Analyse \/ Waarom de premier weer eens lang afwezig was<\/p>\n
De ondertekening van de CDA-advertentie bij het overlijden van oud-politicus Joop van der Reijden, februari vorig jaar, was wat merkwaardig: \u2018Marja van Bijsterveldt, partijvoorzitter. Jan Peter Balkenende, partijleider.\u2019 Het CDA bevestigde daarmee onbedoeld dat niet de voorzitter de partij leidt, maar de premier. De SP is de enige partij waarin een soortgelijke dubbelfunctie formeel bestaat, in de persoon van Jan Marijnissen, die sinds jaar en dag naast fractieleider ook partijvoorzitter is. Andere partijen laken die opeenhoping van macht in \u00e9\u00e9n hand en zien het als bewijs van het feit dat het in de SP droevig is gesteld met de partijdemocratie. Maar zelf zijn ze in de praktijk geen haar beter, hoe netjes de scheiding der machten in hun statuten ook mag zijn geregeld. Dat geldt voor het CDA net zo goed als voor de PvdA, waar Wouter Bos de lijnen in de partij strak aan zich wenst te houden.<\/p>\n
Het aanvankelijke duikgedrag van Balken\u00adende in de kwestie-M\u00e1xima houdt verband met het vervaagde onderscheid tussen partijleiderschap en premierschap. Het is goed denkbaar dat Balkenende als CDA-leider liever zweeg over het gekrakeel rond de uitspraken van prinses M\u00e1xima over de Nederlandse identiteit, hoezeer hij als premier daarvoor ook de ministeri\u00eble verantwoordelijkheid draagt.<\/p>\n
Balkenende zelf zegt dat hij meer dan twee weken zijn mond hield omdat de kwestie niet eerder dan in het weekeinde van 6, 7 oktober een upswing kreeg, door aanvallen van De Telegraaf en publicist Paul Scheffer op de prinses. M\u00e1xima zelf heeft de werkelijkheid anders ervaren. Zij zag zich al v\u00f3\u00f3r dat weekeinde, op donderdag 4 oktober, genoodzaakt tot de ongebruikelijke stap zelf verantwoording voor haar woorden af te leggen, nu de regering dat naliet. Ook de dag daarop, in zijn wekelijkse persconferentie, verkoos Balkenende te zwijgen, om daags daarna, in de uitzending van Buitenhof, PvdA-minister Ella Vogelaar de kastanjes uit het vuur te laten halen. Zij was de eerste uit de ministersploeg die het publiekelijk opnam voor M\u00e1xima.<\/p>\n
Patroon<\/p>\n
Het was niet voor het eerst, en het zal niet voor het laatst zijn, dat Balkenende op cruciale ogenblikken duikgedrag vertoont. Dit is een patroon in zijn leiderschap: Balkenende is er niet op momenten dat hij er moet zijn. Veel politiek journalisten schrijven dat schitteren door afwezigheid toe aan persoonlijk falen van Balkenende, waarbij zij niet zelden het clich\u00e9 van \u2018het gebrek aan regie\u2019 uit de kast halen. Wezenlijker is dat het duikgedrag ingebakken zit in een structuur waarin een minister tegelijkertijd partijleider is. Laat Balkenende die laatste hoedanigheid prevaleren, dan zal hij geneigd zijn het CDA-belang te beschermen en problemen af te schuiven naar een coalitiepartner. Opnieuw was de PvdA, in de persoon van Vogelaar, het slachtoffer, zoals eerder in de kwestie van de dubbele nationaliteit van de bewindslieden Aboutaleb en Albayrak. De ongekende aanval van Wilders op de persoonlijke integriteit van beide PvdA-staatssecretarissen kreeg van Balkenende allesbehalve een ondubbelzinnig weerwoord. In plaats van een klinkende verklaring waarin hij voor \u2018zijn\u2019 bewindslieden stond en Wilders terechtwees om zijn verdachtmakingen, behandelde hij de affaire als een willekeurig \u2018dossier\u2019, alsof de agitatie van de PVV-leider een trivialiteit was.<\/p>\n
Loyaliteitsconflict<\/p>\n
Het probleem is dat de tegengestelde verantwoordelijkheden van de partijleider en de premier hier in \u00e9\u00e9n politicus samenkomen. Een premier heeft de verantwoordelijkheid een succes te maken van het beleid van zijn kabinet. In een coalitiesysteem vergt dat collegiaal leiderschap, waarin de premier zoekt wat ministers en coalitiepartijen gemeen hebben en hoe hij tegengestelde belangen kan verzoenen. Een partijleider heeft als eerste verantwoordelijkheid het behoud, liever nog de vergroting, van de macht van zijn partij. Hij moet zijn partij profileren om zoveel mogelijk kiezers te trekken. Dat zal hem juist wegdrijven van het compromis en hem de neiging geven het onderscheid met andere partijen te accentueren of tegenstellingen zelfs aan te zetten.<\/p>\n
Zolang een kabinetscompromis in het belang van alle coalitiepartners is, is er niet veel aan de hand. Maar in omstreden kwesties zal een minister die ook partijleider is al gauw in een loyaliteitsconflict komen. Het is maar helemaal de vraag of Wouter Bos in soortgelijke gevallen niet vergelijkbaar zal handelen. Balkenende en Bos zien en behandelen hun partij, van de lagere regionen tot de Tweede Kamerfractie, als een monolithisch geheel onder hun leiding, dat ten dienste staat van het doel een succes te maken van de eigen regeringsdeelname. In beide partijen is dan ook menig voorbeeld van regel- en controledrift van de leider te noteren. In zo\u2019n sfeer kan CDA-fractieleider Pieter van Geel tot de uitspraak komen dat Balkenende \u2018zijn baas\u2019 is, veeleer dan een lid van de regering waarop hij als Kamerlid controle moet uitoefenen, en duidt PvdA-fractievoorzitter Jacques Tichelaar de sociaal-democratische bewindspersonen, de partij en zijn fractie als \u2018de ijzersterke as\u2019 van de PvdA aan.<\/p>\n
Cynische politiek adviseurs en commentatoren verergeren die tendensen nog eens als ze beweren dat machtsevenwichten en gescheiden verantwoordelijkheden in een tv-democratie geen wezenlijke betekenis meer hebben omdat de kiezers snel resultaat willen zien. Tekenend is hoe de politiek commentator van de Volkskrant Tichelaar maande zich te schikken in zijn rol van \u2018zetbaas\u2019 van Bos en de PvdA opriep een voorbeeld te nemen aan de discipline van de SP en het CDA.<\/p>\n
Vijfendertig jaar geleden lagen de verhoudingen anders. In 1972, toen Willem Aantjes de ARP-fractie leidde en lijsttrekker Barend Biesheuvel premier was, kwam Biesheuvel na een Kamerdebat de koffiekamer ingelopen. Hij negeerde iedereen die op hem afliep. \u2018Even wachten, eerst naar mijn politieke baas,\u2019 zei hij. En liep op Aantjes af. Z\u00f3 lag toen de verhouding tussen kabinet en Tweede Kamer.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
In de kwestie-M\u00e1xima schitterde Jan Peter Balkenende lang door afwezigheid. Opnieuw blijkt dat het misgaat als hij liever de pet van CDA-leider dan die van premier opzet. De partijleider zweeg, terwijl de minister-president had moeten spreken.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[171,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marcel ten Hooven","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/113303"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=113303"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/113303\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marcel ten Hooven","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=113303"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=113303"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=113303"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}