaap van Duijn (63) is geen zonderling in economenland. De macro-econoom, gepensioneerd sinds 2005, heeft in zijn loopbaan als beleggingsspecialist bij Robeco en hoogleraar in Delft, Canada en de VS, een geduchte reputatie opgebouwd als economisch analist. In De groei voorbij poneert hij de stelling dat Nederland hoogstwaarschijnlijk aan het einde is gekomen van een historisch ongekend lange periode van permanente economische groei. Het gebrek aan ruimte, de vergrijzing en straks de dalende bevolking stellen harde grenzen. De vaart is er uit. In hedendaags Nederland, verzadigd en volgroeid, ziet Van Duijn veel kenmerken van de eerdere eeuw van verval, de lange periode van achteruitgang na de Gouden Eeuw. Verschijnselen als behoudzucht, kortetermijndenken en de hebzucht aan de top zijn allemaal kenmerken van een land waarin de drang om te vernieuwen plaats heeft moeten maken voor het verlangen te houden wat men heeft.<\/p>\n
Hoe zwartgallig \u2018eeuw van verval\u2019 ook klinkt, vervelend hoeft het leven in zo\u2019n periode niet te zijn, zegt Van Duijn. De kenschets die de economisch historici Jan de Vries en Ad van der Woude gaven van de eerste eeuw van verval \u2013 \u2018Nederland bleef nog lang rijk nadat het had opgehouden welvarend te zijn\u2019 \u2013 kan ook op de komende eeuw van toepassing zijn. Van Duijn: \u2018Het is niet zo somber als het lijkt \u2013 die boodschap dat Nederland de groei voorbij is. Het is een eendimensionaal idee dat alleen een economie waarin alles groeit een goede economie is. Ik denk dat we heel lang rijk zullen blijven en dat de echte opgave wordt hoe we de balans kunnen vinden en in vrede kunnen leven met die rijkdom. Die focus op groei is van veel recentere datum dan generaties van nu geneigd zijn te denken. In de economieboeken uit mijn jeugd bestond het vak groeitheorie niet. In die boeken ging het over conjunctuur, over op- en neergang. Bedrijfsberichten in een krant uit 1950 vertelden een heel verhaal over de onderneming, en zeker niet over wat er allemaal was gegroeid. Nu staat alles in dat ene perspectief van groei, en is het de enige maatstaf voor wat economisch goed en fout is.<\/p>\n
Zo zei premier Balkenende onlangs bij de opening van het academisch jaar in Wageningen dat mensen het alleen leuk vinden om te werken bij een bedrijf dat groeit. Nu, volgens mij werkten de mensen bij Brauns kantoorboekhandel in het Naaldwijk van mijn jeugd daar niet om elk jaar een hogere omzet van postzegelalbums en religieuze artikelen te hebben. Ze werkten daar omdat ze het leuk vonden klanten te bedienen.\u2019<\/p>\n
Een voorbeeld van anachronistisch denken is het alternatief dat Rutte in Opinio voor het kabinetsbeleid formuleert: nog meer groei.<\/p>\n
\u2018Bij de klassieke economen komt het woord \u201cgroei\u201d niet voor. En toch waren dat mensen die nadachten. Bij hen gaat het over vooruitgang, en dat is een heel ander verhaal. We hebben alles gereduceerd tot de kwartaalschatting van het CBS. De economie is met twee procent gegroeid, hoera! D\u00e1n gaat het beter. Er bestaat een spanning met de werkelijkheid zoals mensen die ervaren. In hun gedrag zie je een voorkeur voor vrije tijd. Meer vrije tijd ervaren zij doorgaans als vooruitgang, hoewel die verworvenheid in groeitermen uitgedrukt achteruitgang is. Het is zo mager, zo bekrompen, dat ene groeicijfer.<\/p>\n
Ook bij bedrijven is geleidelijk alles gereduceerd tot de winstgroeiverwachting van het lopende kwartaal. Het maakt niet uit hoe zo\u2019n bedrijf aan die verwachting voldoet, in de kosten snijden, mensen ontslaan. In de dienstensector, waarop onze economie in toenemende mate leunt, kan dat alleen door de dienstverlening almaar in te perken. Hier in de buurt heeft TNT de afdelingen Maassluis en Vlaardingen samengevoegd. Dan werd het effici\u00ebnter. Nou ja, eerst kwam de post om vier uur, toen om zes uur en daarna een paar keer helemaal niet meer, want ze waren aan het reorganiseren. TNT moet meer en meer uit de bezorgers peuren, anders groeit de winst niet meer. Ze zouden het liefst hebben dat we allemaal een postbus nemen, zodat bezorgers overbodig worden. Het kenmerk van een dienstenmaatschappij is dat er hoe langer hoe minder diensten worden geleverd. Dat doen we nu allemaal zelf, om die bedrijven te gerieven en hun winst te laten stijgen. Bij de KLM moeten we zelf inchecken, dan kunnen zij meer mensen ontslaan. Voorbeelden te over. Benzinepompen, automaten en chipkaarten bij NS. Alle dienstverlening is op ons afgeschoven. Zij groeien nog, doordat wij het werk doen.<\/p>\n
Al met al zijn we ver verwijderd geraakt van wat ooit de bedoeling was. De bedoeling was nooit om zo veel mogelijk spullen te hebben, de bedoeling was gelukkig te worden.\u2019<\/p>\n
Hoewel het inkomen is verveelvoudigd, zijn mensen in het Westen na 1950 niet echt gelukkiger geworden, als we onderzoek mogen geloven. Ongeveer hetzelfde percentage als destijds zegt gelukkig te zijn.<\/p>\n
\u2018Materieel gezien hebben mensen het beter dan ooit, maar hun geluk staat onder druk door onveiligheid, terrorisme, en heel vaak door de neveneffecten van de groei. Was dit nu de bedoeling? Dat we met al die spullen zitten en ons onveiliger voelen in een verloederde leefomgeving? Op het allerlaatste moment dat het nog mocht, heeft Naaldwijk eind 2003 de omgeving van de Nolweg omgeploegd \u2013 een laatste rest van het krekenlandschap in het Westland \u2013 om plaats te maken voor weer een bedrijventerrein. In het Westland is het denken volledig gericht op geld verdienen. Alles van waarde heeft daarvoor moeten wijken. Ik heb veel respect voor de tuinders, want ze werken hard en hebben tegen de verdrukking in ge\u00efnnoveerd, maar ze zijn monomaan als het gaat om het doel in het leven. De kassen zijn nu zo hoog dat ze boven de huizen uit komen. Hier in Maasdijk is de Schenkeldijk, een oud, smal dijkje waar je overheen kon fietsen, een brede verkeersweg geworden, die toegang geeft tot een gebied waar alles is weggehaald om plaats te maken voor kassen van zes, zeven meter hoog.<\/p>\n
Al in de jaren zeventig kritiseerde Hans van den Doel in zijn boek over het biefstuksocialisme de eenzijdige ori\u00ebntatie van de PvdA op materi\u00eble welvaart. Het gekke is dat de PvdA, tot mijn grote verbazing, dat verhaal nog steeds niet echt ter harte neemt, hoewel het nu in nog sterkere mate geldt dan toen. Aan de ene kant hebben we de P.C. Hooftstraat met de SUV\u2019s als symbool van materi\u00eble welvaart, aan de andere kant een verschraald publiek domein, met scholen waarop altijd moet worden bezuinigd, vervuiling op straat, de graffiti op de trein. Het is wel treurig. We zijn rijker dan ooit tevoren en in het publieke domein zijn we ieder jaar aan het bezuinigen, al twintig, dertig jaar lang.\u2019<\/p>\n
Is de eerste begroting van het nieuwe kabinet niet hoopgevend? De economische groei gaat meer naar het publieke domein, naar goedkopere arbeid, onderwijs, veiligheid en sparen voor de vergrijzing, en minder naar de particuliere consumptie. Dat is een breuk met Paars en de eerste kabinetten-Balkenende. Rutte zegt dan ook: \u2018Onvoorstelbaar dat de economie groeit en wij toch niet meer kunnen consumeren.\u2019<\/p>\n
\u2018Het niet-materi\u00eble wordt belangrijker, en ik denk ook dat veel Nederlanders dat vinden. Vraag je hun daarnaar, dan is het antwoord niet vaak dat ze nog meer willen consumeren. Ze verlangen eerder naar meer solidariteit, veiligheid. Ik wil niet generaliseren. Er is een groep die aan de onderkant staat, de gescheiden allochtone moeder met drie kinderen bijvoorbeeld. Maar dat neemt niet weg dat als het kabinet de trend naar meer consumptie weet om te buigen, en de totstandkoming van aaneengesloten natuurgebieden versnelt, de achterstandswijken aanpakt en de openbare ruimte weer wat kleur geeft, dat dat een betere besteding is van de aanwas door welvaart dan meer particuliere consumptie.<\/p>\n
Maar helaas, ook Balkenende meent nog dat groei een synoniem is van vooruitgang. Dat belemmert het zicht op wezenlijke vragen. Welke bedrijvigheid wensen wij hier in Nederland? Schiphol? Als wij Nederland nu mochten inrichten, ligt het gezien onze ligging aan een delta voor de hand havensteden als Amsterdam en Rotterdam te ontwikkelen. En we zouden Nederland waarschijnlijk als een uitgelezen vestigingsplaats voor IT-bedrijven beoordelen, met de belofte uit te groeien tot een centrum van informatie- en communicatietechnologie, het Silicon Valley van Europa. Want Nederland heeft een hoogopgeleide bevolking, een grote bevolkingsconcentratie en ruimtegebrek, dus het moet geen ruimte-intensieve industrie hebben, geen industrie die veel vervoer over de weg nodig maakt.<\/p>\n
Maar we zouden het niet in ons hoofd halen Schiphol de hub van West-Europa te maken, met dagelijks duizenden mensen die op doorreis even Chanel No. 5 komen inslaan en verder vliegen. Waar is dat goed voor? De financieel directeur van Schiphol, een oud-student van mij, belde me op. Hij zei: \u201cJa, als wij niet groeien, dan worden we als Kopenhagen-Karlstrup!\u201d Ik zei: \u201cWat is daar mis mee? Als d\u00e1t zou kunnen!\u201d Bij mijn weten zijn ze wel gelukkig in Denemarken, en ook behoorlijk welvarend, en ze hebben geen Schiphol.<\/p>\n
Dat idee, zo\u2019n macho-notie dat we nummer een, twee of drie moeten zijn, dat teistert ook het bedrijfsleven met de topsalarissen. Daar redeneren ze niet meer: \u201cZijn we gelukkig en genereren we welzijn in Nederland?\u201d. Nee, het is: \u201cKunnen we ons meten met nummer een of twee, anders tellen we niet mee.\u201d Wat een waanzin!\u2019<\/p>\n
De ironie is, langs uw lijn geredeneerd, dat de schreeuw om groei van de VVD en De Telegraaf een sfeer van optimistisch liberaal vooruitgangsdenken ademt, maar in werkelijkheid eerder achteruitgang in de hand werkt. Ook volgens de wetten van de economie.<\/p>\n
\u2018Ja. Wie vooruitgang reduceert tot groei, miskent de betekenis van schaarste in de economie. Wat is tegenwoordig de echte schaarste? Minister Verburg heeft een poging gedaan om de waarde van natuur te kwantificeren. De conclusie, niet helemaal onverwacht, is dat de natuur meer waard is dan we denken. Met meer wegen schaden we die waarde. Ik hoorde pas een VVD-kamerlid zeggen: \u201cWist u dat de wegen maar 1,3 procent van Nederland beslaan?\u201d Nu moet het niet nog gekker worden, dacht ik. Die grappenmaker laat de weg ophouden bij de vluchtstrook en vergeet de geluidshinder, de aan- en afvoerwegen en alle andere effecten van een weg.\u2019<\/p>\n
Schoon drinkwater wordt schaars.<\/p>\n
\u2018Dat is een mondiaal probleem. Dat wordt in China echt een ramp. Daar moet je maar niet te veel over nadenken, wat China betekent voor het milieu op aarde en de uitputting van de grondstoffen. Veel economen vinden het geweldig wat daar gebeurt, maar ik vind het echt beangstigend hoe de materi\u00eble groei er druk legt op de omgeving. Een mensenleven is in China niet zo veel waard, dus het gaat allemaal r\u00fccksichtslos. Jared Diamond laat in zijn boek Collapse zien hoe ontwikkelingen pas laat een omslagpunt bereiken, meestal als de ramp al is geschied. Dat hebben wij in Europa ook meegemaakt. Ooit was alles mooi. Ooit ging iemand voor het eerst naar de Rivi\u00e8ra, omdat het daar zo mooi was. Het is nu een steenwoestijn. We slaan altijd door. Australi\u00eb staat op het punt waarop het niet veel verandering van het klimaat meer kan hebben. Voor China ziet het er niet goed uit.<\/p>\n
Vele miljarden liters drinkwater zijn nodig voor de landbouwproductie, de productie van auto\u2019s, voor dit en voor dat. Met de consumptie van schoon water stuiten we op absolute grenzen. Hetzelfde geldt voor het grondstoffen- en oliegebruik. Zo\u2019n explosie van de prijzen als de laatste jaren hebben we nog nooit meegemaakt. Wat is dan onze verantwoordelijkheid? Dat wij daaraan zo min mogelijk bijdragen en proberen de balans te herstellen, door ons juist te matigen in de materi\u00eble consumptie.\u2019<\/p>\n
En de stilte wordt schaars.<\/p>\n
\u2018Geluidsoverlast is een groot probleem. De stilte van vroeger, toen zo vanzelfsprekend, was rijkdom. Je hoort weleens dat onze kinderen de stilte niet missen omdat ze niet anders gewend zijn. Dat betwijfel ik. Ik ervaar het als een geweldige rijkdom om gewoon ergens te zitten en de stilte te horen. Het feitelijke gedrag van mensen wijst ook op die behoefte. Waarom gaan ze naar recreatiegebieden, waarom willen ze een huis met een tuin, waarom vinden ze de Achterhoek prachtig? Omdat ze behoefte hebben aan rust, ruimte, stilte.<\/p>\n
De echte schaarste zit in de dingen die je niet kunt kopen. Dat vind ik een schokkende gedachte, dat we met al dat geld dat we verdienen niet meer kunnen terughalen wat verloren is gegaan. Doet u mij maar een uur stilte. Of open ruimte. Nou, dan ben je wel even bezig, als je dat moet leveren. Met nog geen miljoen kun je dat kopen. Wel een Rolls-Royce, een vliegreis om de wereld, straks misschien een reis naar de maan, maar d\u00e1t niet. Het cultuurlandschap zoals dat bestond in het Westland is voorgoed weg. Verdwenen. En dat is gebeurd in twintig, dertig jaar tijd. Ik fiets er vaak en herinner me dan hoe het was. Bij Zoetermeer kon je heel mooi de landscheiding tussen Delfland en Rijnland zien, zoals die in de Middeleeuwen was gecre\u00eberd. Het dijkje tussen de waterschappen. Dat is verdwenen. Honderden jaren kon je het volgen. Nu is het weg, en moet je er een kaart bij pakken om te weten waar dat dijkje was. We hebben zo veel sporen uitgewist dat mensen hun streek niet meer kunnen thuisbrengen. Het is land zonder ziel geworden.\u2019<\/p>\n
Maar de mensen moeten wel kunnen wonen.<\/p>\n
\u2018Ja, alleen vraag ik me ten zeerste af of we met de bouw van al die nieuwe wijken buiten de stad de juiste aanpak hebben. Bij elke eerste paal voor zo\u2019n wijk hebben we feestelijk gedoe, met veel champagne. Maar we staan dan wel te klappen voor het vertrek van weer tienduizend mensen uit Rotterdam, waarvan de bevolking al sinds 1959 daalt. We moeten juist proberen die mensen in de stad te houden. Verdichting van de woningbouw is in stedelijke omgevingen een goed alternatief. Manhattan, Singapore en andere eilandstaten zijn goede voorbeelden. We zouden in ons ruimtelijk denken over Rotterdam, Amsterdam, Den Haag moeten uitgaan van het idee alsof onze grote steden eilanden zijn, waarbinnen we het probleem van de woningnood zelf moeten oplossen. Dat disciplineert dat denken.\u2019<\/p>\n
In uw boek signaleert u dat het kortetermijndenken Nederland kenmerkt als een verzadigde natie.<\/p>\n
\u2018De horizon is kort geworden. Wat erachter zit, is de gedachte dat het straks misschien allemaal niet meer kan. De bonus in het bedrijfsleven is daarvan een zeer bedenkelijk verschijnsel. Ik wil n\u00fa mijn bonus, ik wil n\u00fa beloond worden. As if there\u2019s no tomorrow. Instant gratification. Ook de overheid investeert weinig in de lange termijn. Het beleidsresultaat moet er n\u00fa zijn, niet over tien jaar. De naoorlogse mentaliteit van de wederopbouw, waarin het normaal was om investeringen te doen die pas na tien, twintig jaar vrucht droegen, is weg. Dat is zorgelijk, want dan betrekken we ook de belangen van de toekomstige generaties niet meer in onze afwegingen.<\/p>\n
Dit zijn ontbindingsverschijnselen. Je zag dat in de achttiende eeuw ook, die degradatie van de elite tot een kongsi die de baantjes innam. Dat asociale aan de top, dat afwenden van de maatschappij. Zoek het maar uit. Peter Bakker van TNT moest omwille van de milieudoelstellingen van zijn bedrijf zijn auto inleveren. Als een kind dreinde hij hoe hij die Porsche had gekocht en nu noodgedwongen moest afstaan. Ik begreep \u00fcberhaupt al niet dat hij als baas, als veelverdiener, meende zich een Porsche te kunnen permitteren terwijl hij er mensen uitgooide.\u2019<\/p>\n
Een bedrijf is wel degelijk ook een gemeenschap.<\/p>\n
\u2018Als het goed is wel, ja. Maar meneer Jan die op de machinefabriek door de hal liep, en iedere dag een praatje met zijn personeel maakte, is vervangen door managers die op de twintigste verdieping zitten en door de chauffeur worden gehaald en thuisgebracht. \u201cHet gaat om mij en de rest kan stikken\u201d, zegt meneer Bakker feitelijk.<\/p>\n
Als het nu nog ondernemers waren, had ik er wellicht vrede mee, met die hoge beloningen. Maar managers zijn gewoon werknemers. Ze lopen niet veel meer risico dan de andere werknemers. De bestuurders van de oude stempel kwamen uit gegoede gezinnen, waarin het not done was zich te verrijken. Dat was de \u00e9chte elite. De Loudons, van Akzo, hadden dat niet nodig. Hun aanzien was niet afhankelijk van de een of andere optieregeling. Nederland is groot geworden zonder bonussen, zonder optieregelingen. Nu is het kennelijk het hoogtepunt van je carri\u00e8re als je je bedrijf verkoopt aan Danone en tachtig miljoen opstrijkt. Dan ben je diep gezonken.\u2019<\/p>\n
Wordt het geen dooie boel, in dat land van u?<\/p>\n
\u2018De vraag is natuurlijk hoe we het dynamisch houden. Het zou niet goed zijn als jongeren Nederland een saaie boel vinden en wegtrekken. Een maatschappij heeft belang bij dynamiek. De twintigers en dertigers, om hen gaat het. Zij moeten hier een leefbare omgeving hebben, en daarom is het fysieke milieu belangrijk. Tegelijkertijd zullen ze dynamiek in de samenleving willen ervaren, het gevoel dat ze zich hier kunnen ontplooien. Op zichzelf moet dat niet moeilijk zijn, met een afzetmarkt van zestien miljoen mensen met een hoge ontwikkeling. Ik denk dat de toekomst aan de kleine bedrijven is. Tientallen jaren keken we op tegen Philips, Shell, Unilever, ABN Amro. Dat zijn nu de werkgelegenheidsvernietigers. De dynamiek zit bij kleine bedrijven met tien, twintig man personeel, in de IT, de zorg, de zakelijke dienstverlening.<\/p>\n
Dat pleit er wel voor dat je het klimaat voor zulke bedrijven bevordert, met minder regels en vooral met goed onderwijs. Balkenende zou de prioriteit volledig bij het onderwijs moeten leggen. D\u00e1\u00e1r moeten de middelen naar toe. Terwijl de premier de zesjescultuur op scholen laakt, scoort de overheid zelf niet meer dan een zesje in de middelen die zij aan onderwijs besteedt, zo blijkt uit internationaal onderzoek. Waar ik het meest van schrok, is dat als je onze onderwijsuitgaven relateert aan het welvaartsniveau, wij onderaan staan in Europa, in het gezelschap van Tsjechi\u00eb.\u2019<\/p>\n
En we moeten loskomen van de associatie van dynamiek met grote vrachtauto\u2019s, vliegtuigen en rokende fabrieken.<\/p>\n
\u2018Dat zijn associaties uit het verleden. Dynamiek zit in de mogelijkheden om zelf iets te beginnen, te mislukken en nog een keer te beginnen.\u2019<\/p>\n
Jaap van Duijn: \u2018De groei voorbij\u2019, De Bezige Bij, 287 pagina\u2019s, \u20ac 18,90<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Was dit wat we wilden? Met al die auto\u2019s en mooie spullen in een vol, vies en onveilig land? Topeconoom Jaap van Duijn gruwt van het belang dat we hechten aan kwartaalcijfers. Een goede economie kan zonder groei, schrijft hij in zijn nieuwe boek De groei voorbij. \u2018Helaas, ook Balkenende meent dat groei een synoniem is van vooruitgang.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marcel ten Hooven","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/113695"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=113695"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/113695\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marcel ten Hooven","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=113695"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=113695"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=113695"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}