{"id":108947,"date":"2019-10-10T13:37:00","date_gmt":"2019-10-10T11:37:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/olga-tokarczuk-toch-niet-ondraaglijk\/"},"modified":"2020-01-15T14:48:30","modified_gmt":"2020-01-15T13:48:30","slug":"olga-tokarczuk-toch-niet-ondraaglijk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/olga-tokarczuk-toch-niet-ondraaglijk\/","title":{"rendered":"Dit is Nobelprijswinnaar Olga Tokarczuk, niet langer alleen maar wereldberoemd in eigen land"},"content":{"rendered":"
\n

‘Mag ik u iets vragen, dat was toch Olga? Olga Tokarczuk?\u2019 Aan een glimp had de nachtportier genoeg om te weten wie me voor de deur van het spelonkige hotel in Wroclaw had afgeleverd. Ja, dat was mevrouw Tokarczuk met haar partner, beaamde ik. \u2018Niemand minder dan Olga Tokarczuk \u2013 z\u00edj!\u2019 reageerde de nachtportier. \u2018In Berlijn heb ik haar zien optreden. Ik zat op de eerste rij.\u2019<\/p>\n

Van de slaap der rechtvaardigen, begroot op zo\u2019n vier uur om nipt de boemeltrein naar het vliegveld te kunnen halen, kwam die nacht weinig. Net het bedlampje uitgedaan of een bezetene sloeg op de deur: de nachtportier. \u2018Goed dat u wakker bent, want ik heb een geschenk voor Olga Tokarczuk.\u2019 Naar de omvang te oordelen: een episch gedicht \u2013 in het Pools.<\/p>\n

Wereldberoemd in eigen land is ze, vooral onder jonge literatuurminnaars. Prijzen kreeg ze, bij de vleet. Van haar vierde roman, Huis voor de dag, huis voor de nacht<\/em>, gingen in Polen meer dan veertigduizend exemplaren over de toonbank. In Nederland is onlangs een derde titel van haar hand in vertaling verschenen: De laatste verhalen<\/em>. Die roman bestaat uit een drietal, thematisch verbonden verhalen waarin respectievelijk een grootmoeder, een moeder en een dochter \u2013 uit dezelfde familie \u2013 de dood leren kennen, soms zelfs als persoon.<\/p>\n

Het is fijnzinnige, anti-commerci\u00eble literatuur die het meer van stemming en metafysica moet hebben dan van actie en anekdotiek. In de eerste alinea van De laatste verhalen<\/em> is het al raak: \u2018In de winter zijn de witte lijnen op kleine zijwegen niet te zien. Alleen opzij geschoven sneeuwhopen markeren de weg met een dikke, slordige contour. De autolichten zakken weg in de vormeloze berm, maar tonen halve cirkels van een beweeglijk toneel dat voortdurend naar voren schuift in de hoop dat het uiteindelijk ergens vanuit de duisternis zijn acteur tevoorschijn zal halen. De lange lichten hebben geen nut \u2013 ze roepen slechts een melkachtig winterse nevel uit de schemer op die boven de wereld hangt.\u2019 Uit deze diffuse, bevroren lijkadem doemt het personage op.<\/p>\n

‘Schrijven is: dat laagje weghalen. De vorm van de roman bestaat al in mijn onderbewuste. Ja, dat klinkt eenvoudig, maar zo\u2019n greep heb ik daar niet op.’<\/p><\/blockquote>\n

Zo kerf je een beeld uit een brok verbeelding, zegt Olga Tokarczuk (29 januari 1962) terwijl ze in haar flat in het centrum van Wroclaw een plens kruidenthee uitgiet in de stevige mokken. Ze verhaalt lang van de vormende inzichten die ze opliep tijdens haar studie psychologie in Warschau, bij haar vrijwilligerswerk met geesteszieken, gedurende haar werk als psychotherapeute. Carl Gustav Jung was en is een niet te onderschatten invloed, hij waart in haar werk altijd rond, vanaf haar debuut in 1997.<\/p>\n

Maar die \u2018theorie\u2019 vergemakkelijkt het schrijven geenszins. \u2018Je kent toch wel die lottobriefjes met zo\u2019n zilverkleurig laagje dat je weg moet krabben? Schrijven is: dat laagje weghalen. De vorm van de roman bestaat al in mijn onderbewuste. Ja, dat klinkt eenvoudig, maar zo\u2019n greep heb ik daar niet op. Ik moet wachten op de stem. Voor ik kan schrijven moet ik weten hoe die klinkt, dus ik wacht en wacht, soms probeer ik het door in de derde persoon enkelvoud te schrijven. En dan, na lang, heel lang komt het. Elke keer weer. Ieder verhaal heeft zijn eigen stem. Ik zit, praat, loop, drink bier en wacht onderwijl. Zelfs nu, tijdens dit gesprek.\u2019<\/p>\n

Haar hand glijdt achteloos over de Nederlandse uitgave van De laatste verhalen<\/em>. Kijkt dan eens naar de voorplat en fronst bij het tekstje onder de titel: \u2018drie vrouwen over het leven, familie en de dood.\u2019 Laconiek: \u2018Schrijf je als vrouw over seksegenoten van verschillende leeftijden, dan ruiken uitgevers meteen hun kans: de nieuwe Anna, Hanna en Johanna. Ik hoop niet dat lezers werkelijk een Marianne Fredriksson verwachten, want deze roman gaat over de dood en lichamelijk verval. Elckerlyc is een vrouw in dit boek; ik wilde een universele geschiedenis van het sterven schrijven vanuit vrouwelijke personages.\u2019<\/p>\n

Obsessie<\/h5>\n

Inmiddels heeft ze na De laatste dagen<\/em> twee andere, helaas nog niet vertaalde boeken gepubliceerd, romans waar ze liever over wil praten. \u2018Er is in de literatuur een terugkeer gaande naar de negentiende-eeuwse familieroman, maar er bestaat een andere, meerdimensionale manier om de realiteit te vangen. Het bewustzijn van de lezers is veranderd, door het televisiekijken: Wroclaw kent vijftig televisiekanalen, de horizon, de nieuwsgierigheid en de verwachtingen van het publiek namen daarmee ineens toe. Ze kunnen complexere literatuur aan \u2013 daar moet je op inspelen. Juist in de romankunst, want dat genre biedt optimale ruimte aan de paradox en transcendeert de wereld die daarin beschreven wordt \u2013 meer dan in journalistiek of filosofie mogelijk is. Dat ik veel lezers heb voor de zo veel inspanning vergende boeken die ik schrijf, is hoopvol. Uitgevers neigen altijd ertoe de lat te laag te leggen, maar een bepaald publiek fluit ze kennelijk terug.\u2019<\/p>\n

‘Ik keek naar mijn lichaam, zag het verdorren, verschrompelen, verzakken. Het lichaam werd mijn persoonlijke obsessie. Het lichaam begrijpen, dat was mijn ambitie.’<\/p><\/blockquote>\n

Ja, het is erg jammer dat haar laatste boek, waarvoor ze naar eigen zeggen een nieuwe verteltechniek ontworpen heeft, nog niet vertaald is. Want De laatste dagen<\/em>, uit 2004, voert haar maar terug de duisternis in. \u2018Ik weet dat je me had willen bezoeken in het dorp waar die roman grotendeels speelt. Maar mijn boerderij bij dat dorp ligt hier zo\u2019n tachtig kilometer vandaan, pal op de Tsjechische grens, er zijn nauwelijks voorzieningen en door de sneeuw kun je er niet komen \u2013 en als je daar bent, zit je als een rat in de val. Vier jaar geleden moest ik daardoor een hele winter doorbrengen op mijn boerderij, in eenzaamheid. De sneeuw was zo hevig dat ik afgesneden was van de rest van de wereld. Internet werkt daar niet. Ik was alleen, mijn huwelijk was juist spaak gelopen en ik had problemen met mijn ruggegraat. Ik verviel daar in een depressie. Een manier om daar uit te komen, om te overleven, was schrijven. Iedere dag. Met rugpijn. In allerlei posities.<\/p>\n

Daardoor bleef ik denken over mijn eigen lichaam. Hoe breekbaar dat is. Ik keek naar mijn lichaam, zag het verdorren, verschrompelen, verzakken. Het lichaam werd mijn persoonlijke obsessie. Ik realiseerde me dat ik alles wist over Freud, over planetenstelsels, over zonne-energie, maar ik heb geen idee hoe mijn maag werkt. Of neem het mysterie van ovulatie, we begrijpen er niets van. Het lichaam begrijpen, dat was mijn ambitie.<\/p>\n

Het bracht me vreemd genoeg rust om te schrijven over oud worden. Vermoedelijk omdat ik oud ben en dat altijd al was, vanaf het prille begin. Ik praat graag met oude mensen. Ze zijn veel interessanter dan die jonge, gestoorde, krachtige wereld waarin we leven.\u2019<\/p>\n

\"Olga
Olga Tokarczuk thuis in Polen, vlakbij de Tsjechische grens.<\/figcaption><\/figure>\n

Ze staat op, gaat nog eens thee zetten, terwijl de pot nog gevuld is. Praat door, in de kleine keuken, haar gezicht gericht op de gasvlam. \u2018Ik wil liever niet over dit boek praten. Zeker niet tijdens lezingen. Het is alsof ik weer in de duisternis gestort wordt. Het voert me ook terug naar de dood van mijn schoonmoeder, juist in die sombere periode. Het is gedaan. Daarna moest het vuur aan.\u2019<\/p>\n

Ze informeert of ik het derde deel van het drieluik apprecieerde, dat in Azi\u00eb speelt. Veel lezers vonden dat maar niets, hoorde ze. \u2018Ik wilde het daar laten spelen om uit te drukken dat de winter, de dood, overal loert. Niet alleen in duisternis en sneeuw. De dood is erg aanwezig \u2013 ook in deze kleine fruitschaal of in mooie blauwe, zonnige landschappen. Ik pasticheerde in dat derde deel Der Tod in Venedig<\/em> \u00e9n ik wilde de psychologische positie van de hedendaagse mens vangen, los van religieuze heisa. De magi\u00ebr in dat deel neemt zijn toevlucht tot trucs \u2013 sterven en opstanding \u2013 dat is wat er rest van het christendom. We zijn nutteloos, we staan met lege handen in het aangezicht van de dood, niet alleen in troosteloos Polen, ook in een idyllisch tropisch paradijs. Toch, het eerste deel van De laatste dagen<\/em> verkies ik, omdat ik daarin over de dood schreef vanuit een innerlijk standpunt.<\/p>\n

Zonder het schrijven, zou ik het niet redden. De zegen van het schrijven is dat ik dan een ander leven leid. Leven is per definitie pijnlijk. De textuur van het menselijk leven is pijnlijk. Alles wat ik aanraak, is uiteindelijk pijnlijk. Pijn is overal, dringt binnen, overweldigt.\u2019<\/p>\n

Leef je als je schrijft, wil ik weten.<\/p>\n

\u2018Dat is d\u00e9 vraag. Ik denk: niet normaal. Het is een speciale geestestoestand, een situatie, een ontmenselijking.\u2019<\/p>\n

Gierst en linzen<\/h5>\n

Ze wil de deur uit. Vegetarisch lunchen. Maar eerst moet ik Wroclaw zien, vroeger bekend als Breslau, die speelbal van de naoorlogse geschiedenis gelegen aan de Oder in het zuidwesten van Polen. Ze vertelt gedreven over de verwoestingen in de Tweede Wereldoorlog van \u2018Festung Breslau\u2019, de etnische zuivering door de Russen, de deportaties van de Duitse bevolking, de poloniseringscampagne. En bij dat expos\u00e9 houdt ze stevig de pas erin. We passeren kerk na kerk, bankfiliaal na bankfiliaal, haute couture lacht ons toe vanuit de winkels. Een rijke stad, concludeer ik \u2013 zij verwerpt dat direct. Ook denkt ze dat geld niet het voornaamste motief is van de Polen om over Europa uit te zwermen. \u2018Ze hebben nu eindelijk de vrijheid om te reizen \u2013 een goede ontwikkeling. Ze gaan ergens heen en komen terug met nieuwe idee\u00ebn, als verschillende mensen. Ik reis ook veel, ter promotie van mijn boeken, en er zijn twee volkeren die je werkelijk overal tegenkomt: Polen en Nederlanders. Ze zijn kennelijk even reislustig.\u2019<\/p>\n

‘Ik ben agnost, groen, links, maar na een paar flessen drank, gaat het onder mijn vrienden ook altijd over God. Als er een paar Polen aan tafel zitten, is Hij er bij.’<\/p><\/blockquote>\n

Dat Poolse nieuwkomers in Nederland niet alleen bij elkaar gaan wonen, in Poolse bars komen, maar tegenwoordig ook een eigen Poolse krant hebben, verbaast haar niet. \u2018Wat me beangstigt is dat zo\u2019n Poolse gemeenschap in het buitenland voor alles staat waar ik een hekel aan heb; ze zijn katholiek, enghartig, provinciaals en ze aanbidden de Paus. Het Poolse katholicisme is iets speciaals, nauw verbonden met de identiteit \u2013 als een slecht huwelijk. Vraag je een Pool op straat wat het betekent om Pool te zijn, zegt-ie: katholiek. De Poolse katholieke kerk is ook altijd op de meest weerzinwekkende, conservatieve manier politiek actief.\u2019<\/p>\n

Dat zegt ze, terwijl ze grimmig voortstapt door een deel van Wroclaw dat in het bezit is van de katholieke kerk. Geen winkels, geen horeca, slechts gebouwen waar de clerus in zetelt en werkt. Zichtbaar opgelucht is ze dat ik geen kerk wil bezoeken. \u2018Het zal wel zoiets als onze ziel zijn. Ik ben agnost, groen, links, maar na een paar flessen drank, gaat het onder mijn vrienden ook altijd over God. Als er een paar Polen aan tafel zitten, is Hij er bij.\u2019<\/p>\n

Toen ze op uitnodiging in Nederland verbleef, in een woning boven de Amsterdamse boekhandel Athenaeum aan het Spui, publiceerde ze het ene na het andere opiniestuk in de krant. Over grote onderwerpen. Olga Tokarczuk hapt nog wat gierst en linzen weg in de vegetarische bistro waar de gehele cli\u00ebnt\u00e8le elkander lijkt te kennen, en zegt dan: \u2018Ik hoorde daar al dat Nederlandse schrijvers zich zelden in het maatschappelijk debat roeren, maar in Polen is dat heel gewoon. Poolse lezers vragen me ook nooit bij optredens om hardop voor te lezen uit mijn boeken, zoals in Duitsland. Het boek lezen, dat kunnen ze ook thuis doen. Maar heb je de schrijver te pakken, dan praat je over de actualiteit, dan debatteer je. Ze vragen me iets over belangrijke zaken. Over politiek meestal. Maar regelmatig krijg ik ook de vraag: \u201cWat denkt u, bestaat God, of niet?\u201d Dan brabbel ik naar waarheid: zoiets weet ik gewoon niet.\u2019<\/p>\n

Gekrijs<\/h5>\n

Ze was nochtans liever in Nederland gebleven, waar het leven pragmatisch geleefd kan worden. In de steden dan, want onze \u2018van natuur ontdane\u2019 dorpen kon ze niet waarderen. Met name mist ze Amsterdam, met zijn boekhandels en wat ze noemt \u2018de menselijke maat\u2019: \u2018Vergelijk Amsterdam eens met Moskou. Moskou is niet voor mensen gecre\u00eberd, je kunt er niet de straat oversteken, je voelt je er een insect.\u2019<\/p>\n

Maar hier is het leven toch ook niet ondraaglijk, stelt ze later die middag vast achter een enorme pul bier in een gelegenheid waar geen daglicht komt. Die avond is er bijvoorbeeld experimenteel theater te zien. Beroemd theater door een artistieke commune op tournee. Die kans kan ik mij toch niet laten ontgaan, vindt ze. Haar jongere vriend, een hippe leraar Duits, regelt de kaartjes \u2013 afgesproken.<\/p>\n

We krijgen ereplaatsen, op de eerste rij. Hetgeen geen pretje is bij gekkentheater, met oud-Griekse invloeden (bacchanten), continu gekrijs en overvloedig speeksel.
\nNa het theaterstuk volgt een expos\u00e9 van de leider van de troep over het barre landleven en artistieke eendracht. We krijgen een zelfgeschoten film te zien waarop langharige baardmannen palen in de grond heien en op hun fluit spelen. Jonge vrouwen dragen ook hun steentje bij. Hierna is het de bedoeling dat we de door een communelid gemaakte foto\u2019s van een reis door arm India aanschouwen, om vervolgens te luisteren naar een zingende vrouw met een elektronisch orgeltje. Olga Tokarczuk is bleker en bleker geworden, trekt haar vriend mee, en fluistert me toe: \u2018Ik wil hier weg. Nu.\u2019<\/p>\n

Olga Tokarczuk, \u2018De laatste verhalen\u2019, uit het Pools vertaald door Karol Lesman.
\nDe Geus, 288 pagina\u2019s, \u20ac 22,50<\/i><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De Poolse schrijfster Olga Tokarczuk is wereldberoemd in eigen land. \u2018Regelmatig krijg ik de vraag: \u201cWat denkt u, bestaat God, of niet?\u201d\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[783,2499],"class_list":["post-108947","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-verhalen","tag-week-122008","dossier-cultuur"],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/108947","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=108947"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/108947\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=108947"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=108947"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}