{"id":109103,"date":"2008-03-12T09:43:00","date_gmt":"2008-03-12T07:43:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/de-pianoman-bernlef\/"},"modified":"2008-03-12T09:43:00","modified_gmt":"2008-03-12T07:43:00","slug":"de-pianoman-bernlef","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-pianoman-bernlef\/","title":{"rendered":"De pianoman – Bernlef"},"content":{"rendered":"
\n

15-03-2008
Door Jeroen Vullings<\/p>\n

Bernlefs novelle De pianoman is meer dan een verhaal \u2013 het is een vertoog over taal. Met als conclusie: een mens kan zonder woorden, maar niet zonder gedachten.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n
\n

In het hoge Noorden van Nederland is de tijd stil blijven staan, maak ik op uit Bernlefs novelle De
pianoman, het Boekenweekgeschenk 2008. Zeker op het platteland waar dagloners noest werken en waar vanaf de terp getuurd kan worden naar omringend groen. Goed, er loopt een bovenmeester van een dorpsschool rond die naar verluidt een mobiele telefoon bezit. Maar Bernlefs aardappeleters wekken eerder de indruk te leven in tijden van distributie en ook de rolbepaalde omgang tussen man en vrouw ademt hevig de jaren vijftig. En als Bernlefs adolescente hoofdpersoon Thomas Boender vanuit het stille Noorden in zijn terlenka kwaliteitskledij naar de wereldstad Amsterdam treint, alwaar hij een \u2018neger\u2019 uit een vuilnisbak ziet eten en \u2018een man met een alpinopet\u2019 op de Dam vraagt of hij soms een hotel zoekt, is het \u2018Guus kom naar huus\u2019-gehalte ontzagwekkend. Een eerlijke boerenjongen weerloos in de verdorven metropool. Zou het nog steeds?<\/p>\n

Het lijkt mij een nogal karikaturaal beeld dat Bernlef (1937) voorwendt als realisme. Begrijpelijk: hij had binnen zijn verhaal behoefte aan contrastwerking. Door zijn zwijgzame Thomas toe te rusten met een zeldzaam na\u00efef perspectief, dat van de ing\u00e9nu die voor het eerst de volwassen wereld betreedt en vol verwondering is over dat waar wij inmiddels blind aan voorbijlopen, maakt hij diens iets latere levensloop als \u2018pianoman\u2019 waarachtig. Bernlef baseerde zijn novelle immers op vergeeld krantennieuws, uit 2005, over een in Engeland aangetroffen zonderling die niet wilde spreken, maar zich slechts wenste uit te drukken door te tekenen en piano te spelen. Door de media werd hij \u2018the pianoman\u2019 gedoopt. De romantische identiteit die hem werd toegedicht was die van een briljant musicus die ten gevolge van een trauma aan geheugenverlies was gaan lijden.<\/p>\n

Pisbakseks<\/b>
Maar zover is het nog niet. Eerst zal Thomas het drukke Centraal Station te Amsterdam bezoeken, hij slaat voornoemde neger gade, alsmede een straatartieste die een levend standbeeld uitbeeldt; hij reist door naar Frankrijk, geniet langs de autoroute voor het eerst pisbakseks, drinkt koffie op een Parijs\u2019 terras, neemt de metro en later de trein naar Engeland. Op het pissoir-voorval na beleeft hij deze avonturen in het gezelschap van een Engelse straatartieste, het schonkige meisje Chris. In ruil voor zijn geld \u2013 vijfhonderd euro die hij, voor hij van de terp wegliep, verdiende bij een fietsbandenfabriek \u2013 neemt zij hem op sleeptouw. Althans: tot zijn geld nagenoeg op is.<\/p>\n

Daar staat Thomas dan, iets over de helft van de novelle, alleen, zonder paspoort, vrijwel zonder middelen, zonder bestemming, in een vreemd taalgebied: net als de pianoman besluit Thomas te zwijgen. Dat leest als een kleine ramp voor de (dankzij Bernlefs verhaalkunst) meelevende lezer. Uit diverse signalen hebben we kunnen opmaken dat Thomas licht-autistisch is, dat hij van huis is weggelopen vanwege het aartsvaderlijk geweld. Ook is duidelijk, behalve voor de argeloze Thomas, dat hij te goed is voor deze wereld. Menigeen, het meisje Chris voorop, maakt misbruik van hem. Als hij dat al door zou kunnen hebben, dan nog is hij te gepreoccupeerd met zichzelf \u2013 hij spreekt niet van \u2018ik\u2019, maar van \u2018Thomas\u2019.<\/p>\n

We kijken grotendeels met de woordzuinige Thomas mee in De pianoman. Zijn blik haakt aan alles wat hij kent van thuis: dieren; natuur; stille, zwijgende anderen. Voor zijn geestesoog ziet hij het Parijse hotel waarin hij verblijft al verzakken en onderdeel vormen van een terp. De Parijse metro met al die lezende mensen bevalt hem bovenmatig: \u2018Taal was hier tijdelijk tot zwijgen gebracht. Thomas had wel de hele dag onder de grond willen blijven.\u2019<\/p>\n

Goed kijken<\/b>
Hoe ver je kun je zonder woorden de wereld betreden? werpt De pianoman impliciet op. Ver, luidt het ontluisterende antwoord, indien je geld, een geldig paspoort en een rudimentair begrip van topografie hebt. Overal kun je tenslotte op een broodje wijzen.<\/p>\n

De pianoman is \u2013 we\u2019re talking Bernlef \u2013 meer dan Thomas\u2019 verhaal. Het is ook een vertoog over taal. Bernlef gebruikt regelmatig de vragende vorm: \u2018Met hoe weinig woorden kan iemand toe?\u2019 Of: \u2018Was het vroeger anders geweest?\u2019 Dat doet hij enerzijds om de vertelvaart te vergroten en zo een grotere stap in het verhaal te kunnen zetten, anderzijds om de universele strekking van Thomas\u2019 wedervaren te benadrukken.<\/p>\n

Nog frequenter zijn de algemene uitspraken over taal, tezamen een sympathieke grabbelton. Teruggevoerd tot Thomas: hij acht woorden gevaarlijk en probeert \u2018het domein van het gedachteloze\u2019 te betreden. Vergeefs: hij ontdekt dat een mens zonder woorden toe kan, maar niet zonder gedachten.<\/p>\n

Tegelijk laakt De pianoman de mediahype rond de \u2018briljante musicus\u2019 die model stond voor de fictieve Thomas: iemand die een paar riedeltjes kent en een beetje mysterieus doet, spreekt uitzinnig aan als romantische buitenstaander. Tevens bevat de novelle een pleidooi voor \u2018goed kijken\u2019, zonder naar betekenissen en verbanden te zoeken. Tal van dichterlijke formuleringen illustreren schitterend die onbevangenheid. Over Thomas\u2019 vader: \u2018Zijn zwijgen zit vol messen.\u2019 En wie heeft ooit zo gekeken naar kokend water? \u2018De belletjes, die overal aan de oppervlakte opensprongen, schreeuwden omdat ze het steeds heter kregen, het gas hen steeds meer pijn deed.\u2019 Maar wie zo kan kijken, ontkomt gelukkig niet aan de drang tot vertellen. Zoals uiteindelijk Thomas en zoals zijn schepper Bernlef.<\/p>\n

J. Bernlef, \u2018De pianoman\u2019, Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek, 92 pagina\u2019s, 12 t\/m 22 maart 2008 gratis bij aankoop van \u20ac 11,50 aan boeken<\/i><\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bernlefs novelle De pianoman is meer dan een verhaal \u2013 het is een vertoog over taal. Met als conclusie: een mens kan zonder woorden, maar niet zonder gedachten. Door Jeroen Vullings<\/i><\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":288242,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[59,97,177,269],"tags":[2501],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/109103"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=109103"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/109103\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/288242"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=109103"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=109103"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=109103"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}