Vertaalde literatuur \/ Holocaust<\/p>\n
Strikt genomen kan men twisten of Het tijdperk der wonderen over de shoa gaat. Je zou zelfs kunnen volhouden dat het er juist heel bewust niet over gaat: de periode dat de twaalf, dertien jaar oude Bruno in het kamp doorbrengt, bevindt zich precies op de blanco pagina die het eerste deel van deze roman scheidt van het tweede deel. De laatste zin voor die pagina luidt: ‘De volgende dag zaten we al geketend in een goederentrein die naar het zuiden denderde.’ Het daaropvolgende deel van de roman draagt als titel Toen alles voorbij was, vele jaren later.<\/p>\n
Daarmee zijn twee magnetische polen gegeven: de voorafschaduwing en de herinnering, de onafwendbaarheid en de terugblik, het verlies van alles en de vergeefse poging tot terugkeer naar het verleden. Dit beklemmende dubbelperspectief valt onmogelijk los te zien van het autobiografische gegeven dat de auteur zelf tussen zijn achtste en zijn dertiende jaar de jodenvervolging aan den lijve heeft ondervonden, een reeks gebeurtenissen die zijn beeld van de menselijke conditie voorgoed in twee\u00ebn heeft gescheurd.<\/p>\n
Zwerftocht<\/p>\n
Aharon Appelfeld werd in 1932 geboren in het tegenwoordige Tsjernowtsy (Czernowitz), tot de opkomst van het nationaal-socialisme een multiculturele Midden-Europese stad van Oekra\u00efeners, Polen, zigeuners, joden en Duitsers. Het was bovendien een intellectueel-cultureel centrum waar – zoals de ondertitel van de vorig jaar verschenen autobiografie van de aldaar geboren Isra\u00eblische oud-historicus Zvi Yavetz het formuleert – ‘mensen en boeken samenleefden’. Van die intellectuele cultuur met zijn drie gymnasia, die onder anderen ook de dichter Paul Celan en de econoom Joseph Schumpeter voortbrachten, heeft Appelfeld nauwelijks kunnen profiteren. Door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog kon hij zelfs de eerste klas van de lagere school niet afmaken. Wel kreeg hij een groot en divers taalgevoel mee: zijn geassimileerd joodse ouders spraken thuis Duits en voelden zich verbonden met de Duitse culturele traditie. Zijn grootouders spraken Jiddisj, de dienstmeisjes thuis waren Oekra\u00efens en omdat de omliggende streek, Bukovina genaamd, na de Eerste Wereldoorlog door Roemeni\u00eb was geannexeerd, kreeg hij als kind ook de taal van dat land mee.<\/p>\n
Maar op zijn achtste werd zijn bestaan volledig ontworteld. Voor zijn ogen werden zijn moeder en grootmoeder vermoord en samen met zijn vader werd hij in het getto opgesloten en vervolgens naar een werkkamp in Transdnjestri\u00eb afgemarcheerd. Daaruit wist hij, meer uit instinctieve vrijheidsdrang dan op grond van een zorgvuldig voorbereid plan, te ontsnappen. Onder meer dankzij zijn blonde haren slaagde de jonge Appelfeld erin uit handen van zijn vervolgers te blijven. Drie jaar lang zwierf hij rond, voordat hij in 1944 in de veldkeukens van het Rode Leger als keukenhulp beschutting wist te vinden. Na de Duitse capitulatie reisde hij via Roemeni\u00eb, Bulgarije en Joegoslavi\u00eb naar Itali\u00eb, waar hij enige maanden in een vluchtelingenkamp verbleef. Door het lot voortgedreven, pikte hij zo ook nog enige kennis van het Russisch en het Italiaans op. Vanuit Itali\u00eb ging hij scheep naar het enige land dat een logische bestemming leek: Palestina. Zijn vader zou hij pas vele jaren later weerzien, aanvankelijk zonder dat ze elkaar herkenden.<\/p>\n
Het Duits was voor Aharon Appelfeld een ondenkbare taal geworden, dus toen hij als student in de jaren vijftig geleidelijk met het schrijven van korte verhalen begon, was dat naar zijn eigen zeggen meer een soort stotteren dan schrijven. Zoals hij opnieuw met het leven had moeten beginnen na zijn ontwortelde kindertijd, zo moest hij zichzelf als schrijver in het Hebreeuws geheel opnieuw uitvinden. Met succes, getuige de bijna veertig boeken die er sinds 1962 van hem zijn verschenen.<\/p>\n
Voor winkeliers<\/p>\n
Het dubbelperspectief van voorafschaduwing en herinnering vormt een scheidslijn in Appelfelds hele werk. Badenheim 1939, bijvoorbeeld, bevindt zich aan de prospectieve kant: De auteur schetst de Midden-Europese joodse bourgeoisie die zich in haar favoriete kuuroord Badenheim over van alles druk maakt, behalve over het feit dat ze binnen enkele jaren uitgeroeid zal zijn. Aan de andere, retrospectieve, kant van de scheidslijn is er de niet in het Nederlands verschenen roman die in Duitse vertaling de titel Elternland draagt: een man keert terug vanuit Isra\u00ebl naar het Poolse dorpje waar zijn ouders de jaren van vervolging ondergingen. Het tijdperk der wonderen bevat de beide perspectieven, wat het boek tot een soort knooppunt in zijn vroegere werk maakt.<\/p>\n
Gezien vanuit het perspectief van de in 1938 twaalf jaar oude Bruno vertelt de roman het verhaal van de geleidelijke sociale isolering en marginalisering van diens vader, een bekende schrijver van romans en artikelen in het fictieve Oostenrijkse stadje Knospen. Die vader voelt zich op de eerste plaats Oostenrijker en daar is hij trots op ook. Jodendom vindt hij meer iets voor winkeliers en kooplieden. Naar zijn idee zijn het die laatsten, met hun vuile zaakjes en hun materialisme, die de joden een slechte reputatie bezorgen. Voor hemzelf bestaat het jodendom eigenlijk niet. ‘Als de antisemieten er niet waren,’ zo beweert hij, ‘zou het allang verdwenen zijn.’ De gedachte aan emigratie acht hij een belediging voor zijn voorname positie als Oostenrijks schrijver. Dit culturele zelfbeeld verblindt hem voor de ware aard van de steeds openlijker beledigingen en vernederingen aan zijn adres en zelfs voor de deugden van zijn gezinsleven, dat hij dan ook ontvlucht om in Wenen vergeefs zijn heil te zoeken in de mondaine literaire wereld. Bruno en zijn moeder blijven achter in Knospen, ten prooi aan het onafwendbare lot.<\/p>\n
In het tweede deel van Het tijdperk der wonderen, als Bruno twintig jaar na de oorlog is teruggekeerd naar Knospen, op zoek naar sporen van het verleden, loopt hij rond in een absurdistische versie van de hem vroeger als kind zo vertrouwde werkelijkheid. De straten, winkels en caf\u00e9s zijn nog hetzelfde, maar ze zijn vermengd met figuren uit een bizar toneelstuk: een Japanner die even weinig te zoeken heeft in Oostenrijk als Bruno, een zangeres die in een louche caf\u00e9 met een aantal dwergen optreedt, et cetera. De absurditeit brengt het onzinnige van zijn terugkeer pijnlijk aan het licht.<\/p>\n
Gele vlekken<\/p>\n
De beschrijving van personen en gebeurtenissen vanuit het standpunt van een jongen van twaalf, dertien is een tweede kenmerk van Appelfeld. Niet dat het de taal simpeler maakt, maar Appelfeld hanteert wat je met een term uit de fotografie zou kunnen noemen een andere ‘scherptediepte’. Door niet te interpreteren wat hij waarneemt en door uiteenlopende soorten waarnemingen met elkaar te vermengen, ontstaat een gezichtspunt dat aan een begrip van de situatie voorafgaat. Neem de volgende alinea: ‘Er verschenen gele vlekken aan het plafond door een lekkende pijpleiding en moeder haalde er geen loodgieter bij. Een doordringende geur van vochtigheid deed ons bijna stikken van benauwdheid. Moeder smeekte elke dag opnieuw: “De maaltijd is klaar.” Maar vader at liever boterhammen, wat zijn maaltijden een rauwe gejaagdheid meegaf.’ Als beschrijving van de situatie aan de huiselijke eettafel is het onscherp (At vader nu mee aan tafel of bleef hij in zijn studeerkamer? Werd er aan tafel gesproken, gehuild, geruzied?). Maar als schets van een zich voltrekkende huwelijksramp, waarbij de zoon des huizes in wanhoop van dag tot dag naar de vlekken op het plafond zit te kijken, is het meesterlijk.<\/p>\n
Om zijn directe, maar van symbolen doordrongen stijl en om het parabelachtige van sommige sc\u00e8nes in zijn werk wordt Appelfeld wel als de Kafka van de Isra\u00eblische literatuur gezien. Ook in deze roman zijn er hoofdstukken die voedsel geven aan deze eervolle vergelijking. Appelfeld kan niet zomaar bij de holocaustliteratuur worden ingedeeld. Hij beschrijft niet ‘hoe het was’. Zijn literaire inzet is veel universeler: hij onderzoekt in zijn romans hoe het is om te leven. Misschien verklaart dat waarom hij bereid is zelfs de zwartste periode uit de geschiedenis nog als een tijdperk van wonderen te zien. Of, zoals hij bij een lezing zei: ‘I was lucky. Life prepared me to become a writer.’<\/p>\n
Aharon Appelfeld: \u2018Het tijdperk der wonderen\u2019, vertaald uit het Hebreeuws door Kees Meiling. Uitgeverij Anthos, 240 pagina\u2019s, \u20ac 19,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Eindelijk is Het tijdperk der wonderen (1978) van Aharon Appelfeld vertaald!<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Maarten Asscher","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/109613"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=109613"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/109613\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Maarten Asscher","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=109613"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=109613"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=109613"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}