In memoriam Willem Brakman<\/p>\n
Slechts \u00e9\u00e9nmaal, dertien jaar geleden, heb ik een bijeenkomst van de Willem Brakman Kring bezocht. Het gezelschap bewonderaars had zich verzameld in een piepklein vertrek in een Utrechts universiteitsgebouw, dat nog het meest weg had van de huiskamer van een vrijgezel op leeftijd. Daardoor was er al spoedig een wat merkwaardige intimiteit voelbaar. Handen werden niet geschud, gezegd werd er niks, des te meer werd er vanuit de ooghoeken geloerd. Een stelletje samenzweerders, veelal in blauwe blazers.<\/p>\n
De lucht klaarde op toen Brakman binnenkwam. Ineens steeg een licht gejuich en zelfs wat euforisch gekreun op, en wat deed Brakman? Hij sprak, met iemand die als wethouder van een deelraad niet zou misstaan. Een priv\u00e9gesprek op zachte toon. Met uitgestreken smoelwerk stond hij daar, onderwijl jonglerend met zijn geruite pet. Op zo’n manier dat zijn gesprekspartner het n\u00e9t niet zou merken, maakte die pet allerlei vrolijke boogjes. Hier viel de verneukeratieve op-het-verkeerde-been-zetter die Brakman als schrijver is, mooi samen met de mens Willem Brakman (1922-2008).<\/p>\n
Brakman lees je om de stijl, de humor, de krankzinnige fantasie. Het is concessieloze literatuur, zonder beleefdheid, oneerbiedig, onaangelengd, onaangepast – voor de fijnproevers. Er zullen weinig schrijvers zijn bij wie veronderstelde bewoners in een dodelijk saaie Belgische straat daarom gelijk ‘onverdund morbide’ heten, een bakker ‘afgrondelijk’ kan zwijgen, een vettig giecheltje zo wordt gekarakteriseerd: ‘zoals wel eens te horen is op een bruiloft met wat tantes van ver en dan met een slokje te veel’.<\/p>\n
En voor wie er na de gecompliceerde samengestelde zinnen vol archa\u00efsmen, verhaspelde – vaak nogal encyclopedische – namen, neologismen, bijbelse zegswijzen en pseudo-leenwoorden (‘saccagement’) nog moeite mee mocht hebben de auteur te identificeren, is d\u00e9 Brakmanniaanse stijlfiguur in zijn werk ruimschoots voorhanden: het zeugma, de tintelende onlogische combinatie in een zin. Zo wordt vermeld dat genealogen bij hun bronnenonderzoek maar zelden stoten op ‘wijngeur en anathema’. Ook op verhaalniveau lijkt het zeugma – altijd goed voor een verrassingseffect – wel tot kunst verheven: binnen de vertelstroom van een Brakman-roman heerst zo’n overwoekerende aandacht voor niet-functionele details, absurde en mystificerende zijpaden, dat de oorspronkelijke verhaallijn ondergesneeuwd raakt. Daardoor dreigt de roman als geheel weliswaar telkens uit het lood te slaan, maar blijft het lezen uitermate enerverend. Hoe virtuoos, inventief en geestig ook, zo’n overkill aan Spielerei wil de verhaalspanning nog wel eens doen wegebben. Maar door dat constant doorbreken van de lezersverwachting ontstaat een nieuwe spanning – die van het hyperactieve lezen. Elke neiging tot verslappen wordt met acuut onbegrip bestraft. Zo erg is dat overigens niet. Veel chocola valt niet te maken van zijn allerlaatste romans. Te idiosyncratisch, misschien wel te manisch, als in een roes geschreven, waardoor er voor zoiets lezervriendelijks als de intrige geen ruimte meer was.<\/p>\n
Wel zijn er in dat ontzagwekkende oeuvre aantoonbare constanten, motieven \u00e9n Brakmans eigen duiding. Zo schreef hij: ‘Hoe langer hoe meer is schrijven voor mij herinneren en daarmee een surrogaat voor leven. Dan is er ook niet veel meer dat ontsnapt, zeker niet dat wat mij is aangedaan toen ik nog geen verweer had en moest accepteren, zonder enig begrip of mogelijkheid daaraan iets te veranderen.’ Autobiografische gegevens uit het verleden fungeren bij hem inderdaad vaak als de opmaat tot een persoonlijke mythologie waarin de geschiedenis, op vleugels van de verbeelding, grondig herschreven wordt. Meestal in de vorm van een op latere leeftijd uitgevoerde wraakoefening. Dat element van wraak raakt de kern van Brakmans schrijverschap; in het essay Een wak in het kroos (1983) zegt hij de oorsprong en het doel van zijn schrijven te zoeken in een ondelgbare haat. Aldus krijgt zijn vernederde vader in de sublieme roman Late vereffening (1994) de kans om nog een echt avontuur mee te maken in zijn pruttige leven. Dat Brakman niet hecht aan een scherp onderscheid tussen fictie en autobiografische werkelijkheid blijkt wel uit Pop op de bank. Een autobiografie (1989) waarin Vikingen effici\u00ebnt afrekenen met de gehate onderwijzer uit zijn Haagse jeugd, de didactische sadist Besteman.<\/p>\n
Brakman lezen is, ten laatste, de eigen zwarte kant onderkennen. Zijn nurkse helden, warm in bed gelegen, kunnen stilletjes genieten bij de gedachte dat er bij nacht en ontij, liefst door de stromende regen, nog mensen op pad moeten. E\u00e9n citaat uit zijn werk scheidt voor- en tegenstanders van Brakman echter definitief, is mijn ervaring. In zijn essaybundel De jojo van de lezer (1985) haalt hij met merkbare instemming Dostojevski’s Herinneringen uit het ondergrondse aan: ‘Wat is beter, dat de wereld ineenstort of dat ik mijn thee niet drink? Ik zou zeggen: laat de wereld ineenstorten, als ik maar altijd mijn thee krijg.’ Brakmans unieke oeuvre ligt daarin besloten: het recht van het individu op onmaatschappelijkheid.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Willem Brakman lezen is, ten laatste, de eigen zwarte kant onderkennen.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/106869"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=106869"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/106869\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=106869"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=106869"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=106869"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}