Beschouwing \/ De architectuur van Hitchcock<\/p>\n
De groenteman en de jongen lopen door de filmzaal. De groenteman is undercoveragent, de jongen hoort bij de familie Verloc en brengt de man naar de ruimte achter het scherm. Het is een smalle, hoge ruimte, ingeklemd tussen het scherm met bewegende beelden en een bakstenen muur met een bovenlicht. De man zegt dat hij de woning van Verloc wel eens wil zien en trekt zich op, spiedt door het raam. Maar hij wordt betrapt en naar binnen getrokken en staat ineens tussen de samenzweerders in een verstikkend burgerlijk interieur, dat met zijn schilderijtjes, bric-\u00e0-brac, ro\u00adco\u00adco\u00adklok en pompeus pleisterwerk helemaal niet zo onschuldig is als het zich voordeed.<\/p>\n
Het burgerlijke interieur uit de film Sabo\u00adtage (1936) zie je in allerlei variaties opduiken in de films van Alfred Hitch\u00adcock. Moderne interieurs en exterieurs meed hij. Zijn voorliefde gold huizen in victoriaanse stijl. Dat is opmerkelijk voor een regisseur die in zijn films architectuur even belangrijk maakte als personages en plot. Het modernisme was de stijl van de twintigste eeuw, maar hij greep terug op oudere bouwstijlen, zoals in gothic novels kastelen en ru\u00efnes uit de Middeleeuwen werden opgediept ter verbeelding van angsten en verlangens in de krochten van onze geest.<\/p>\n
Je zou Hitchcock kunnen beschouwen als een architect, een architect van een absurd oeuvre, schrijft de Belgische kunsthistoricus Steven Jacobs in zijn recent verschenen boek The Wrong House: The Architecture of Al\u00adfred Hitch\u00adcock. En dat is wat hij op buitengewoon aanstekelijke wijze doet. Zijn boek is opgezet als een echte architectonische monografie. Het begint met een beschouwing over de \u2018ontwerpprincipes\u2019 van Hitchcock en vervolgt met een beschrijving en analyse van de belangrijkste huizen uit zijn films. Hij betrekt ook de architectuurtheorie op zijn oeuvre, van Walter Ben\u00adja\u00admin tot An\u00adtho\u00adny Vid\u00adler, en reconstrueert plattegronden op basis van filmbeelden. Het laat zich goed voorstellen dat je van dit boek meer over architectuur kunt leren dan van een conventioneel architectuurboek.<\/p>\n
Duistere wereld<\/p>\n
Jacobs laat zien hoe Hitchcock architectuur in dienst van het drama stelt. Gebouwen zijn nooit alleen maar een omgeving, een achtergrond. Ze zijn een onderdeel van de plot, ze vormen de plot. Dat werkt hij tot in het kleinste architectonische detail uit. Een deurknop is bij hem veel meer dan een deurknop en leidt naar een andere wereld, een duistere wereld, een geheim, een moord. Uiteindelijk maakt hij de deurknop medeplichtig aan het drama dat zich voltrekt. Een trap is geen trap, maar een teken en duidt steevast op psychische verwarring. Afdaling en bestijging staan gelijk aan chaos, gekte, gespletenheid, dood. Het bovenlicht in Sa\u00adbo\u00adtage laat zien waar Hitch\u00adcock ramen voor gebruikt: voyeurisme. Het begluren van een ander zonder dat die er erg in heeft, het binnendringen in een ruimte waar je niets te zoeken hebt. Het raam richt de blik en is de ka\u00addre\u00adring ervan, zoals ook de filmcamera bepaalt wat je wel en niet te zien krijgt en je tot een voyeur maakt; personage en filmtoeschouwer zitten bij Hitch\u00adcock doorgaans in hetzelfde spel gevangen.<\/p>\n
Voyeurisme is essentieel voor veel van zijn films. Voyeurisme is de basis van obsessies, voyeurisme haalt het duistere naar boven. Je ziet iets dat je geacht wordt niet te zien en slaat aan het interpreteren, je kent er betekenissen aan toe die bij gebrek aan adequate kennis spreken van wat er in je eigen geest ligt te borrelen en te rotten. Het is de blik die fictie cre\u00ebert, zo staat er kernachtig in het boek. Die blik en de gevangenschap die die blik impliceert, daar gaan veel Hitchcock-films over. Niet toevallig speelt een vogelkooi een cruciale rol in Sabotage. We zijn in onze eigen perceptie opgesloten, in onze eigen geest.<\/p>\n
Weirdo Norman Bates uit Psycho vat het oeuvre van zijn schepper samen: \u2018We\u2019re all in our private traps, clamped in them, and ?none of us can ever get out. We scratch and claw but only in the air, only at each other. And for all of it, we never budge an inch.\u2019<\/p>\n
Indringster<\/p>\n
Dat Hitchcock met moderne architectuur niet goed uit de voeten kon, zegt veel over zijn films. Ze laten zich verklaren uit wat erin wordt ontweken. Als in een cinematografische psychoanalyse, die meer dan gepast lijkt voor de regisseur die de suspense van het onderbewuste als geen ander wist uit te buiten en hele huizen uit hun voegen liet barsten van verdrongen herinneringen en onderdrukte complexen. Je hoeft het boek van Jacobs maar na te lezen op Hitchcocks \u2018stilten en versprekingen\u2019.<\/p>\n
In Rebecca (1940) is het enige echt moderne de auto van Maxim de Winter. Het is vanuit die auto dat het landhuis Manderley wordt ge\u00efntroduceerd. Manderley verschijnt als een projectie op de voorruit: een bizarre woekering van bouwstijlen, met de victoriaanse stijl als de meest dominante. Het doemt in de regen op als een nachtmerrie uit een vervlogen tijd, en je begrijpt gelijk dat het weinig goeds in petto heeft voor de nieuwe echtgenote van Maxim de Winter. Het doet zich voor als een autonome orde die zich niet ten dienste van haar stelt, maar zich tegenover haar plaatst. En zo leidt Hitchcock haar ook door het huis: als iemand die in de ruimten verdrinkt, als een indringster die zich ge\u00efntimideerd weet en geen eigen plek kan vinden en gedoemd is een vreemde te blijven die door het huis als onverteerbaar weer zal worden uitgespuugd.<\/p>\n
De slaapkamer van de verongelukte Mrs. De Winter is onaangeroerd en afgesloten, en alle ruimten, decoraties en gebruiksvoorwerpen dragen herinneringen aan haar in zich. Schaduwen van het huis vallen over de nieuwe Mrs. De Winter, haar schaduwen versmelten met het huis. Het landhuis onderwerpt haar, het is trouw aan Rebecca en staat geen opvolgster toe. Iedereen die een huis moet \u2018veroveren\u2019, krijgt met die vijandigheid te maken. Het valt niet mee om je een huis toe te eigenen en tot een vanzelfsprekendheid te reduceren, als een achtergrond of een extra huid die je niet meer opmerkt. Je voegen naar de perfecte inrichting is al helemaal onmogelijk. In een perfecte inrichting ben je altijd een verstoring, zelfs als je die inrichting eigenmachtig tot stand hebt gebracht.<\/p>\n
Wat was er van dit ongemak overgebleven als Maxim de Winter zijn tweede echtgenote naar een modernistische villa had geleid? Het modernisme brak met de nostalgie van prullaria en de escapistische hang naar oude stijlen. Het was een projectie in de toekomst, het wilde het verleden uitwissen en helemaal opnieuw beginnen. Rebecca toont dat het verleden zich niet l\u00e1\u00e1t uitwissen. Hitch\u00adcock leek niet te geloven in de pretenties van het modernisme en verbeeldde de macht van het verleden met een oud landhuis en meubelen en decoraties die loodzwaar van herinneringen op het interieur drukten. Schaduwen zijn abstract in een modernistische villa en prullaria horen er niet in thuis en een afgesloten kamer met een geheim laat zich er ook niet voorstellen. Een modernistische villa heeft geen strikte scheiding tussen ruimten, alles ligt open en bloot en wacht neutraal en onpartijdig op het leven dat zich erin gaat voltrekken. Voor herinneringen en geheimen is er geen plaats.<\/p>\n
Stoffelijk overschot<\/p>\n
Hitchcock ging de moderniteit niet helemaal uit de weg, maar bracht het met een voorbehoud. In Psycho (1960) is het motel twintigste-eeuws. Het heeft een schuin dak, maar is strak en zakelijk en aangepast aan het gemotoriseerde verkeer. Hitch\u00adcocks reserve kun je aflezen uit het feit dat het motel verlopen is. Er is een nieuwe high\u00adway aangelegd en het motel is buiten de route komen te liggen. Alsof de moderniteit alleen maar tijdelijke ?gebouwen kan voortbrengen, die al weer achterhaald zijn als ze worden opgeleverd en zich dus nooit kunnen vullen met herinneringen, eeuwig leeg zullen blijven. Herinneringen worden toebedeeld aan het victoriaanse huis waar Nor\u00adman Bates met het stoffelijk overschot van zijn moeder woont. Een trap tussen het motel en het huis symboliseert de gespletenheid van Bates; hij wil wel in het heden leven, maar wordt tegengehouden, hij is niet in staat het verleden van zich af te schudden.<\/p>\n
Rear Window (1954) is een van de weinige films waarin Hitch\u00adcock het modernisme nadrukkelijker aandacht gaf. Althans een aspect ervan: de exhibitionistische openheid. Hier geen landhuis of burgerlijke woning, maar een modern appartement met uitzicht op een binnenplaats en de appartementen aan de overkant. Het ging Hitch\u00adcock om dat uitzicht en die openheid. Muren en ramen zijn hier relatief, het zijn vooral sociale codes die maken dat je je niet met anderen bemoeit. Voyeurisme houdt dan in dat je je blik niet afwendt en gewoon bij anderen naar binnen gluurt. Maar Jef\u00adfries is vanwege een gebroken been aan zijn woning gekluisterd en verveelt zich en beloert de mensen die tegenover hem wonen. Dat wordt een probleem als hij de indruk krijgt dat een van hen zijn vrouw heeft vermoord. De film laat zich opvatten als een verschuiving in Hitch\u00adcocks benadering van voyeurisme. Verborgen wordt er nog weinig, je ziet zowat alles en het leven van je overburen ontvouwt zich als in een theaterstuk. Maar tekst en uitleg krijg je er niet bij, en de vraag is dan ook wat het allemaal te betekenen heeft. Misschien heeft de regisseur het niet zo beoogd, maar ik kan er niets anders in zien dan een ondergraving van het ideologische gehalte van de openheid waarmee het modernisme zichzelf afficheerde. Die openheid laat zich in Rear Window in ieder geval niet meer als \u2018vooruitgang\u2019 kennen.<\/p>\n
Held van zijn tijd<\/p>\n
Slechts \u00e9\u00e9n film ademt in alles de geest van de moderne tijd en de architectonische stijl die er de uiting van is: North by Northwest (1959). Het openingsshot toont een glazen kantoorgevel, tussen de lijnen rijden weerspiegelingen van auto\u2019s. De hoofdpersoon is helemaal een held van zijn tijd. Hij zit in de reclame, hij handelt dus in niets, in valse en opgeklopte boodschappen. Een geschiedenis heeft hij niet, we krijgen alleen te horen dat hij twee keer gescheiden is. Door een misverstand geloven boeven dat hij een ander is, een geheim agent die niet bestaat, maar door de FBI als een soort lokeend is geconstrueerd. Ze proberen hem uit de weg te ruimen en van zijn kant wil de reclameman zijn leven terug. In de plot zie je wat de moderne tijd met hem voorheeft: niet zijn eigen verleden jaagt hem na, maar een fictieve identiteit. Zonder geschiedenis ben je leeg, een blanco scherm waarop zich elke identiteit laat projecteren, je kunt iedereen zijn en ook voor iedereen worden aangezien. Dat is de zere plek van de moderniteit.<\/p>\n
In The Wrong House besluit Steven Jacobs zijn lucide en veelzijdige monografie met het enige onvervalst modernistische huis in Hitchcocks oeuvre: Vandamm House. Het is vormgegeven als een overdrijving van architectuur van Frank Lloyd Wright. Open ruimten, veel glas, een haard in het centrum als hart van het huis en gezin, en een vervaarlijk overhangend gedeelte dat getuigt van een overwinning op de zwaartekracht. Maar van het utopisch optimisme van Wright is hier geen sprake. Het huis verschijnt in de spectaculaire slotsc\u00e8ne van North by Northwest en wordt bewoond door de boef der boeven, het is het icoon van verdorvenheid en drukt als een last boven op Mount Rushmore, de berg in South Dakota met de uitgehouwen hoofden van de Amerikaanse presidenten Washington, Jefferson, Roosevelt en Lincoln. Geen plaats zo beladen met ideologie, en juist daar laat Hitchcock zien wat de moderne tijd met alle comfort ook aan de Nieuwe Wereld heeft toegevoegd: geldzucht, materialisme en immoraliteit.<\/p>\n
\u2018The Wrong House: The Architecture of Alfred Hitchcock\u2019, door Steven Jacobs, Uitgeverij 010 Publishers, 344 pagina\u2019s, \u20ac 29,50. Tentoonstelling tot 16 december in deSingel in Antwerpen, www.desingel.be.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Gebouwen zijn voor filmregisseur Alfred Hitchcock nooit zomaar een omgeving, ze zijn juist onderdeel van de plot. Dat werkt de Britse \u2018master of suspense\u2019 tot in het kleinste architectonische detail uit. Een trap is geen trap, maar een onheilspellend teken.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Edzard Mik","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/113331"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=113331"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/113331\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Edzard Mik","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=113331"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=113331"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=113331"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}