{"id":109731,"date":"2008-02-19T12:50:00","date_gmt":"2008-02-19T10:50:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/een-jaar-balkenende-iv-het-taboekabinet\/"},"modified":"2008-02-19T12:50:00","modified_gmt":"2008-02-19T10:50:00","slug":"een-jaar-balkenende-iv-het-taboekabinet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/een-jaar-balkenende-iv-het-taboekabinet\/","title":{"rendered":"Een jaar Balkenende IV – Het taboekabinet"},"content":{"rendered":"
\n

Het vierde kabinet Balkenende zit er een jaar. Wat het wil, is nog steeds niet duidelijk. Wat het n\u00edet wil, des te meer. Nog nooit mocht er over zoveel niet gesproken worden in de Treveszaal. Vrij Nederland signaleert de tien grootste taboes in politiek Den Haag. Plus: wie zijn de beste (en de slechtste) ministers?<\/p>\n

Irak-onderzoek<\/b>
Het was de meest omstreden deal van Balkenende IV: geen parlementair onderzoek naar de Nederlandse steun aan de Irak-oorlog. Dan zou aan het licht kunnen komen dat premier Balkenende en zijn eerste kabinet zich in 2003 volkomen in de luren hebben laten leggen door de Verenigde Staten \u2013 wat een groot aantal (oud-)bewindslieden in een uitzending van NOVA vorige week ronduit toegaf. De oppositie (en de achterban van de PvdA) kan roepen wat zij wil: het woord \u2018Irak\u2019 zal de komende jaren in de Tr\u00eaveszaal niet vallen. Ook niet nu een Amerikaanse denktank heeft becijferd dat president Bush en zijn kornuiten maar liefst 935 onwaarheden verkocht hebben in de aanloop naar de oorlog.<\/p>\n

De kwestie-Irak is een symptoom van een breder taboe in de Haagse politiek: de onvoorwaardelijke loyaliteit van Nederland aan de Verenigde Staten. Weer of geen weer, Den Haag volgt de lijn van Washington \u2013 zie de voorbeeldige deelname aan de NAVO-missie in Afghanistan. Ook steun aan de staat Isra\u00ebl is voor de Nederlandse politiek een volstrekte vanzelfsprekendheid \u2013 daar kan zelfs de Palestijnensjaal van oud-premier Dries van Agt niets aan afdoen. \u2018De Verenigde Staten, Nederland en Isra\u00ebl vormen een soort ongeschreven geopolitieke as,\u2019 zegt Andr\u00e9 Krouwel, politicoloog aan de Vrije Universiteit in Amster\u00addam. \u2018Daarover praten is vrijwel onmogelijk. Je ziet het aan de heftige reacties op Gretta Duisenberg. Iemand die al te kritisch is op Isra\u00ebl, krijgt meteen het hele land over zich heen.\u2019 <\/p>\n

Ontslagrecht<\/b>
Arbeidsparticipatie, dat was d\u00e9 grote ambitie van het kabinet-Balkenende IV. Versoepeling van het starre en peperdure ontslagrecht vormde een uitgekiende mogelijkheid om de nakende vergrijzing te lijf te gaan. Zeker omdat de regeringspartijen het alternatief \u2013 verhoging van de pensioenleeftijd \u2013 niet aandurfden. Maar helaas, het liep allemaal anders. Afgelopen najaar groeide het ontslagrecht in no time uit tot een taboekwestie. Nadat minister Donner van Sociale Zaken met plannen was gekomen, gooide de PvdA-fractie onder druk van de vakbonden de kont tegen de krib. Morrelen aan het ontslagrecht? Over our dead body. Donner hield halsstarrig vast aan zijn plannen, met als gevolg een bijna-kabinetscrisis. Daarop volgde uitstel (een commissie van wijze mannen) en naar alle waarschijnlijkheid afstel (na hun rapport in juni). Het is een oud liedje: wanneer PvdA en CDA regeren, schiet het in de sociaal-economische hoek allemaal voor geen meter op. De oppositie, van links tot rechts, kijkt hoofdschuddend toe. \u2018De PvdA heeft van het ontslagrecht een rechts thema gemaakt,\u2019 zegt Femke Halsema, fractievoorzitter van GroenLinks. \u2018Terwijl er heel goede linkse argumenten te bedenken zijn voor aanpassing ervan.\u2019<\/p>\n

De gekozen burgemeester<\/b>
Na het Echec van Eindhoven (opkomst: 24,6 procent) trok minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken vorige maand de stekker uit het burgemeestersreferendum. Het was een laatste stuiptrekking van de ooit grootse plannen voor bestuurlijke vernieuwing. En dat terwijl het vorige kabinet-Balkenende bij zijn aantreden in 2003 nog overliep van ambitie op dit vlak. Eindelijk zou er werk worden gemaakt van al die hervormingen waar decennia lang over gesproken werd. De gekozen burgemeester! Een nieuw kiesstelsel! Misschien zelfs een gekozen premier en \u2013 de stoutste droom van de democratische hervormers \u2013 het afschaffen van de Eerste Kamer. <\/p>\n

Er kwam een speciale minister voor Bestuurlijke Vernieuwing, Thom de Graaf (D66). Maar in 2005 sneuvelden De Graafs plannen in diezelfde Eerste Kamer, waarna hij aftrad. Drie maanden later resulteerde het eerste landelijke referendum ooit \u2013 over de EU-grondwet \u2013 in een daverende nederlaag voor de regering. Het kabinet-Balkenende-IV telde zijn knopen en zette alle resterende ambities voor bestuurlijke vernieuwing in de ijskast. Zelfs de bestaande vormen van directe democratie zijn inmiddels taboe verklaard: afgelopen najaar besloot de PvdA-fractie, tot voor kort voorstander van de volksraadpleging, dat er g\u00e9\u00e9n tweede referendum over Europa mocht komen.<\/p>\n

Fiscalisering van de AOW<\/b>
Het is een gulden wet voor iedere politicus: wie aan de AOW komt, verliest stemmen. Zo ook PvdA-leider Wouter Bos, die in april 2006 voorstelde om rijkere ouderen te laten meebetalen aan hun oude dag. De Bosbelasting (copyright: Maxime Verhagen van het CDA, rugdekking: Marcel van Dam van de Volks\u00adkrant) kostte hem de verkiezingen en het premierschap. In het regeerakkoord is nog slechts een slap aftreksel van Bos\u2019 fiscaliseringsplannen te vinden: welvarende pensionado\u2019s gaan vanaf 2011 belasting betalen over hun AOW, maar alleen wanneer ze voor hun vijfenzestigste stoppen met werken \u00e9n een aanvullend pensioen hebben van boven de vijftienduizend euro. Bovendien zijn er nog geen harde afspraken gemaakt binnen de coalitie (vanuit CDA-kringen klinkt al weer dat Bos de boom in kan met zijn \u2018bejaardenheffing\u2019). <\/p>\n

Eigenlijk is fiscalisering van de AOW nog net zo onbespreekbaar als twintig jaar geleden. \u2018Het taboe is alleen maar groter geworden door de afgang van Wouter Bos,\u2019 zegt Lans Bovenberg, hoogleraar economie aan de Universiteit van Tilburg. \u2018Een echt fundament om de vergrijzing aan te kunnen, legt dit kabinet niet.\u2019 Het AOW-taboe strekt zich overigens ook uit tot een ander thema: doorwerken na het vijfenzestigste levensjaar. Begin deze maand kwam een commissie onder leiding van oud-VVD-leider Ed Nijpels met aanbevelingen om ouderen aan het werk te krijgen. Het hoofdpunt: verhoog de AOW-pensioenleeftijd geleidelijk met \u00e9\u00e9n maand per jaar. Vanuit de politiek klonk een oorverdovende stilte.<\/p>\n

Artikel 23<\/b>
Misschien wel het oudste taboe uit de Nederlandse politiek is de vrijheid van onderwijs, in 1917 vastgelegd in grondwetsartikel 23. Nederland kent een fenomeen dat nergens anders ter wereld bestaat: twee parallelle onderwijsstelsels, het een openbaar, het ander katholiek, protestants-christelijk of transcendentaal-meditatief. Op zich werkt het systeem goed: de bijzondere scholen eindigen steevast bovenaan de jaarlijkse onderwijsrankings. Toch zijn er wel een paar argumenten te bedenken om Nederland van deze anomalie ter verlossen. Geld bijvoorbeeld. Artikel 23 verordonneert dat iedere euro die we aan openbaar onderwijs spenderen, ook aan het bijzonder onderwijs wordt uitgekeerd. En integratie: het blijft moeilijk om het islamitisch onderwijs te dwingen tot meer openheid zolang scholen in de bible belt ongestraft leerlingen en docenten kunnen weigeren die geen zwarte kousen dragen. Maar deze kabinetsperiode is tornen aan het bijzonder onderwijs onbespreekbaarder dan ooit. Artikel 23 is heilig voor de mannenbroeders van CDA en ChristenUnie, en de PvdA legt zich daar zonder mokken bij neer. Bovendien heeft de Haagse politiek wel iets anders aan zijn hoofd nu twintig jaar autistische hervormingen het onderwijs in een ground zero hebben veranderd, zoals de commissie-Dijsselbloem vorige week concludeerde. <\/p>\n

De hypotheekrenteaftrek<\/b>
In geen enkel Europees land worden huizenbezitters zo royaal gespekt als in Nederland. En dan zijn het ook nog eens de meest welvarende onder hen die de meeste overheidssubsidie opstrijken. Geen wonder dus dat het \u2018h-woord\u2019 met enige regelmaat opduikt in Den Haag \u2013 zeker nu de internationale kredietcrisis ook de Nederlandse woningmarkt overhoop dreigt te halen. Toch is iedere aanpassing aan de hypotheekrente al minstens dertig jaar uit den boze. Sterker nog, sinds het aantreden van het kabinet-Balkenende IV hebben we er op de woningmarkt een tweede taboe bij: de huurliberalisering. Middels een perverse uitruil werd tijdens de coalitiebesprekingen besloten zowel de hypotheekrente als de volledig scheefgegroeide sociale woningbouwsector vier jaar lang van de agenda te houden. Het h-woord past binnen een onuitgesproken Haags adagium: de middenklasse moet flink van het kabinetsbeleid profiteren. Via hypotheekrente, kinderbijslag en subsidie op de podiumkunsten worden er een hoop belastingcenten teruggesluisd naar de middeninkomens. Meest recente voorbeeld van dit principe: de gratis schoolboeken in het middelbaar onderwijs. \u2018Het lijkt een sympathiek plan,\u2019 zegt Carla van Baalen, hoogleraar parlementaire geschiedenis in Nijmegen. \u2018Maar de echte minima profiteren niet. Er bestonden namelijk al lang potjes voor arme ouders. Nu krijgen de middeninkomens geld dat ze niet nodig hebben.\u2019<\/p>\n

Selectie aan de poort<\/b>
Excelleren. Topmasters. Internationale concurrentie. Het discours van de Nederlandse universiteitsbobo\u2019s is de laatste jaren ingrijpend veranderd. Maar een Harvard aan de Noordzee komt er niet zolang \u00e9\u00e9n taboe nog ferm overeind staat: selectie aan de poort. In Nederland mag iedere bezitter van een vwo-diploma naar de universiteit, of hij nou gemotiveerd is of niet. En ondanks alle excellentieretoriek zien de alma maters de drommen schoolverlaters graag komen, want hoe meer studenten, hoe meer geld uit Den Haag. Resultaat: de meeste universitaire studies in Nederland zijn massaal een middelmatig. Ook onder Balkenende IV zal er niets veranderen aan dit systeem. Terwijl de Universiteit van Leiden van het vorige kabinet nog mocht experimenteren met toelatingsexamens, zei de huidige minister Plasterk meteen bij zijn aantreden dat hij niets ziet in selectie aan de poort. Voor een ander omstreden fenomeen, collegegeldverhoging, voelde hij overigens w\u00e9l wat. Maar toen zei PvdA-fractieleider Jacques Tichelaar in Vrij Nederland dat studenten best vijfenzestigduizend euro per jaar mogen gaan betalen. Weg was de politieke ruimte voor partijgenoot Plasterk. Een nieuw taboe was geboren.<\/p>\n

Topinkomens<\/b>
Dezer weken komen ze weer: de jaarcijfers. En dus ook de jaarlijkse golf van verontwaardiging over salarissen in het bedrijfsleven. Sinds oud-premier Wim Kok halverwege de jaren negentig de \u2018excessieve zelfverrijking\u2019 van de topbestuurders aan de kaak stelde, is de maatschappelijke weerstand tegen ruimhartige bonus-, optie- en ontslagregelingen in
corporate Nederland alleen maar groter geworden. Bovendien is het een netelig punt voor de politiek. Hoe kan Den Haag politiemannen, onderwijzers en ziekenhuispersoneel oproepen tot matige looneisen, als tegelijkertijd de vrije jongens ongemoeid hun zakken kunnen vullen? De socialistische voorman Wouter Bos voerde in 2006 verkiezingscampagne met stevige taal tegen de hoge salarissen. Sterker nog, zijn belangrijkste succes in de campagne was het retorische trucje over de topinkomens waarmee hij premier Balkenende in het nauw dreef (\u2018noemt u mij eens drie maatregelen…\u2019). Maar sinds Bos vice-premier en minister van Financi\u00ebn is, zegt hij dat hij niets kan doen aan de graaicultuur in het bedrijfsleven. K\u00e1n doen? W\u00edl doen, zal hij bedoelen. Bos zou zonder problemen een nieuwe belastingschaal voor grootverdieners in het leven kunnen roepen. Maar dergelijke maatregelen zijn voor coalitiepartner CDA volstrekt taboe. Dus deed Bos onlangs maar weer eens een \u2018moreel app\u00e8l\u2019 op de miljoenenverdieners. Die hem achter zijn rug vierkant uitlachen.<\/p>\n

De macht van de boeren<\/b>
In de jaren negentig was het heel eventjes revolutie op het Nederlandse platteland. De paarse landbouwministers Jozias van Aartsen (VVD) en Laurens-Jan Brinkhorst (D66) maakten een einde aan decennia van ongebreidelde subsidiering van de agrarische sector. Veehallen vol schuimbekkende varkensboeren kregen te horen dat ze krokodillentranen huilden en dat het uit was met de pret. Epidemie\u00ebn van varkenspest en mond- en klauwzeer verschaften het strenge optreden van de paarse bewindslieden de nodige legitimiteit. Maar sinds het CDA in 2002 terugkeerde in de regering heeft de agrarische lobby zich weer volledig hersteld. Cees Veerman, aardappel- en bietenteler uit de Hoeksche Waard, werd minister van Landbouw, en in de Tweede Kamer wist de \u2018agrarische coalitie\u2019 van VVD, CDA en LPF het ene na het andere douceurtje voor de achterban binnen te hengelen. Ook onder het kabinet-Balkenende IV is met melkveehoudersdochter Gerda Verburg op Landbouw een vriendelijke koers jegens het platteland gegarandeerd. \u2018Eigenlijk is het heel merkwaardig,\u2019 zegt politicoloog Andr\u00e9 Krouwel van de Vrije Universiteit in Amsterdam, \u2018dat er een heel ministerie overeind wordt gehouden voor een sector waarin slechts drie procent van de bevolking werkzaam is. Waarom is er geen ministerie voor de dienstensector?\u2019 <\/p>\n

Het koningshuis<\/b>
Hoewel ze niet gekozen is, heeft de koningin zeer veel formele en informele macht in Den Haag (kabinetsformaties, onderonsjes met de premier, contacten met andere staatshoofden). Bovendien betaalt de Staat der Nederlanden Beatrix en haar familie een vorstelijk salaris (jaarlijks meer dan honderd miljoen euro, belastingvrij te ontvangen). Reden genoeg dus om de constitutionele rol van de majesteit eens kritisch te bekijken \u2013 zeker nu het koningschap van Willem IV angstvallig naderbij begint te komen. <\/p>\n

Moet de rol van het Nederlandse staatshoofd niet puur ceremonieel worden (het \u2018Zweedse model\u2019)? Is die erfopvolging geen ondemocratisch relict waar we eindelijk eens vanaf moeten? Helaas is het niet mogelijk om dit soort zaken in Den Haag openlijk ter discussie te stellen. Vrijwel geen enkele politieke partij wenst zichzelf uit de markt te prijzen met kritiek op de populaire en soepel functionerende familie Oranje-Nassau. D66-leider Thom de Graaf probeerde het acht jaar geleden, maar werd meteen teruggefloten door het politieke establishment. En begin dit jaar pleitte Geert Wilders voor het Zweedse model (het orakel van Venlo voelde zich persoonlijk aangesproken door de \u2018linksige\u2019 kersttoespraak van Hare Majesteit). Hoewel een haastig pei\u00adlinkje van Maurice de Hond uitwees dat meer dan de helft van de Nederlanders Wilders\u2019 mening deelde, was de reactie van de politiek veelzeggend. Toen de PVV-leider in de Tweede Kamer om een spoeddebat vroeg, bleven alle andere fractieleiders letterlijk op hun stoel zitten \u2013 ook de republikeinen van de SP, D66 en GroenLinks. <\/p>\n

Deze lijst kwam tot stand op basis van gesprekken met fractievoorzitters in de Tweede Kamer en de wetenschappers Gerrit Voerman, Andr\u00e9 Krouwel, Joop van den Berg, Lans Bovenberg en Carla van Baalen<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Fractieleiders: Hirsch Ballin de beste, Vogelaar de slechtste <\/h3>\n

De beste
1. Ernst Hirsch Ballin (CDA)
2. Ab Klink (CDA)
Camiel Eurlings (CDA)
3. Ronald Plasterk (PvdA)<\/p>\n

De slechtste
1. Ella Vogelaar (PvdA)
2. Jacqueline Cramer (PvdA)
Ronald Plasterk (PvdA)<\/p>\n

Ernst Hirsch Ballin (CDA) is na een jaar de beste bewindsman van het kabinet-Balkenende IV.
Dat blijkt uit een rondgang van Vrij Nederland onder zeven fractievoorzitters in de Tweede Kamer. Vijf van hen noemen de minister van Justitie spontaan de beste.<\/p>\n

Hirsch Ballin oogst lof bij de parlementari\u00ebrs vanwege zijn rustige en gewetensvolle manier van opereren. \u2018Hij laat zich niet gek maken,\u2019 zegt Marianne Thieme (PvdD). Arie Slob (ChristenUnie): \u2018Hirsch Ballin steekt er met kop en schouders bovenuit.\u2019<\/p>\n

De andere twee ministers die goed scoren, zijn eveneens van CDA-huize: Camiel Eurlings en Ab Klink. Eurlings (Verkeer en Waterstaat) is ondanks zijn hoofdpijnportefeuille (files!) volgens het parlement \u2018politiek slim\u2019. Klink (Volksgezondheid) wordt gewaardeerd vanwege zijn open houding en heldere manier van discussi\u00ebren.
\u2018Je weet bij Klink waarom hij politiek bedrijft,\u2019 zegt Femke Halsema (GroenLinks). \u2018Dat zorgt voor heel prettige debatten.\u2019<\/p>\n

De favoriete staatssecretaris van de Tweede Kamer is Frans Timmermans (PvdA, Europese Zaken). Volgens Slob straalt Timmermans, die het afgelopen jaar over een nieuw Europees verdrag onderhandelde, een \u2018intrinsieke overtuiging\u2019 uit.<\/p>\n

De slechtste bewindslieden volgens de Kamer zijn allemaal afkomstig uit het PvdA-smaldeel. Ella Vogelaar (Wonen, Wijken, Integratie) is met afstand het grootste zorgenkind: vijf van de zeven fractieleiders vinden dat zij in haar eerste jaar weinig voor elkaar heeft gekregen. \u2018Het integratiedebat is \u00e9\u00e9n groot theekransje,\u2019 zegt Mark Rutte (VVD). \u2018En na een jaar praten met de woningcorporaties over die prachtwijken is ze nog geen centimeter opgeschoten.\u2019 Over Jacqueline Cramer zijn de fractieleiders ook maar matig te spreken. Ze verwijten de
milieuminister dat zij ondanks politieke rugwind niet tot concrete maatregelen komt.<\/p>\n

Over geen enkele minister zijn de meningen zo verdeeld als over Ronald Plasterk (Onder\u00adwijs, PvdA). Een jaar na zijn aantreden vindt de een hem \u2018open en eerlijk\u2019 (Marianne Thieme) en de ander \u2018onevenwichtig\u2019 (Femke Halsema).<\/p>\n

Over de ministers van de ChristenUnie, Andr\u00e9 Rouvoet (Jeugd en Gezin) en Eimert van Middelkoop (Defensie), bestaan ook zorgen, al voegen de meeste fractieleiders daar meteen aan toe dat beiden een \u2018lastige portefeuille\u2019 hebben.<\/p>\n

Aan de rondgang deden de fractievoorzitters van alle partijen in de Tweede Kamer mee, behalve SGP en PVV. CDA en PvdA zegden hun medewerking toe op voorwaarde dat ze niet geciteerd zouden worden.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het vierde kabinet Balkenende zit er een jaar. Wat het wil, is nog steeds niet duidelijk. Wat het n\u00edet wil, des te meer. Nog nooit mocht er over zoveel niet gesproken worden in de Treveszaal. Vrij Nederland signaleert de tien grootste taboes in politiek Den Haag. Plus: wie zijn de beste (en de slechtste) ministers?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[47,155,153,171],"tags":[783,2519],"acf":[],"author_name":"Thijs Niemantsverdriet","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/109731"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=109731"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/109731\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Thijs Niemantsverdriet","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=109731"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=109731"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=109731"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}