Het vrouwenlichaam \/ Betekenis van het vrouwenlijf<\/p>\n
Deze zomer gaf ik een cursus over autobiografisch schrijven en begon met een voorstelrondje aan de hand van de bedrieglijk eenvoudige vraag ‘wie ben ik?’ Een jonge vrouw beschreef daarop gedetailleerd hoe haar vriend haar op een warme zomerdag met olie insmeerde. Waar anderen zichzelf beschreven in termen van karaktertrekken of levensfase (veelal zoekend), of kwamen aanzetten met vormende ervaringen als jappenkamp, foute vader in de oorlog en een gereformeerde opvoeding, daar stelde deze vrouw zich voor via haar lichaam. Ik werd even zenuwachtig over de vraag hoe ver ze zou gaan, maar kon haar verhaal in veilige banen leiden als een interessante en moderne manier om op deze hamvraag te antwoorden: ik ben mijn lichaam, het lichaam als visitekaartje.<\/p>\n
Dertig jaar geleden zou dit antwoord nooit zo gegeven zijn. Ik had er in elk geval geen raad mee geweten. Jonge vrouwen wilden het juist niet meer van hun lichaam hebben: ze wilden zelf iets zijn, en wijdden zich aan zelfontplooiing, ontwikkeling, autonomie, kortom: aan zaken van de geest en niet van het uiterlijk. De tijd was voorbij, of moest voorbij zijn, dat de vrouw gezien werd als lustobject van de man. Vrouwen moesten minder ondergeschikt worden en ruim baan krijgen voor hun eigen vermogens en verlangens.<\/p>\n
‘Het lichaam in eigen beheer’ was zo’n duidelijk strijdpunt. Het leven in eigen beheer, het lichaam in eigen beheer, daar begonnen meteen al de vertakkingen zichtbaar te worden die het huidige veld zoveel onoverzichtelijker maken dan in die heldere begintijd van de vrouwenbeweging begin jaren zeventig. Toen was de vijand duidelijk en was het helder waarvan men zich wilde bevrijden: van mannen – of abstracter: van het patriarchaat.<\/p>\n
Het lichaam in eigen beheer. ‘Baas in eigen buik’, de slogan van de abortusstrijd, vormde hiervan slechts een onderdeel. De beweging reikte veel verder. Allerlei vrouwenissues zoals seksualiteit, menstruatie, voorbehoedmiddelen, bevallen, de overgang, het lesbische, seksueel geweld, waren in de reguliere ‘door mannen beheerste kapitalistische gezondheidszorg’ verwaarloosd en onderbelicht. Of ze waren verkeerd belicht en op een koele, technische manier benaderd, zonder rekening te houden met de behoeften en ervaringen van vrouwen. Vrouwen moesten meer te zeggen krijgen, als hulpverleners en als pati\u00ebnten.<\/p>\n
Paternalistische dokters<\/p>\n
Het befaamde boek Our Bodies, Ourselves komt voort uit die beweging. Begonnen in 1969 als een feministische workshop in Boston over vrouwen en hun lichaam, waarin vrijuit gepraat werd over seksualiteit, abortus, zwangerschap en frustrerende ervaringen met artsen, werd het een van de invloedrijkste boeken van de vrouwenbeweging, een feministisch succesverhaal bij uitstek. De discussieverslagen van die bijeenkomsten vormden de eerste versie van Our Bodies, Ourselves, een op goedkoop papier gedrukt toegankelijk handboek over het vrouwelijk lichaam en gezondheidsissues, met dat inmiddels vertrouwde mengsel van persoonlijke ervaringen, kritiek op paternalistische dokters en hun medicalisering van het vrouwenlichaam, en allerhande nuttige tips en informatie. Het boek sloeg in als een bom. De eerste commerci\u00eble editie verscheen in 1973 en was meteen een ongekend succes. Het prijkte lang op de Amerikaanse bestsellerslijsten.<\/p>\n
De impact van het boek was enorm; het was een van die bijbels van de vrouwenbeweging, net als La Deuxi\u00e8me Sexe van Simone de Beauvoir en Doris Lessings The Golden Note\u00adbook, maar het had ook invloed op de gezondheidszorg en op medisch onderzoek (naar borstkanker en de risico’s van hor\u00admone replacement therapy in de menopauze).<\/p>\n
Die enorme invloed, ook buiten de Verenigde Staten, is het thema van het boek van de sociologe Kathy Davis: The Making of Our Bodies, Ourselves. Aanvankelijk wilde ze een collectieve biografie schrijven van deze groep vrouwen, het Boston Women’s Health Book Collective, maar gaandeweg besloot Davis haar focus te verleggen en werd het een boek over de geschiedenis van Our Bodies, Ourselves, over de invloed die het heeft gekregen binnen en buiten de VS, en hoe het elders is opgepakt en vorm heeft gekregen.<\/p>\n
Het is een boek over een boek, en haar reis door de wereld. Inmiddels zijn er ruim twintig buitenlandse edities, en nog steeds staan er nieuwe vertalingen en edities op stapel. Na West-Europa bereikte het Azi\u00eb, Afrika, Latijns-Amerika, Oost-Europa; en ook onder Tibetaanse nonnen vindt het boek gretig aftrek. Soms zijn het gewoon vertalingen, soms wordt het boek aangepast aan de lokale context, soms fungeert het als inspiratiebron voor een eigen boek, volgens hetzelfde proc\u00e9d\u00e9 waarmee het boek is ontstaan: uitwisseling van kennis en ervaringen, bespreking, bewerking en bundeling van stukken. Vaak staat er, voor alle duidelijkheid, op de cover: ‘Een boek door en voor vrouwen’.<\/p>\n
De Nederlandse editie verscheen in 1981, met als titel Je lichaam, je leven (het collectieve wij is hier al je geworden), en als ondertitel: het lijf-boek voor vrouwen. Meer dan vier miljoen exemplaren zijn verkocht sinds 1970 en het eind is nog niet in zicht.<\/p>\n
Vormverhullende kleren<\/p>\n
The Making of Our Bodies, Ourselves is een prachtig boek geworden, doorwrocht en toch soepel, geleerd en toch licht, resultaat van grondig onderzoek en spannend. Het vertelt het verhaal van een success story, hoe het ontstond en verder ging, hoe het veranderde en elders, op andere plaatsen, tot andere discussies en thema’s leidde. Het boek bezien als feministisch epistemologisch project. De waarde van Davis’ boek ligt ook in de reflectie. Zo wordt het verhaal over hoe het allemaal begon, bezien als ontstaansmythe, als hero\u00efsch verhaal, met een aantal vaste ingredi\u00ebnten: hoe het gewone vrouwen waren die aan de keukentafel met elkaar over intieme zaken praatten, hoe bevrijdend dat was, de ervaring van dat plotselinge moment van bewustwording (awakening), als een flits (click moment), de hechte familiale banden die toen ontstonden en altijd zijn blijven bestaan. Sociologie op zijn best, met oog voor mythevorming en groepsprocessen, voor de spanningen die in de loop van de tijd ontstaan tussen grondleggers en medewerkers uit andere generaties, met een andere sociale en etnische achtergrond, andere belangen en een andere band met het boek. Je voelt het elan, de vitaliteit, de inspiratie van het begin, maar ook de onvermijdelijke spanningen die gaandeweg ontstonden over inhoud en zeggenschap, over dominantie en etnocentrisme, over de vraag of het boek bevrijdend en verlichtend werkt of een staaltje is van cultureel imperialisme vermomd in feministische kleren.<\/p>\n
Hoe lastig die laatste vraag ook is, Our Bodies, Ourselves heeft er in elk geval toe geleid dat het vrouwenlichaam een belangrijkere plaats heeft gekregen: niet langer alleen als lustobject voor de man of ter verkrijging van nageslacht, maar als iets van belang, op zichzelf, waarvoor goed gezorgd moet worden. Die inzet is gebleven, zonder veel grillige wendingen of tegenbewegingen.<\/p>\n
Dat laatste ligt anders voor dat andere spoor in het feministisch lichamelijk krachtenveld: het verlangen van zich emanciperende vrouwen om beoordeeld te worden op hun geest, en niet op hun lichaam. Dat werd dan ook ingepakt in vormverhullende kleren, om geen misverstanden te wekken.<\/p>\n
Pornoficatie<\/p>\n
Dertig jaar later zien we iets heel anders: vrouwen die zich sexy kleden, plezier hebben over de mannelijke verwarring en het lichaam strategisch inzetten ook op de werkvloer. De terugkeer van het lichaam als lustobject; maar dan anders, want nu wel in eigen beheer? Emancipatoire vooruitgang, want seksuele onafhankelijkheid? Of verwording van het ooit zo mooie ideaal van seksuele bevrijding? Wat is de scheidslijn met de vroegere onderschikking aan het keurende mannenoog? En waar ligt de grens met softporno?<\/p>\n
Dit soort vragen komen aan de orde in Goddelijke brulapen van de filosofe en publiciste Stine Jensen. Het is een bundeling columns en essays over uiteenlopende onderwerpen, maar de hoofdthema’s zijn vrouwelijkheid en mannelijkheid, en het lichaam doet hierbij aan alle kanten mee. Het is een genot om te lezen, scherp van blik, met vaart en humor geschreven. Een van de beste stukken, ‘Tegen de jarretelfilosofie’, gaat over de vraag hoe de pornoficatie van de cultuur, zoals Ariel Levy dit beschreef in Female Chauvinist Pigs, beoordeeld moet worden. ‘Als dochter van een feministische moeder die tot vermoeiens toe benadrukte hoe belangrijk de geestelijke ontwikkeling is, vond ik de ontdekking van het verwaarloosde lichaam als bron voor plezier, verfraaiing en vrouwelijke macht een verademing,’ schrijft Jensen. Maar door de opkomst van de nieuwe hoerigheid, van het Playboy-ideaal van de pin-up-bimbo en de commercialisering van de seksualiteit – denk aan Stout van Heleen van Royen en Marlies Dekkers – is het ‘lippenstiftfeminisme’ volgens haar maar beperkt houdbaar gebleken.<\/p>\n
Het lichaam is weer object geworden, en kan met behulp van lingerie en chirurgie de gewenste vorm krijgen die voldoet aan de door de media be\u00efnvloede eisen. Het lichaam door de keurende ogen van buiten. Ver verwijderd van wat ooit met de bevrijding van het lichaam beoogd werd en de inzet vormde voor Our Bodies, Ourselves.<\/p>\n
Nieuw calvinisme<\/p>\n
Maar zijn de vrouwen die hun lichaam verbouwen dan weer helemaal terug bij af, onderworpen aan idealen en maatstaven van buiten, gemodelleerd naar de media, opgepookt door de commercie? Hoe vaker ik dit hoor, als een terugkerend refrein in het verhaal over het moderne leven, hoe minder het me bevalt. De macht van de media in de vorming van onze beelden en ideaalbeelden valt natuurlijk niet te ontkennen, maar ik kan de vrouwen in deze tijd toch moeilijk als willoze slachtoffers zien. Ze doen meer aan hun lichaam. Ze houden het in vorm. Ze zien er vaak goed uit, verzorgd, zelfbewust. Ze geven veel uit aan het lichaam – aan kleren, haren, cr\u00e8mes, schoonheidsspecialistes. Ze kunnen het zich permitteren om hun vrouwelijkheid te benadrukken en in de strijd te gooien, omdat hun positie inmiddels steviger is en vanzelfsprekender. Dat is en blijft winst. Het geeft ruimte en kleur, en minder bestraffende vingers voor al die aandacht aan uiterlijk vertoon. Je mag tegenwoordig zo met jezelf in de weer zijn, en daar tijd, geld, en aandacht aan besteden.<\/p>\n
Het wordt lastiger als dat mogen moeten wordt, als je meewarig wordt bekeken als je niet meedoet. Als de eisen hoger worden, en de afkeer van wat als onverzorgdheid wordt ervaren sterker. Als je verminkende operaties ondergaat, lustbedervende ingrepen, om te voldoen aan een gefotoshopte modelvorm. Als je verslaafd raakt aan ingrepen om het ideaal te benaderen van een glad, slank en strak lichaam, in de ijdele hoop op die manier het geluk te vinden – dan is er iets helemaal mis, en moet er op een andere manier ingegrepen worden. Niet door een nieuw calvinisme te prediken of plastische chirurgie te verbieden, maar door inzicht te krijgen in de macht van verborgen voorschriften, en hoe de mogelijkheid het verlangen dicteert. Inzicht in de dwang die mensen op elkaar uitoefenen, wat niet als zodanig ervaren wordt, maar beleefd wordt als eigen wil en eigen keuze, als iets dat uitgaat van jezelf.<\/p>\n
Hoe dit inzicht te krijgen? Door kritisch na te denken over dromen en verlangens, en hoe beperkend de beelden en modellen zijn die in de cultuur aangereikt worden.<\/p>\n
Want als je weet welke mechanismen je verlangens regeren, ben je er minder aan uitgeleverd. Als je ziet hoe eigen wensen en ambities soms dwingend gestuurd worden van buiten – door de beelden in de media en door elkaar – dan ben je er niet meer willoos aan onderworpen. Dat kan bevrijdend werken. En daar was het natuurlijk ooit om begonnen.<\/p>\n
Veertig jaar vrouwenlichaam<\/p>\n
1967<\/p>\n
Phil Bloom leest naakt op ?televisie de krant en is daarmee de eerste vrouw die ongekleed op Nederlandse televisie verschijnt. Kijkers reageren woedend. Ruim honderd VPRO-leden zeggen op en er worden Kamervragen gesteld.<\/p>\n
1971<\/p>\n
Behoudend Nederland \u00e9n feministen zijn niet blij met het PSP-affiche met de blote vrouw naast koe in de wei. Puur natuur, niks bijgewerkt, geen sportschoolspieren en gewoon nog haar waar het groeit.<\/p>\n
1970<\/p>\n
Dolle Mina eist onder meer \u2018plasrecht\u2019 voor vrouwen in openbare toiletten. En demonstreerde voor abortus met blote buik waarop de tekst \u2018Baas in eigen buik\u2019<\/p>\n
1978<\/p>\n
Eerste hit, \u2018La Vie en Rose\u2019, van fotomodel Grace Jones. Met haar hoekige, gespierde lichaam presenteert ze een nieuw, agressief beeld van vrouwelijkheid<\/p>\n
1979<\/p>\n
Bo Derek in de film \u201810\u2019 belichaamt het andere schoonheidsideaal van die tijd: blozend, blakend en rondborstig.<\/p>\n
1982<\/p>\n
Jane Fonda brengt haar Workout Video uit; ze krijgt miljoenen vrouwen in fel\u00adgekleurde gympakjes en beenwarmers aan de aerobics. Gezond en gespierd is de norm.<\/p>\n
1990<\/p>\n
Madonna wisselt om de paar jaar van ambitie en vrouwelijk schoonheidsideaal. Een van haar hoogtepunten is de Blond Ambition Tour waarin ze met Gaultiers punt-bh optreedt. Het korset dat ze vaak draagt is feitelijk niet nodig: met haar getrainde spieren belichaamt ze puur natuur al het nieuwe vrouwbeeld.<\/p>\n
1991<\/p>\n
In plaats van film- en popsterren worden fotomodellen als Claudia Schiffer, Cindy Crawford en Naomi Campbell de nieuwe toonbeelden voor het ideale vrouwelijke lichaam<\/p>\n
1992<\/p>\n
Veel mensen beweren hem gezien te hebben, toch blijft het \u2018beavershot\u2019 van Sharon Stone in \u2018Basic Instinct\u2019 een enigma. Wel wordt vanaf dat moment de vrouwelijke schaamstreek in blad en film in rap tempo van haar ontdaan.<\/p>\n
1993<\/p>\n
De Calvin Klein campagne met Kate Moss veroorzaakt opschudding: \u2018heroin chic\u2019 wordt een nieuw schoonheidsideaal. De junkielook verdwijnt ook weer snel, maar de anorexia-modellen blijven nog tot op de dag van vandaag gewoon.<\/p>\n
1994<\/p>\n
Model Eva Herzigov\u00e1 (zeer dun, helemaal volgens de idealen van die tijd) poseert voor een advertentie voor de Wonderbra. Ze staart naar beneden naar haar borsten. Tekst: \u2018Hello Boys\u2019. De push-up beha is niet meer te stuiten.<\/p>\n
1995<\/p>\n
Ook de boezem zelf wordt volgetankt, zoals bij Pamela Anderson en bij Anna Nicole Smith. Borstvergroting wordt gemeengoed.<\/p>\n
1996<\/p>\n
Volgespoten siliconenlippen worden een must. Sommige actrices zien er voortaan uit alsof ze net een brandende ?kachel hebben gekust.<\/p>\n
2001<\/p>\n
Connie Breukhoven opent haar Clinic for Injectables, waar je je jong kunt laten spuiten. In het kielzog van haar publiciteit worden klinieken voor plastische chirurgie en andere schoonheidsingrepen in het lichaam populair bij meer dan de elite.<\/p>\n
2005<\/p>\n
Het snijden en spuiten is gedemocratiseerd: de botox-party wordt in Vinex-wijken net zo gewoon als de Tupperware party.<\/p>\n
2007<\/p>\n
De designerdoos is in opkomst. Documentairemaakster Sunny Bergman ontkomt maar net aan deze nieuwe specialiteit van de plastisch chirurg en stelt in haar film \u2018Beperkt Houdbaar\u2019 het bijgeknipte en gefotoshopte vrouwelijk ?ideaalbeeld ter discussie.<\/p>\n
Kathy Davis, \u2018The Making of Our Bodies, Ourselves. How feminism travels across borders\u2019. Duke University Press, 288 pagina\u2019s, \u20ac 20,\u2013<\/p>\n
Stine Jensen, \u2018Goddelijke brulapen\u2019. Bert Bakker, 308 pagina\u2019s, \u20ac 18,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Sociologe Kathy Davis beschrijft de wereldwijde invloed van de feministische lichaamsbijbel Our Bodies, Ourselves. Tegelijkertijd constateert filosofe Stine Jensen de terugkeer van het vrouwenlijf als lustobject. Zijn vrouwen die hun lichaam verbouwen terug bij af?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Christien Brinkgreve","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/110217"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=110217"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/110217\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Christien Brinkgreve","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=110217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=110217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=110217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}