De nieuwe Martin Amis<\/p>\n
Als je Martin Amis heet en je wordt erkend als een van de grote schrijvers van de hedendaagse Britse literatuur; als je vader de no good maar ook beroemde Kingsley Amis was, die publiekelijk verklaarde ‘nooit door die boeken van mijn zoon heen te komen’ maar die er wel voortdurend schamper commentaar op leverde; als je Martin Amis heet en je bent geobsedeerd door de positie van de schrijver: de verteller die re\u00eble gebeurtenissen zo makkelijk verkeerd kan interpreteren, zoals je bijvoorbeeld hebt laten zien in de roman Time’s Arrow (1991) waarin de tijd niet vooruitsnelt maar achteruit holt en de doden uit de Holocaust weer tot leven worden gewekt; als je Martin Amis heet en het aandurft om zulke heikele thema’s aan te pakken en te verbeelden; als je dat misschien ook wel doet om die vader met zijn humoristische, elegante en tot niets verplichtende boeken uit te dagen\u2026 dan zoek je naar engagement zoals een baby zoekt naar de borst – misschien zelfs naar de vaderborst, de borst van de man die jou had moeten beschermen en niet beschimpen.<\/p>\n
VAMPIERACHTIG ENTHOUSIASME<\/p>\n
En dan wordt het 11 september 2001. En op die ene dag is het gedaan met de postmoderne spelletjes en schreeuwt alles om diepte, ernst en interpretatie.<\/p>\n
Martin Amis zegt het zo in zijn nieuwe bundel The Second Plane: ‘Als 11 september dan moest gebeuren, ben ik blij dat het tijdens mijn leven was.’ Hier lijkt een schrijver aan het woord die zich schaamteloos verlekkert over het aangereikte materiaal, en die niet kan wachten tot hij de thema’s die aarzelend in de krantenstukken naar voren komen tot de zijne kan maken.<\/p>\n
Die ene zin van Amis verraadt een vampierachtig enthousiasme.<\/p>\n
Maar Amis heeft zes jaar gewacht voor hij deze bundel liet verschijnen. Zes jaren waarin veel van zijn collega’s complete romans uit de grond stampten, of beter gezegd: uit de krater die de vliegtuigen achterlieten. En nee, The Second Plane is geen doorgecomponeerde eenheid. Er staan twee fictieverhalen in, maar de meeste stukken zijn essays en uitgebreide opiniestukken, in chronologische volgorde afgedrukt. Amis laat je door die nadrukkelijke datering meelezen en meedenken met hem, terwijl hij er tegelijkertijd voor heeft gewacht van de chaos een gladde eenheid te maken.<\/p>\n
Veertien momentopnames krijgen we te lezen. Het eerst stuk is gepubliceerd op 18 september 2001 in The Guardian, precies een week na de fatale dag. ‘Het was het tweede toestel dat het ‘m deed,’ schrijft Amis. ‘Tot dan toe kon Amerika nog denken dat het getuige was van het ergste vliegtuigongeluk uit haar geschiedenis. Nu kreeg Amerika een idee van de fantastische hartstocht die zich tegen haar richtte.’<\/p>\n
Dat eerste, verse stuk blijft overeind, ook meer dan zes jaar na datum, en we zien hoe Amis voorzichtig zijn koers verkent. ‘Het is niet behulpzaam om de zelfmoordenaars “laf” te noemen (\u2026) maar we moeten wel onze vijand kennen. De brandweermannen waren niet bang om te sterven voor een idee. Maar de zelfmoordpiloten horen thuis in een andere, psychische categorie, en hun effectiviteit kent aan onze kant zijn gelijke niet.’<\/p>\n
Er zijn twee dingen die opvallen: een week na 9\/11 is meteen al sprake van ‘hun’ en ‘onze’ kant, waarbij nog niet duidelijk is hoe groot die kampen dan wel zijn en wie waar bij hoort. En ten tweede zien we hier Amis’ obsessie met verschillende vormen van mannelijkheid. De moordenaars en de redders, die beiden de extremen van mannelijkheid laten zien, zoals de good cop en de bad cop. Althans, dat is wat Amis vermoedt die eerste week, in de loop van de jaren zal hij het thema verder uitwerken. Vandaar dat hij in zijn voorwoord kan schrijven: ‘Geopolitiek mag niet mijn vanzelfsprekende onderwerp zijn, maar mannelijkheid is dat wel.’ Dat is een boude uitspraak, het probleem van ‘mannelijkheid’ als het hart van 9\/11. Het is ook een visie die Amis goed uitkomt, omdat de radeloze, redeloze mannelijkheid zoiets als een specialiteit van hem is geworden – althans, als schrijver. Mannen die met zichzelf, met seks, met vrouwen en als het even kan met de hele wereld overhoop liggen – dat zijn het soort mannen die hij in zijn romans heeft geportretteerd. Inhalige, schijnbaar gevoelloze, egomane mannen die als het moet over zwaar gemutileerde lijken gaan. The New York Times noemde Amis vroeger niet voor niets ‘The master of the New Unpleasentness’.<\/p>\n
DOODSDRIFTEN<\/p>\n
Het onderzoek naar die ‘nieuwe psychische categorie van mannelijkheid’ voert Amis het verst door in het korte, fictieve verhaal over Mohammed Atta, een van de zelfmoordpiloten. Amis kruipt in het hoofd van Atta, als die op 11 september 2001 om vier uur ‘s ochtends wakker wordt in een hotelkamer in Portland, Maine.<\/p>\n
En wat voor man wordt Atta onder handen van Amis: geen overtuigde islamist, maar eerder een man die onder de dekmantel van die radicaal religieuze overtuiging zijn doodsdriften kan uitleven. Iemand die op zijn allerlaatste dag last heeft van constipatie, iemand die zich mooie blonde vrouwen vooral kan voorstellen als gekeelde, hevig bloedende wezens, iemand die het leven niet aankan en dus kiest voor de cultus van de dood.<\/p>\n
Dat is Amis’ Atta, en dat is ‘m dan ook helemaal, omdat Atta geen weerwoord meer kan geven. We kunnen ons zo’n man voorstellen, omdat we over verbeeldingskracht beschikken en Amis evocatief schrijft. Maar wordt hier meer getoond dan Amis’ empathisch vermogen? De meeste mannen die last hebben van constipatie, hoe moorddadig ook, nemen een laxeermiddel, en geen vliegtuig om die in het WTC te boren. Hoe ‘behulpzaam’, om Amis zelf te citeren, is zo’n verhaal?<\/p>\n
De Britse criticus Terry Eagleton, die een verhit debat voerde met Amis over diens uitlatingen over 9\/11, zei het zo: ‘Ik zie niet in waarom schrijvers of romanciers meer te vertellen zouden hebben over 9\/11 dan glazenwassers.’<\/p>\n
Het is de vraag naar het patent dat de schrijver claimt – dat zijn literaire stem onmisbaar is, ook in het politieke debat. Heeft Amis mij meer geleerd over 9\/11? Nee. Ik weet nu meer van Martin Amis, zijn aarzelingen en de boutades die daar steevast op volgen. Hij laat me in zijn kop kijken, zonder de boel daar eerst keurig op orde te brengen. En dat is bewonderenswaardig. Maar dat de zelfmoordterroristen geen ‘gewone vrijheidstrijders’ zijn en hun islamistische ideologie ‘racistisch, misogyn, homofoob, totalitair, imperialistisch, moordzuchtig’ is – daar had ik al een flauw vermoeden van.<\/p>\n
BLITCONS<\/p>\n
Meer nog dan met 9\/11 lijkt Amis te worstelen met zichzelf en zijn eigen politieke standpunten. Voordien hoorde hij bij wat we in Nederland wel ‘weldenkende mensen’ noemen: nette links-liberalen, die het grosso modo met elkaar eens waren over wat hoorde en wat niet. ‘Lib-town’ noemt Amis het zelf, het knusse liberale stadje waaruit hij, na een paar stevige interviewuitspraken, is verdreven.<\/p>\n
Amis liet zich in een interview ontvallen dat ‘de moslimgemeenschap in Engeland haar huis eens op orde moest brengen, anders zou ze het voelen.’ Reisbeperkingen, restrictie van burgerrechten, eventuele deportaties, hij wilde het allemaal niet uitsluiten.<\/p>\n
Enfin, typisch zo’n uitspraak waar je nu eens helemaal geen literaire verbeeldingskracht voor nodig hebt. De glazenwasser had het ‘m na kunnen zeggen. Eerder genoemde Eagle\u00adton vergeleek Amis meteen met het ‘tuig’ van de British Na\u00adtio\u00adnal Party en samen met schrijfvrienden Ian McEwan en Salman Rush\u00addie hoorde Amis vanaf dat moment bij de ‘Blitcons’, de Britse, literaire, neo-conservatieven. En dat geldt bepaald niet als aanbeveling.<\/p>\n
Het bewuste interview heeft Amis heel wijs niet opgenomen in zijn bundel, maar de politieke waterscheiding die het directe gevolg was van 9\/11, daarover schrijft hij wel. Alleen te weinig en te onpersoonlijk.<\/p>\n
Na een lang verblijf in Zuid-Amerika keert Amis in de zomer van 2006 terug naar Enge\u00adland en schrijft ter verdediging: ‘Nee, ik geloof niet dat ik ineens een fascist ben geworden, maar the middle ground is niet meer waar-ie vroeger was. Ik moest behoorlijk naar rechts opschuiven, om op dezelfde plek te blijven staan waar ik vroeger ook stond.’<\/p>\n
De ervaring dat 9\/11 onder westerse intellectuelen voor zoveel tweespalt heeft gezorgd, kennen we ook in Nederland. De verhitte en verharde meningen, de vreemde nieuwe coalities (zie Ayaan Hirsi Ali) en de oude vriendschappen die de clash niet overleefden.<\/p>\n
Ik geloof, net zoals Amis, dat die elfde september niet definitief voorbij is, maar doorgaat, doorspookt ‘met al zijn mysterie, zijn instabiliteit en zijn verschrikkelijke dynamiek.’ Ik vind het waanzinnig om George W. Bush op \u00e9\u00e9n lijn te stellen met Osam bin Laden en alle andere vormen van vergoelijking van de islamistische ideologie klinken mij even alarmerend in de oren.<\/p>\n
Na\u00efef en onnozel, ik ben het helemaal met Amis eens. Je kunt dat zelfs appeasement noemen, zoals Amis doet, maar is dat behulpzaam? Een beladen historische term voor een nieuwe situatie?<\/p>\n
Wat had ik graag meer willen weten over de innerlijke reis die Amis na 9\/11 heeft ondernomen. We lezen nu zijn meningen en standpunten: we lezen zijn conclusies. Maar hoe een onverdachte, moderne man, een intellectueel nota bene met het postmodernisme in zijn vingers, zichzelf terugvindt in het Rechtse Kamp – hetzelfde kamp waar vader Kingsley zijn leven sleet, met zichtbaar satanisch genoegen en tot ergernis van zijn zoon – dat persoonlijke relaas, geknipt voor een echte schrijver, dat staat er dus niet in.<\/p>\n
Martin Amis, \u2018The Second Plane, September 11: 2001-2007\u2019. Jonathan Cape \/ distributie Nilsson & Lamm, 214 pagina\u2019s, \u20ac 22,75<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De schrijver die engagement wil tonen: kan hij ?meer zeggen over 11 september dan de glazenwasser? Martin Amis doet een poging.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Stephan Sanders","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/109857"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=109857"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/109857\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Stephan Sanders","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=109857"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=109857"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=109857"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}