{"id":108967,"date":"2008-03-18T11:28:00","date_gmt":"2008-03-18T09:28:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/oorlogsmisdaden-aanpakken-kan-nederland-het-wel\/"},"modified":"2008-03-18T11:28:00","modified_gmt":"2008-03-18T09:28:00","slug":"oorlogsmisdaden-aanpakken-kan-nederland-het-wel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/oorlogsmisdaden-aanpakken-kan-nederland-het-wel\/","title":{"rendered":"Oorlogsmisdaden aanpakken: kan Nederland het wel?"},"content":{"rendered":"
\n

22-03-2008
Door Marian Husken en Harry Lensink<\/p>\n

Het vonnis vorige week in de zaak-Kouwenhoven is een regelrechte blamage voor het Openbaar Ministerie. Zijn Nederlandse opsporingsinstanties wel in staat oorlogsmisdadigers te vervolgen? Advocaten Inez Weski en Liesbeth Zegveld geven hun oordeel.<\/p>\n

Drijfzand. Met dat woord haalde de voorzitter van het Hof in Den Haag vorige week de zaak tegen Guus Kouwenhoven genadeloos onderuit. \u2018Weinig kritisch\u2019 en \u2018eenzijdig de verdachte belastend\u2019 noemden de raadsheren het onderzoek naar de van oorlogsmisdaden en illegale wapenhandel verdachte zakenman. De kritiek was niet mis te verstaan. Het Openbaar Ministerie heeft volgens het vonnis haar belangrijkste taak \u2013 waarheidsvinding \u2013 veronachtzaamd. De advocaten-generaal vertrokken geen spier toen ze het oordeel aanhoorden. Toch moet de vrijspraak van de Nederlandse ondernemer hard zijn aangekomen bij het OM. Dat had immers twintig jaar ge\u00ebist wegens misdrijven begaan tijdens de burgeroorlog in Liberia.<\/p>\n

De impact van de uitspraak reikt verder dan de zaak-Kouwenhoven. Nederland heeft zich verplicht om landgenoten of in Neder\u00adland verblijvende verdachten die zich schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden actief te vervolgen. Al sinds midden jaren negentig kent de politie een Nationaal Opsporingsteam voor Oorlogsmisdrijven (NOVO-team). Pas sinds begin van de eeuw timmeren deze speurders echt aan de weg, vooral in de periode dat Fred Teeven \u2013 tegenwoordig VVD-Kamerlid, toen officier van justitie \u2013 de leiding had. Hij en zijn mensen boekten succes bij de vervolging van Afghaanse generaals die asiel hadden aangevraagd in Nederland. Een echt grote \u2018klapper\u2019 maakte het team in 2005. Toen werd Frans van A. veroordeeld tot vijftien jaar cel wegens de levering van grondstoffen voor chemische wapens aan het regime van Saddam Hoessein. In hoger beroep kreeg hij er nog twee jaar bij.<\/p>\n

De eerste balans: een paar successen en een fikse uitglijder. Wat zegt het over de slagkracht en werkwijze van het Openbaar Ministerie in den vreemde? Naar aanleiding van het harde vonnis in de zaak-Kouwenhoven legden we enkele kwesties voor aan twee \u2018ervaringsdeskundigen\u2019 en juridische experts, de advocaten Liesbeth Zegveld en Inez Weski.<\/p>\n

Zegveld (1970) heeft veel ervaring met het werk van de opsporingsinstanties. Ze stond aan beide kanten. Ze verdedigde een van de Afghaanse militairen en behartigt de belangen van Saddam Hoesseins gifgasslachtoffers. Ook maakte ze zich sterk voor de positie van nabestaanden van Srebrenica-slachtoffers. Datzelfde doet de juriste tegenwoordig voor Afghanen van wie familieleden zijn omgekomen bij luchtaanvallen. En begin deze week had ze een zitting in een zaak waarin de rechter moet oordelen of Nederlandse militairen in Irak het oorlogsrecht hebben geschonden. Sinds 2006 is Zegveld hoogleraar internationaal humanitair recht aan de Universiteit Leiden. In de zaak-Kouwenhoven trad ze op als advocate van een van de getuigen.<\/p>\n

Haar collega Inez Weski (1955) heeft inmiddels ook volop ervaring met de overzeese modus operandi van politie en justitie. Ze staat Guus Kouwenhoven bij, maar is ook de raadsvrouwe van de Surinaamse ex-legerleider Desi Bouterse. Samen met Kouwenhoven beet ze zich vast in diens dossier en ging de gangen van de opsporingsinstanties in Liberia na. Het leidde tot een omvangrijk contraonderzoek dat korte metten maakte met de manier waarop het OM de Nederlandse houthandelaar meende te moeten vervolgen. We legden beiden zes stellingen voor.<\/p>\n

1. Het Openbaar Ministerie heeft te weinig middelen en mankracht.<\/b><\/p>\n

Weski: \u2018Kom op zeg! Op de Kouwenhoven-zaak zaten volop goedopgeleide rechercheurs, mensen met een inlichtingenachtergrond en buitenlandervaring. Het OM had daarnaast gebruik kunnen maken van de expertise van VN-medewerkers, maar heeft dat nagelaten. Kijk naar hoe er met geld is gestrooid, hoe getuigen zijn betaald. Nee, er is gewoon slecht onderzoek gedaan. Bij een verkeersongeluk ga je toch ook getuigen grondig horen, maar daarnaast vooral op de plaats delict kijken en sporen veiligstellen? Sterker nog, de advocaat-generaal heeft op een bepaald moment gewoon gezegd: We gaan niet onderzoeken. Ondanks de contradicties tussen de getuigenverklaringen is er niets gedaan. Er is niet gekeken naar de achtergrond van de getuigen, naar de mogelijkheid dat mensen een belang hadden om te liegen en te bedriegen. Er is niet gekeken naar de juistheid van plaats en tijd, naar de accuratesse van verwijzingen naar historische gebeurtenissen, naar fysieke mogelijkheden en onmogelijkheden. Simpele zaken als een logboek van een schip waarin wapens zouden zijn gesmokkeld zijn niet gecheckt. En dat terwijl we vanaf het begin hebben gesmeekt om dat wel te doen.\u2019<\/p>\n

Zegveld: \u2018Ik ben niet enthousiast over wat er door het OM in de zaak-Kouwenhoven is neergezet. Maar het gaat niet aan om te zeggen dat niemand uit dat team ge\u00ebquipeerd is. Probleem is dat er voortdurend nieuwe mensen bijkomen, en degenen die ervaring hebben opgebouwd weer verdwijnen. De consistentie ontbreekt. Als je kijkt wat Weski en haar cli\u00ebnt hebben moeten doen, dan maak ik me wel zorgen. Dat was in Liberia nog mogelijk, maar in Afghanistan had dat niet gekund. De verdediging van de generaals was indertijd helemaal niet in staat om af te reizen en bewijzen te verzamelen. We moesten en wilden feiten nagaan die twintig jaar geleden in Afghanistan waren gebeurd (onder het Russische regime \u2013 Zegvelds cli\u00ebnt was hoofd van de inlichtingendienst, red.). Er ging een rogatoire commissie naar het land, met officieren, rechters-commissarissen en politieambtenaren. Wij konden niet mee omdat we niet konden worden verzekerd. En we hadden als verdediging sowieso geen cent te makken. We hebben toen de rechtbank gevraagd om een potje voor de verdediging. \u201cMaak je niet druk,\u201d luidde het antwoord. Men vond het niet nodig dat we onderzoek deden. Dat kon het OM wel doen, vonden de rechters. Dat is immers belast met waarheidsvinding. Je wordt in zulke zaken als verdediging op achterstand gezet.\u2019<\/p>\n

2. Het OM en de rechters in Nederland zijn niet voldoende geschoold voor deze ingewikkelde kwesties.<\/b><\/p>\n

Weski: \u2018Het is ons als verdediging toch ook gelukt? Waarom wil je niet naar een logboek van een schip kijken? Waarom doe je alsof het een vervalsing is? Het lijkt kwade opzet. Wat betreft de rechters is het lastig. Ik heb dan ook betoogd dat een Nederlandse rechter nauwelijks zicht heeft op de situatie ter plaatse. Ik vond het aardig dat de raadsheren van het Hof mijn metafoor van de Eiffeltoren aanhaalden. (Weski vergeleek de positie van de Nederlandse rechter met die van een Liberiaanse rechter die een oordeel zou moeten vellen over een Europese getuige die beweert dat je vanaf de trappen van het Paleis van Justitie in Den Haag de Eiffeltoren kan zien, red.) Het is razend moeilijk als je niet op de hoogte bent van de situatie ter plekke. De Nederlandse wet verbiedt overigens het Hof om zelf ter plekke te gaan kijken. Dat is voorbehouden aan de rechter-commissaris. Er is in de zaak-Kouwenhoven door getuigen volstrekte onzin verkondigd. Ik draai het nog maar een keer om. Het is alsof de Liberiaanse rechters moeten oordelen over Shell, waarbij de oliemaatschappij ervan wordt beschuldigd dat ze de Friese onafhankelijkheidsbeweging steunt met wapens om zo de belangen in de Waddenzee te garanderen. En dat getuigen hebben gezien dat er is gevochten op het Prins Clausplein, honderd meter van de Domtoren. Het beste is berecht te worden door je eigen rechtbank, in je eigen plaats. Dat is altijd de basis geweest van het Wetboek van Strafvordering. In Nederland is dat op relatief minuscuul niveau al een probleem. Dan zie je ineens dat een Arnhemse rechtbank over een Rotterdamse zaak moet oordelen, terwijl de rechters in het geheel niet op de hoogte zijn van de plaatselijke situatie.\u2019<\/p>\n

Zegveld: \u2018Je zou kunnen zeggen: moeten we dit soort vervolging en berechting niet overlaten aan internationale hoven? Nee. Ik vind dat veel te vroeg. Wel moet je kijken hoe die tribunalen te werk gaan en hoe ze internationale onderzoeken aanpakken. Ze zijn ook door schade en schande wijzer geworden. De uitspraak in de zaak-Kouwenhoven toont juist aan dat rechters wel degelijk in staat zijn een onafhankelijk oordeel te vormen. Wel vind ik dat rechters veel meer zelf getuigen op de zitting moeten horen. Ze hebben vaak geen idee van de politieke kwesties die in de betrokken gebieden spelen. Dan ga je toch zo iemand naar hier halen? Om te achterhalen wat voor persoon het is, wat zijn politieke achtergrond is, wat zijn motieven en belangen zijn om te getuigen. Trek er tijd voor uit. Of laat de rechters zelf afreizen naar bijvoorbeeld Liberia om ter plekke te kijken. <\/p>\n

Soms is het ongelooflijk moeilijk om je te verplaatsen in de wereld van een ander. Dat zag je ook in de zaak van de Afghaanse generaals. Mijn cli\u00ebnt wilde dat zijn tolk opstond als hij iets tegen de rechters zei. Maar die man had daar geen zin in. Toen werd mijn cli\u00ebnt boos. De rechters zullen wel gedacht hebben dat hij kwaad werd omdat hij was gewend te worden gehoorzaamd. Ik sluit niet uit dat ze daarin een bevestiging zagen van het idee dat het een autoritaire militaire man was. <\/p>\n

Maar er was ook nog een andere, culturele uitleg mogelijk: cli\u00ebnt wilde respect tonen aan de rechters, dat doe je in zijn cultuur door te gaan staan. Hij kon niet begrijpen dat die andere man, de tolk, dat niet deed. Hij vreesde dat dat voor hem negatieve consequenties zou hebben.\u2019<\/p>\n

3. Het is schier onmogelijk om hard bewijs te verzamelen over oorlogsmisdaden.<\/b><\/p>\n

Weski: \u2018Het is net als bij een barruzie. Als je daar de verschillende partijen hoort, moet je ook op je hoede zijn. Je hebt te maken met oud zeer, met economische belangen, met geopolitieke afwegingen, met stammenstrijd. Als je als Nederlandse recherche te veel drempels ziet, moet je het onderzoek niet doen. Alleen als je hard, objectief materiaal kan verzamelen. Bij de getuigen bestaat objectiviteit niet. En de \u201cfeiten\u201d zijn vaak platgebrand. Kun je dan nog vaststellen wat er is gebeurd?\u2019<\/p>\n

Zegveld: \u2018Ja, pas op. Dat mag nooit een argument zijn om te gaan snijden in de rechten van de verdachte. Als je het bewijs niet rond krijgt conform het Nederlands strafrecht, moet je niet aan zo\u2019n zaak beginnen. Ik zie op dit moment geen aanleiding om de bewijslast te versoepelen als het gaat om misdrijven gepleegd in het buitenland. Daarnaast gaat het om oorlogsrecht. Die regels gelden internationaal, dus ook in Nederland. Hoe dan ook, als iemand van een moord wordt verdacht in Nederland en wordt vrijgesproken is daarna meestal niet de conclusie: dan vervolgen we dit soort dingen maar niet meer. Dat zou een rare reactie zijn. Ik vraag me af of het gegeven dat sommige mensen dit soort vervolging niet meer willen, misschien te maken heeft met het feit dat de slachtoffers zo ver weg zitten. De rechtsorde in Liberia gaat ons kennelijk toch iets minder aan dan de rechtsorde hier in Nederland.\u2019<\/p>\n

4. Het OM leunt te veel op informatie van journalisten en non-gouvernementele organisaties (ngo\u2019s).<\/b><\/p>\n

Weski: \u2018Natuurlijk kun je ten behoeve van je onderzoek gebruikmaken van rapporten en berichten. Maar je zult uiteindelijk toch uit eigen wetenschap je zaak moeten bouwen. Wat betreft Kouwenhoven heeft het Openbaar Ministerie haar verdenking volledig opgehangen aan de rapportage van Global Witness (een in Londen gevestigde organisatie die zich onder meer inzet voor de bestrijding van corruptie, schending van mensenrechten en uitbuiting van natuurlijke bronnen, red.). Het heeft het OM zogenaamde \u201cvertrouwenspersonen\u201d aangereikt. Die hebben op hun beurt weer voor \u201cgetuigen\u201d gezorgd. Daarmee is de ellende in deze strafzaak begonnen. Nooit is de vraag gesteld of die mensen misschien een belang hebben om tegen Kouwenhoven te getuigen. Ja, dan zie je niet dat het LURD-mensen zijn (de rebellen die tegen president Charles Taylor streden, de vermeende beschermheer van Kouwenhoven, red.). Noch Global Witness, noch het OM hebben hun bronnen en de daarvan afkomstige informatie nagetrokken. Zo\u2019n ngo is bijna heilig. Global Witness schermt met de Nobelprijs voor de Vrede. Dat is je reinste misbruik van haar status.<\/p>\n

Deze ngo heeft een politieke agenda. Men wilde de macht van Taylor breken. Toen dat niet lukte met behulp van steun aan rebellen is er kennelijk besloten om een bres te slaan in de financi\u00eble ondersteuning van het Taylor-regime. De meeste inkomsten waren afkomstig uit de houtkapindustrie, dat waren de belangrijkste belastingbetalers. OTC, de onderneming waar mijn cli\u00ebnt bij betrokken was, was het grootste bedrijf. En daarmee was Guus Kouwenhoven een ideale verdachte om je pijlen op te richten. Global Witness had daarvoor een belangrijke getuige. Die man had vreselijke verhalen over hoe werknemers werden opgehangen en doodgeschoten. <\/p>\n

Verblind door de drang om te slagen werd die getuige geloofd, maar hij vertelde alleen maar gruwelsprookjes. En het waarheidsgehalte was heel gemakkelijk te controleren geweest, maar dat heeft het Openbaar Ministerie niet gedaan. Sterker nog, het OM heeft aantoonbaar vervalste papieren, afkomstig van deze getuige, zoals wapendocumenten, meermalen hergebruikt. Daardoor dacht iedereen: Het zal wel kloppen. Het OM werd lid van de sekte die wilde zien dat Kouwenhoven fout zat. Eigenlijk is het een hele neokoloniale mentaliteit. Alles past in het beeld van een gediskwalificeerd continent. Afrika? O, dan zal het wel fout zijn.\u2019<\/p>\n

Zegveld: \u2018Je ziet dat dit soort groepen en comit\u00e9s voorwerk doen. Ze hebben een meer internationale blik dan de officier van justitie. Het zijn vaak rapporten van mensen die ter plaatse zijn en hun bevindingen kunnen je aan het denken zetten. Je kunt moeilijk van onze officieren eisen dat ze alles weten wat overal ter wereld gebeurt. Je kunt zulke rapporten van mensenrechtencomit\u00e9s en ngo\u2019s beschouwen als een vorm van aangifte. Als er een slachtoffer bij de politie komt dat aangifte doet, begint het OM aan het uitzoekwerk. En je moet alles gebruiken wat van belang kan zijn voor een onderzoek. Wat ik wel zorgelijk vind, is de extreme mate waarin sommige ngo\u2019s proberen het OM bij het Internationaal Strafhof te be\u00efnvloeden. Sommige clubs zijn daar zelfs voor opgericht. Je kunt in algemene zin niet stellen dat ngo\u2019s onafhankelijk zijn. Het kan dus niet zo zijn dat je als OM alleen maar vertrouwt op die rapportages. Dat is ondenkbaar.\u2019<\/p>\n

5. Politici dienen zich niet uit te laten over gerechtelijke uit\u00adspraken.<\/b><\/p>\n

Weski: \u2018Dat zo\u2019n Van Velzen en Teeven zich uitspreken vind ik verwerpelijk. (Volgens de Kamerleden Fred Teeven (VVD) en Krista van Velzen (SP) was het slechte onderzoek van het OM te wijten aan onderbemanning, red.) Geloven die mensen niet in de scheiding der machten? Een Kamerlid dient zich niet met specifieke strafzaken te bemoeien. De zittende magistratuur is een even onafhankelijk als breekbaar orgaan, dat zich niet kan verdedigen. Je intimideert de rechters.<\/p>\n

Het was nota bene Van Velzen die aan de wieg van dit onderzoek stond, citerend uit de stukken van Global Witness. Vermoedelijk werden de Kamerleden door het vonnis geconfronteerd met hun eigen ongelijk en willen ze dat maskeren door te roepen dat het OM te weinig middelen heeft gehad.<\/p>\n

Weet je wat het is? Er zijn belangen van derden bij dit soort zaken. Nederland wil de juridische hoofdstad van de wereld worden. Nederland wil tribunaaltje spelen. Maar het moet niet te ingewikkeld worden. Er moeten successen worden geboekt, met een houding van: dat doen we wel eventjes. De positie van de verdachte is volkomen verpletterd en dan komen ze met het argument dat er tekorten zijn! Er zouden sancties moeten komen op dergelijke bewuste nalatigheid. Ach, men moddert al zo lang voort. En als het fout gaat, blijven de personen zitten. Sommige officieren die in een strafzaak een rechter hebben misleid en daardoor niet-ontvankelijk zijn verklaard, zijn nu zelf tot rechter benoemd. Het is een besmetting van het apparaat. Het enige dat men doet, is roepen dat de wetten moeten worden aangepast. Nog meer geld, meer mensen. Het wordt hysterisch.\u2019<\/p>\n

Zegveld: \u2018Alleen degenen die inhoudelijk op de hoogte zijn van de zaak, kunnen daar een oordeel over vellen. En dan nog. Je hoort mij ook niet zeggen dat we als verdediging in de Afghanen-zaak een beter resultaat hadden kunnen boeken met meer tijd, mankracht en middelen. Dat weet ik niet. Maar ik vind wel dat we die middelen hadden moeten hebben. Wat betreft Fred Teeven hecht ik er aan om te zeggen dat hij de zaak tegen Frans van A. goed heeft gedaan. Net als tegen de Afghaanse generaals. Ook al was ik het niet in alles met hem eens, hij toonde ongekende inzet.\u2019 <\/p>\n

6. De moraliteit die Nederland toont, werkt als een boemerang. Straks is Dick Berlijn, comman\u00addant van de Nederlandse strijdkrachten, de verdachte.<\/b><\/p>\n

Weski: \u2018Dat gaat natuurlijk gebeuren. Als je iemand een wapen in handen geeft, cre\u00eber je de aanmerkelijke kans dat hij of zij gaat verkrachten en moorden. Maar wat hoor je in Nederland? Nee, dat doen onze jongens niet. Hier roept zo\u2019n Jack de Vries, de staatsecretaris van Defensie, dat er meer uniformen op straat moeten komen. Dat er meer mensen enthousiast moeten worden gemaakt voor het leger en de wederopbouw. Dat het \u00e9\u00e9n groot avontuur is. Hij zegt er niet bij dat je bereid moet zijn om te sterven \u00e9n te doden. Als je de zaak-Kouwenhoven doortrekt naar wat er in Afghanistan kan gebeuren door toedoen van ons leger, zullen we straks ook zeker soldaten moeten vervolgen.\u2019<\/p>\n

Zegveld: \u2018Ja, waarom niet? Dat kan ook volgens het oorlogsrecht. In een oorlog gaat een hoop mis. Achteraf kun je via een rechtszaak nog een beetje recht doen aan de slachtoffers. Misschien moet je het wel niet te snel doen en niet in het land zelf, maar door internationale tribunalen. Ik begrijp niet dat er in ons land zo spastisch wordt gedaan. Kijk naar Engeland en Amerika. Daar worden excessen begaan door militairen gewoon onderzocht en bij bewezen feiten worden ze veroordeeld. Als een soldaat deserteert, wordt hij ook aangepakt. Diezelfde daadkracht zou je moeten zien als een militair wordt verdacht van oorlogsmisdaden.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het vonnis vorige week in de zaak-Kouwenhoven is een regelrechte blamage voor het Openbaar Ministerie. Zijn Nederlandse opsporingsinstanties wel in staat oorlogsmisdadigers te vervolgen? Advocaten Inez Weski en Liesbeth Zegveld geven hun oordeel.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[183,1741,269],"tags":[783,2499],"acf":[],"author_name":"Harry Lensink, Marian Husken","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/108967"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=108967"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/108967\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Harry Lensink, Marian Husken","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=108967"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=108967"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=108967"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}