Non-fictie \/ Susan Pinker en de seksen<\/p>\n
Verschil, is dat erg? Zo eenvoudig als de vraag is, zo complex is het antwoord. Want het hangt ervan af. Klasseverschillen worden onrechtvaardig gevonden, maar inkomensverschillen nemen zonder veel gemor toe. Sekseverschillen zijn eeuwenlang gewoon gevonden, maar ze gelden nu (historisch gezien) als misstand die moet worden bestreden. Alleen, vrouwelijkheid moet ook weer niet worden weggemoffeld, maar juist getoond, ge\u00ebtaleerd en zelfs ingezet als wapen in de seksestrijd.<\/p>\n
Gaat het om gelijkheid in kansen en beloning, dan is daar langzamerhand niemand meer openlijk op tegen. Maar gelijkheid in gedrag? Wie moet zich aanpassen aan wie? Wie is de norm? Nog basaler: wie heeft de macht om te defini\u00ebren wat juist is wat niet?<\/p>\n
Het vraagt wel iets om in deze platgetreden discussie nog iets te beweren wat niet de slijtageplekken vertoont van eerdere betogen. Die verdienste heeft The Sexual Paradox van de Canadese ontwikkelingspsychologe en journaliste Susan Pinker in elk geval. De ondertitel luidt: Troubled Boys, Gifted Girls and the real difference between the Sexes. Dat real is meteen al gewaagd in een tijd waarin we doordrongen zijn van het ‘sociale constructiedenken’: de gedachte dat de werkelijkheid niet een gegeven is maar gevormd door de cultuur, maakbaar. En als je dat real dan verbindt met differences spitst de door de wol geverfde lezer de oren. Die verschillen waren toch cultureel bepaald, een gevolg van opvoeding en samenleving?<\/p>\n
Het prikkelende van het boek is de vraag die de nu 51-jarige schrijfster stelt vanuit een kwart eeuw ervaring als psychologe, werkend met kinderen. Hoe komt het dat het met een flink aantal van de problematische jongens in wie ze een hard hoofd had, later zo goed is gegaan, en met de begaafde schoolmeisjes zoveel minder? De troubled boys werden succesvol, de gifted girls verdwenen in de middelmaat.<\/p>\n
Moeder<\/p>\n
Susan Pinkers eigen ontwikkeling in het denken over sekseverschillen is niet veel anders dan die van mensen die de tweede feministische golf meemaakten, zelf of via hun moeder. Sekseverhoudingen waren cultureel bepaald – je werd niet als vrouw geboren maar tot vrouw gemaakt, biologie was niet langer bestemming (destiny). Ook voor Susan Pinker waren de boeken van Simone de Beauvoir en Germaine Greer gedachtebepalend.<\/p>\n
Maar deze idee\u00ebn lieten zich niet goed rijmen met haar ervaringen als psycholoog. Het grote aantal lastige jongens dat ze in haar praktijk kreeg, riep – vergeleken met het kleine aantal problematische meisjes – vragen op. Dat verschil kan op vele manieren worden verklaard: jongens hebben het misschien lastiger, met al die vrouwelijke leerkrachten die meer op hebben met brave meisjes en die de onrustige jongens proberen te disciplineren. Haar ervaringen lieten zich alleen steeds minder goed in de cultuurmal passen; ze ging zich verdiepen in onderzoek naar sekseverschillen. De intelligentiescores van mannen en vrouwen bleken bijvoorbeeld op een systematische manier te verschillen: onder mannen tref je kortweg meer genie\u00ebn aan maar ook meer probleemgevallen, gestoorden en andersoortige devianten. ‘There is no female Mozart because there is no female Jack the Ripper,’ vatte Camille Paglia dit ooit kort en bondig samen.<\/p>\n
Biologie is bij Susan Pinker nog steeds geen destiny, wel vindt ze het nu een zinvol vertrekpunt voor een discussie over sekseverschillen. Een gevoelig onderwerp in 2005 de decaan van Harvard University, Larry Summers, over struikelde. Het feit dat de IQ-verdeling van mannen meer extremen kende, had hij genoemd als een van de verklaringen voor het geringe aantal vrouwen aan de top bij de exacte vakken – naast andere verklaringen als discriminatie en socialisatie. Als \u00e9\u00e9rste factor noemde hij het opslokkende karakter van deze banen die een inzet van tachtig uur per week vragen, iets waar weinig jonge vrouwen volgens hem voor voelen. Het sekseverschil in de IQ-curves is in wetenschappelijke kring allang bekend, maar mag kennelijk niet straffeloos in het openbaar worden genoemd.<\/p>\n
Wat deed Pinker op haar schreden terugkeren? Eerst al de ontdekking dat een aantal van de problematische jongens van weleer, die ernstige leerproblemen hadden en vroegtijdig van school gingen, het later heel goed bleken te doen: als beroemd ontwerper, ingenieur of befaamd kok. En daarnaast het gegeven dat vrouwen, ook als alle barri\u00e8res zijn weggenomen, en ook als ze worden aangemoedigd exact te kiezen en voor de top te gaan, t\u00f3ch andere keuzes maken, structureel andere voorkeuren hebben en andere prioriteiten stellen. ‘Zo’n zestig procent van de begaafde vrouwen laat promotiemogelijkheden lopen of accepteert banen met een lager salaris om meer flexibiliteit of maatschappelijke taken te kunnen inpassen in hun werk,’ blijkt uit onderzoek.<\/p>\n
Beide kanten (van mannen en van vrouwen) werkt Pinker uit, met onderzoeksgegevens uit de neurowetenschappen en de ontwikkelingspsychologie en aan de hand van uitvoerige interviews. Als psychologe en journaliste beheerst ze beide takken van sport, wat een mooie combinatie oplevert van interessante verhalen en de stand van het wetenschappelijk onderzoek op dit terrein.<\/p>\n
Empathie<\/p>\n
De sekseverschillen die Pinker noemt, zijn bekend: vrouwen zijn (gemiddeld) verbaal begaafder, hebben een groter vermogen tot empathie, kunnen emoties en behoeften bij anderen sneller identificeren, en ze zijn relationeler gericht en contactueel begaafder – wie zou eigenlijk g\u00e9\u00e9n vrouw willen zijn? Mannen blijken in menig opzicht de kwetsbare sekse: als embryo al zijn ze vatbaarder voor ontwikkelingsdefecten en eenmaal geboren zijn ze vaker ziek, hebben meer leer- en gedragsproblemen en autistische verschijnselen.<\/p>\n
Maar in de late adolescentie treedt een keerpunt op en beginnen die kwetsbare jongens die begaafde, gedisciplineerde meisjes voorbij te streven. De verbazing hierover vormt het uitgangspunt van Pinkers boek. Haar benadering is wel open en onderzoekend, maar soms klinkt even die vertrouwde, verontwaardigde ondertoon – doen die meisjes het nog zo goed, worden ze t\u00f3ch weer voorbijgestreefd!<\/p>\n
Het verhaal over sekseongelijkheid is, zo wordt wel duidelijk, aan herziening toe: het gaat in de meeste gevallen niet meer om achterstelling en gebrek aan kansen. De vrouwen die in het boek aan het woord komen, zijn gestimuleerd om exact te kiezen, en ook om leidinggevende posities te krijgen in de wetenschap, de advocatuur en bedrijven. Om na jaren noeste arbeid te merken dat het ze toch niet lag, dat het werk hen sloopte, dat ze het wel konden maar er ongelukkig van werden. Ze wilden liever met mensen werken – in het onderwijs of de zorg – en tijd hebben voor hun kinderen, man, ouders, vrienden. Niks nieuws – wel een hardnekkig gegeven, zowel in de interviews als in de statistieken.<\/p>\n
Het gaat niet zozeer om een verschil in prestatie, zegt Pinker met nadruk – vrouwen hebben bewezen ook in exacte vakken heel goed te kunnen zijn – het zijn vooral de keuzes die verschillen: vrouwen maken andere afwegingen. Het verlies van status en inkomen nemen ze op de koop toe, als ze het leven kunnen leiden dat hen beter past.<\/p>\n
Mannen zijn over het algemeen meer gericht op het werken met ‘dingen’, op mechanismen en processen, op exacte vakken en de beroepen die daarbij horen. In de sectoren die veel beter betaald worden. En ze zijn gevoeliger voor geld, status en positie. Dit verschil in beroepsvoorkeur – werken met mensen versus werken met dingen – verbindt Pinker met neurologische verschillen, met de neural layout van de hersenen: die van vrouwen zijn lichter maar beter bedraad en steviger bepakt, in de computertaal van vandaag (‘wired for empathy and connectedness’).<\/p>\n
Het verschil in vaardigheden is dus biologisch verankerd, maar daarmee liggen de keuzes nog niet vast. Van meet af aan zijn daar de opvoeding, de genderbeelden, de afremming en de aanmoediging, de afstemming op wat kan en mag: al die sociale factoren die sinds jaar en dag terecht worden belicht. Maar in de nadruk op de invloed van socialisatie en discriminatie, van opvoeding en omgeving, is, betoogt Pinker, een blinde vlek ontstaan voor genetische verschillen. Dat is ongetwijfeld waar, maar hoe verbindt ze dat met de ‘sexual paradox’ die titel en thema van haar boek vormt? Hier lopen verschillende verhaallijnen door elkaar. Een is hoe sommige jongens met een handicap als ADHD een compenserend voordeel ontwikkelen. Hoe bij hen, in geval van dyslexie bijvoorbeeld, de tekorten in de ene hersenhelft worden gecompenseerd binnen de andere, en ze daardoor soms in staat zijn systemen en patronen te zien waar ‘gewone’ mensen slechts losse fragmenten zien. Pinker noemt een stoet beroemde mannen, Hans Christian Andersen, Einstein, Leonardo da Vinci, allen voor zover valt na te gaan ooit dyslectisch, maar later in staat om dit gebrek kundig om te buigen. Maar niet alle mensen met afwijkingen worden begaafd. Velen blijven hangen in de worsteling met hun tekort.<\/p>\n
Pinker noemt nog twee andere factoren waardoor de troubled boys van weleer succesvolle mannen worden. Een monomane fascinatie, een geobsedeerde gerichtheid, waardoor soms behoorlijk gestoorde mannen een expertise ontwikkelen die verder niemand heeft. De ‘idiots savants’ die sterk tot de verbeelding spreken. Maar dan moet er natuurlijk ook nog werk worden gevonden dat bij die begaafdheid past. En tot slot de vechtlust, de drang tot competitie, die bij jongens sterker ontwikkeld is dan bij meisjes.<\/p>\n
Meer tijd<\/p>\n
Wat hoe gaat het intussen met die begaafde meisjes? Die worden hoogopgeleide succesvolle vrouwen die hard werken en goede posities bereiken, om vervolgens veelvuldig hun veeleisende banen op te geven omdat ze hun vermogens anders willen gebruiken: minder eendimensionaal, sociaal gerichter, meer tijd voor kinderen en andere geliefden. Ze hebben niet langer zin in dit hogedrukleven en zijn niet te lokken met meer geld, extra bonussen of goede voorzieningen. Deze verhalen kennen we, al dan niet vergezeld van beelden van stralende kinderen aan de ontbijttafel, met een moeder die eindelijk kan ontspannen, die trots haar opgeruimde linnenkast laat zien of haar verzorgde tuin, de geijkte attributen van het vrouwenbestaan.<\/p>\n
Financi\u00eble druk<\/p>\n
Het statistisch onderzoek dat Pinker hierbij noemt, maakt het beeld veel interessanter. En ingewikkelder. Want in landen met de meeste onderwijskansen en sociale voorzieningen, zoals Zweden, Finland en Duitsland, blijken vrouwen minder vaak dezelfde banen te kiezen als mannen. Bij meer keuzevrijheid wordt de segregatie op de werkplek groter, luidt haar conclusie. Ze voert voor deze ongemakkelijke conclusie nog ander materiaal aan: slechts vijf procent van de vrouwen in landen als Japan, Canada en Duitsland kiest voor een carri\u00e8re in de exacte wetenschappen, maar in landen als Polen en Turkije waar de financi\u00eble druk groot is en weinig fiscale steun bestaat voor gezinnen is dit aantal ruim 35 procent. Dus: hoe groter de bestaanszekerheid, hoe meer keuzevrijheid, hoe groter de ongelijkheid tussen mannen- en vrouwenloopbanen.<\/p>\n
Voor Pinker passen deze gegevens naadloos in haar betoog: dat vrouwen andere voorkeuren hebben voor hoe te werken en hoe te leven, en dat ze als ze de kans krijgen hun leven naar die voorkeuren inrichten. En deze zijn biologisch verankerd.<\/p>\n
So far so good – maar: de sprong van biologie naar gedrag wordt bij Pinker soms toch weer te snel gemaakt. Verschillen in aanleg en uitrusting ontwikkelen zich immers in de context van cultuur en opvoeding – de culturele variatie is groot. Biologie staat niet los van omgeving, en het wordt hoog tijd om de tegenstelling nature-nurture achter ons te laten.<\/p>\n
Maar er duikt nog een andere lastige tegenstelling op in Pinkers boek: de spanning tussen keuzevrijheid en genderongelijkheid. Ook deze moeten we niet laten verstenen tot een tegenstelling die onvruchtbare denksporen trekt. We kunnen deze anders tegemoet treden dan Pinker doet. Want als het waar is dat de keuze van vrouwen op gebied van werk anders uitvalt, dat ze andere afwegingen maken, dat het geen kwestie is van discriminatie dat ze de top niet halen maar dat het glazen plafond ‘self-imposed’ is, zelf aangebracht, zoals Pinker stelt, wat betekent dat dan? Dat vrouwen niet weten wat goed voor hen is (vals bewustzijn), of dat ze juist heel goed weten wat goed voor hen is (zich niet laten opjutten of oppeuzelen door de waanzin van de eisen van het werk)?<\/p>\n
Moeten we de voorkeuren volgen en de variatie omarmen, maar er ook voor zorgen dat de maatschappelijke waardering voor de vrouwen- en mannenvoorkeuren minder ongelijk is? Dus meer waardering en honorering voor het werken met mensen, en minder voor de ‘harde’ sector? Of moeten we meer ruimte scheppen voor de zorg voor kinderen, zonder dat ouders daarvoor hun hele leven financieel moeten boeten? Dus: meer mogelijkheden om het werk te hervatten na een time-out en dan alsnog carri\u00e8re maken.<\/p>\n
Sekseverschillen in voorkeuren zijn hardnekkig, en blijven de kop opsteken, ook in sociale experimenten als de kibboets waarin beoogd werd klasse- en sekseverschillen op te heffen. Na verloop van tijd bleek het onderscheid naar mannen- en vrouwenwerk toch weer toe te nemen. Maar waarom is dat eigenlijk erg? Omdat maatschappelijke ongelijkheid erg wordt gevonden. Maar die valt op een andere manier tegen te gaan dan door de sekseverschillen weg te werken. Het vraagt sociale inventiviteit. Als het werk anders wordt georganiseerd en mensen meer kunnen vari\u00ebren, dan valt er meer te willen en te kiezen dan tussen hetzij de gulzige toppositie of een beperkt en beperkend baantje. Dan kunnen ambities anders en gevarieerder vorm krijgen dan nu het geval is. De voorkeuren van vrouwen hangen ook af van wat er te kiezen valt.<\/p>\n
De keuzevrijheid die we, vind ik, moeten koesteren hoeft dan ook niet tot een vorm van genderongelijkheid te leiden die we maatschappelijk ongewenst vinden. Dat vergt wel een paar stappen meer dan Pinker zet. De stap van het verder denken over de sociale vormgeving van het sekseverschil, zodat de gifted girls niet meer voor de oneigenlijke keuze hoeven te staan tussen totalitair werk en de zorg voor kinderen, en beide werelden beter op elkaar af kunnen stemmen. Ook als man zou ik niets liever willen.<\/p>\n
Susan Pinker, \u2018The Sexual Paradox. Troubled Boys, Gifted Girls and the Real Difference Between the Sexes\u2019, Atlantic Books (Distributie Nilsson & Lamm), 340 p., \u20ac 21,99<\/p>\n
\u2018De sekseparadox. Over mannen, vrouwen en hun kansen op succes\u2019, Contact, 336 p., \u20ac 24,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Vaak schoppen ze het ver, die jongens die niet kunnen stilzitten. briljante meisjes haken af. Psychologe Susan Pinker wilde nu eens weten hoe het precies zit.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Christien Brinkgreve","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/106019"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=106019"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/106019\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Christien Brinkgreve","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=106019"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=106019"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=106019"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}