Interview Cyrus Frisch<\/p>\n
Cyrus Frisch is opgetogen. Hij heeft zojuist gehoord dat politicus Jan Pronk de premi\u00e8re van zijn nieuwe film komt opluisteren. Naast popster Ellen ten Damme met haar band. E\u00e9n vraag pijnigt nu de geest van de regisseur: wanneer speelt het Nederlands elftal? Haastig bladert hij door een agenda. ‘Het zal me toch niet w\u00e9\u00e9r gebeuren.’ Toen hij twee jaar geleden op het Holland Festival een voorlopige versie van Blackwater Fever vertoonde, viel dat samen met een voetbalavond. Hij heeft de organisatie van het festival nog gevraagd of ze daar geen rekening mee hadden kunnen houden. ‘Ze zeiden dat het om twee verschillende publieksgroepen ging,’ roept Frisch met geamuseerde verontwaardiging.<\/p>\n
Ellen ten Damme speelt in Blackwater Fever een van de twee hoofdrollen. Samen met acteur Roeland Fernhout rijdt ze in een open auto door een zonovergoten Amerikaans landschap, zij aan het stuur omdat hij koortsig is. Maar wat begint als een romantische roadmovie, eindigt als een duistere nachtmerrie. Langs de kant van de woestijnweg verschijnen verontrustende plukjes soldaten, een uitgebrande jeep, een verwoest huttendorp. Het Amerikaanse landschap is ongemerkt overgegaan in een Afrikaans oorlogsgebied. De man wankelt uiteindelijk geschokt door een vluchtelingenkamp, waar broodmagere Afrikanen in het zand liggen. Huilend getuigt hij van zijn onmacht. Zoals Pronk in zijn ministerstijd ooit in tranen getuigde van de gruwelijke taferelen die hij in Rwanda had aangetroffen.<\/p>\n
In zijn Amsterdamse werkkamer legt Cyrus Frisch (1969) een krantenfoto op tafel: een verzwakte zwarte man die op handen en voeten voorbij kruipt tegen een dreigende wolkenlucht. Net de eindsc\u00e8ne van Blackwater Fever. ‘Spectaculair mooi,’ vond Frisch die foto toen hij hem jaren geleden tegenkwam. ‘Ik zag alleen de schoonheid van het beeld, daar wilde ik filmen! Het leed van die kruipende man zag ik eigenlijk niet echt. Soms is leed te groot om het toe te laten. Toen kwam ik op het idee om een nietszeggende, fictieve roadmovie te laten uitmonden in de situatie van die foto. Zodat je de kijkers ontwapent. Dan komt het leed misschien anders aan.’<\/p>\n
Naakt met een camera<\/p>\n
Toneelliefhebbers kunnen een d\u00e9j\u00e0 vu krijgen bij het zien van de film. Hij is in een korte versie al in 2001 in een aantal schouwburgen vertoond. De film was toen onderdeel van de veelbesproken theatervoorstelling Ik ben bang die Frisch bij Toneelgroep Amsterdam regisseerde. Alle acteurs liepen weg uit die productie, en de woede van hoofdrolspeler Roeland Fernhout werd breed in de kranten uitgemeten. Uiteindelijk las Frisch in z’n eentje op dat grote, lege podium, zijn zelfgeschreven tekst voor, als een soort proloog bij de film.<\/p>\n
Het paste perfect bij het beeld dat de controversi\u00eble regisseur in die dagen opriep. Het beeld van een duivelse kunstenaar, die zo ver ging in zijn zoektocht naar waarheid dat hij alle grenzen van de publieke moraal overschreed. Hij was de jongeman die naakt met een camera tussen Ajax-supporters op het Leidseplein was gaan lopen om de \u00e9chte agressie die hij uiteraard opriep, op film vast te leggen. Hij had, om de amoraliteit van de televisie aan te tonen, in een live nachtprogramma een actrice demonstratief aangerand. En voor een theatervoorstelling bij de recalcitrante groep Nieuw West had hij junks en alcoholisten die hij kende uit zijn Amsterdamse buurt het podium op gehaald, waar hij als een soort dompteur hun chaotische ruzies had aangewakkerd en met zijn camera uitvergroot. Had hij de woede die hem ten deel viel bij zijn Toneelgroep Amsterdam-regie, en de eenzaamheid die hem uiteindelijk op dat grote podium restte, niet doelbewust opgezocht en uitgelokt?<\/p>\n
Maar wie de regisseur buiten het mediacircus tegenkwam, zag geen woesteling maar een aimabele, zachtaardige figuur. Een gedreven jongeman die zich verbaasde over de deining die hij veroorzaakte, en met eindeloos geduld zijn bedoelingen probeerde uit te leggen.<\/p>\n
Schijnbaar onaangetast door alle commotie zat hij indertijd alleen op dat toneel. Nu wil hij best toegeven dat er dingen zijn gezegd die hem flink hebben geraakt. ‘Het is behoorlijk effectief als jouw integriteit in het openbaar in twijfel wordt getrokken. Veel mensen denken toch: waar rook is, is vuur. Achteraf bezien was het een volkomen absurde onderneming: ik was de eerste gastregisseur onder de nieuwe artistiek leider Ivo van Hove, die in Amerika was toen ik aan de acteurs werd voorgesteld. Het was er een grote chaos, waarin ik me moest zien te handhaven met een nog vaag en volstrekt weird idee.’<\/p>\n
Hallucinerend<\/p>\n
Acht jaar heeft Frisch er over gedaan om uit de oerversie van Blackwater Fever een speelfilm te monteren waar hij tevreden over is. In de tussentijd heeft hij niet stilgezeten. Hij heeft een bijzondere theatervoorstelling gemaakt: Gharb, een dialoog tussen een moslims en een neo-nazi die zich bijna volledig in het stikdonker afspeelde. Hij heeft Georgina Verbaan geregisseerd in de voorstelling Oogverblindend, een telefoongesprek van een vrouw in een Amsterdams appartement met een arts in Argentini\u00eb, waarin haar onmacht over het junkenleed dat zij uit haar raam ziet, naast het geweld wordt gelegd waar hij midden in zit. Dat script gaat Frisch binnenkort verfilmen, met naast Georgina Verbaan niemand minder dan Rutger Hauer als de arts aan de andere kant van de telefoonlijn. Bovendien staat Frisch te boek als de eerste die een speelfilm heeft gemaakt die geheel op een mobiele telefoon is gedraaid. Waarom heeft niemand mij verteld dat het zo erg zou worden in Afghanistan is de titel van deze film, die net zo hallucinerend is als Blackwater Fever, maar voornamelijk bestaat uit onscherpe en vervormde beelden. Geprojecteerd op een groot bioscoopscherm levert dit ‘bijna abstracte kunst’ op, volgens Frisch, ‘met pixels die zo groot zijn als een vuist!’ Tot zijn verbazing wordt deze film nu op allerlei buitenlandse festivals vertoond en kreeg goede recensies. ‘Ik dacht: dit is het meest kunstzinnige dat ik ooit heb gemaakt, daar zit niemand op te wachten.’<\/p>\n
Hangjongeren<\/p>\n
Wie na het zien van Waarom… op bezoek komt op het werkadres van Frisch, herkent het Amsterdamse binnenpleintje waar de film zich grotendeels afspeelt. Vanaf zijn balkon filmde de regisseur de veldslag die zich dagelijks onder zijn raam voltrekt. Steeds meer allochtone jongeren gebruiken het gehorige binnenplein als hangplek. ‘Ze zitten op de bankjes, staan luidruchtig met elkaar te dollen en zetten net iets te hard hun glazen en flessen neer. Dat geeft een enorme spanning met de voornamelijk blanke buurtbewoners. De politie komt de hangjongeren wegjagen, en dat mondt dan uit in behoorlijk agressieve sc\u00e8nes waarbij die jongeren alle hoeken van het pleintje zien. In wezen gaat het hier over een verschil in verwachting: die allochtone kids eisen dat zij met respect worden behandeld, terwijl de buurtbewoners vinden dat zij dat respect eerst eens moeten verdienen. Dat lijkt iets futiels, maar het slaat een kloof die de laatste jaren – na de opkomst van Fortuyn en de aanslagen op de WTC-gebouwen – steeds minder overbrugbaar lijkt te worden.’<\/p>\n
De grove vorm die Frisch voor zijn document heeft gekozen, vergroot de ‘angst en parano\u00efa’ die allochtone jongeren op dit moment in onze samenleving oproepen. Het lijken wel beelden van bewakingscamera’s, zo duister is alles wat zich op het pleintje afspeelt. Zelfs bij stratenmakers die op het pleintje aan het werk zijn, denk je op z’n minst dat ze een bom aan het monteren zijn. Het effect van die ‘mobiele vervorming’ ontdekte Frisch bij toeval, toen hij lukraak wat begon te filmen met het mobieltje dat een vriend hem had geleend.<\/p>\n
Hij pakt zijn eigen telefoon, zet hem op filmen en laat zien hoe het beeld vervormt als je de lens op verre objecten richt. ‘Ik heb de allerslechtste kwaliteit op deze camera gebruikt, anders zou het helemaal niet aangevoeld hebben als een film van een mobieltje. Kijk, als je beweegt gaat hij rekenen en nadenken, en dan wordt het beeld een soort lachspiegel. Dit bleek het optimale gereedschap voor de film die ik al langer wilde maken over de toenemende spanning in mijn buurt. Je ziet n\u00e9t niet goed wat die allochtone jongeren met elkaar doen, en je hoort n\u00e9t niet wat ze tegen elkaar roepen. Toen ik de beelden terugzag op mijn computer, zag het onschuldigste dolletje er meteen verontrustend uit. Dat vond ik een confronterende ontdekking: dat alles wat je – letterlijk – niet helemaal scherp waarneemt, automatisch bedreigend wordt. Later heb ik bedacht dat de hoofdpersoon van de film, ik dus, een getraumatiseerde man moest zijn, vandaar dat ik een Afghanistan-veteraan speel. Die heeft namelijk r\u00e9den om parano\u00efde te zijn over de dingen die hij op straat ziet gebeuren.’<\/p>\n
Enorm geprikkeld<\/p>\n
Het mag duidelijk zijn: de worsteling bij Toneelgroep Amsterdam heeft Cyrus Frisch er niet van weerhouden om door te gaan met zijn volstrekt eigenzinnige film- en theaterprojecten. ‘Ik ben iemand die pas floreert als alles tegenzit. Dat is geen dwarsheid; als ik iets bijzonders, iets kwetsbaars voor ogen heb en de mensen zien dat niet, raak ik enorm geprikkeld om te bewijzen dat het w\u00e9l zo is. Misschien dat ik daarom ook liever films maak dan theater. Een film realiseren is een veel langduriger proces, er zitten soms j\u00e1ren tussen het besluit dat je iets op een bepaalde manier wilt maken, en het moment dat je dit idee aan een publiek kan voorleggen. Om geld bijeen te krijgen moet je langs zoveel beoordelaars, je moet dus wel heel onverstoorbaar of monomaan zijn om vast te houden aan je oorspronkelijke idee. Maar ja, de meest onmogelijke uitdagingen waarvoor ik mezelf stel, blijken tot nu toe min of meer te lukken.’ Vrolijk roept hij uit: ‘Dat leidt ertoe dat ik mijn plannen alleen maar groter maak!’<\/p>\n
Groot mag het project inderdaad heten waar hij nu zijn tanden in heeft gezet. Frisch wil vijf beroemde, internationale filmregisseurs zo ver krijgen dat ze elk een bioscoopfilm maken over de belangrijkste wereldproblemen. Armoede, overbevolking, oorlog, milieuvervuiling– de films moeten het grote publiek niet alleen inzicht geven in de aard van deze problemen, maar ook concrete ‘handvatten’ bieden voor mogelijke oplossingen. ‘De films die ik tot nu toe heb gemaakt gaan allemaal over de vraag wat wij als toeschouwers aan moeten met informatie van de media over ellende van anderen. Maar van nu af aan gaat het over de vraag hoe we die ellende kunnen oplossen.’<\/p>\n
De grootste regisseurs uit Hollywood en het arthouse-circuit staan op het verlanglijstje van Frisch. Tony Scott, Sissako, Michael Winterbottom… ‘Ik snap niet dat mensen als Quentin Tarantino of Robert Rodriquez, die ik beschouw als de grootste filmtalenten van dit moment, zoveel geld en energie verspillen aan nietszeggende fictieverhaaltjes. Ze willen misschien hun hand niet overspelen, of denken dat je de wereld niet kunt veranderen met een film omdat de problemen daarvoor te ingewikkeld zijn. Maar Al Gore heeft bewezen hoe ver je kunt komen met een simpele diaserie. Die heeft in een paar maanden tijd de hele intellectuele elite van de aardbol overtuigd.’<\/p>\n
Hij haalt een stapel dikke boeken tevoorschijn van visionaire denkers die de belangrijkste wereldproblemen van dit moment inzichtelijk samenvatten. Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed, van Jared Diamond, bijvoorbeeld. Het boek B 2.0 van Lester R. Brown, met als ondertitel Rescuing a Planet under Stress. Maar ook het vrolijke geschrift van Elena Simons: Alle grote wereldproblemen en hun oplossingen. Samen met Simons dokterde Frisch al eerder een grootscheeps plan uit om heel Nederland bewust te maken van dringende milieukwesties, het zogenaamde Superteam voor het Milieu. ‘Het plan was om alle toonaangevende culturele types van het land, van Ivo van Hove tot Linda de Mol, te informeren over de belangrijkste vraagstukken op mileugebied, met daarbij de vraag hoe zij dat zouden kunnen overdragen op hun eigen publiek. Ze zouden geld krijgen om daartoe projecten te ontwikkelen. Staatssecretaris Pieter van Geel van Milieu stond er helemaal achter, maar toen viel het kabinet en weg was het plan. We hadden het ook niet goed aangepakt, want om zoiets doorgang te laten vinden, moet je eerst de ambtenaren meekrijgen en die stap hadden we overgeslagen.’<\/p>\n
Struisvogels<\/p>\n
Frisch zit vol voorbeelden die aantonen dat verandering mogelijk is, als je de betreffende partijen er maar het belang van kunt laten inzien. Het Duitse echtpaar dat een burgeroorlog in Afrika wist te stoppen door de conflicterende stammen te vragen waar ze nou echt blij van zouden worden. Dat was een gemeenschappelijke brug, waar ze geld voor kregen als ze ophielden met oorlog voeren. Een geweldig voorbeeld vindt Frisch ook de scenario’s voor de toekomst die in Zuid-Afrika werden opgesteld in het laatste regeringsjaar van De Klerk. ‘De leiders van alle bewegingen, van extreem rechts tot radicaal zwart, hebben uitgewerkt wat er zou gebeuren als de toenmalige regering bleef zitten, wat er zou gebeuren bij een volledig zwarte regering, enzovoorts. De uitkomst van de meeste scenario’s was negatief, namelijk een burgeroorlog, maar ze werden allemaal onder een aansprekende titel aan de bevolking voorgelegd. De beste heette The flight of the Flamengo’s, je had The Austrich – de struisvogel – en The Lame Duck. Dat heeft er voor gezorgd dat er uiteindelijk een draagvlak was voor het beste scenario. Op straat zeiden de mensen tegen elkaar: wij zijn toch echt geen Struisvogels! Pas als bij het grote publiek de vraag naar verandering dwingend genoeg is, kun je op tegen machthebbers die niet gebaat zijn bij ingrijpende veranderingen.’<\/p>\n
Stap voor stap is Frisch bezig om zijn grote project te realiseren. Hij heeft contact gezocht met de schrijvers van de boeken die hij heeft gelezen. ‘Dat zijn mensen die je gewoon kunt benaderen voor vragen of adviezen.’ De tournee die zijn mobiele telefoonfilm langs festivals over de hele wereld maakt, geeft hem de gelegenheid om zijn netwerk uit te breiden. Mobile Fest in Sao Paolo vroeg Frisch bijvoorbeeld om een inleiding bij zijn film te komen geven. ‘Ik zeg dan: ik doet het alleen als jullie mij in contact brengen met Fernando Meireilles, die de film Cidade de Deus heeft gemaakt. Dat zijn ze nu voor mij aan het regelen.’ Frisch is de eerste om toe te geven dat zijn nieuwe project megalomaan is. ‘Maar wie moet het anders doen? Dan maar een vage kunstenaar als ik. Je hoeft maar een paar van die boeken te lezen om te beseffen wat er allemaal mogelijk is. Het zou geweldig zijn als juist fictieregisseurs zich daarmee gaan bezighouden, omdat die over de meest saaie onderwerpen spannende films kunnen maken. E\u00e9n van de filmers met wie ik contact heb Gaspar No\u00e9, hij heeft goeie, maar wel heel nare films gemaakt. Ik ga hem binnenkort vragen of hij niet eens iets constructiefs wil maken.’ Grinnikend: ‘Ik ben heel benieuwd wat hij daarop gaat zeggen.’<\/p>\n
Het was de vader van Cyrus, de kunstenaar Hans Frisch, die hem deed inzien hoe belangrijk netwerken is voor een kunstenaar. ‘Mijn vader kon me heel goed uitleggen hoe Herman Brood er in slaagde om zo veel in de publiciteit te zijn. Dat had niet alleen met inhoud te maken, maar ook met voorkomen en presentatie. Op de Filmacademie heerste het idee: als je inhoudelijk maar precies weet waar je mee bezig bent, dan komt de rest vanzelf wel. Maar vanaf het moment dat ik me realiseerde hoe essenti\u00ebel netwerken is, ging het meteen veel beter. Over Darwin bestaat een verhaal dat hij zijn beroemde boek, The Origin of Species, een tijd opzij heeft gelegd toen het af was. Hij heeft er twee jaar voor uitgetrokken om de vijftig belangrijkste machthebbers en denkers van zijn tijd persoonlijk te leren kennen. Pas toen heeft hij zijn boek gepresenteerd. Anders hadden we er misschien wel nooit van geweten. Met talent alleen kom je er niet.’<\/p>\n
Kwinkslagen<\/p>\n
Hans Frisch maakte beelden en schilderijen. ‘Maar hij presenteerde die met kwinkslagen die ze net iets meer maakten dan kunst op zichzelf. Dat deed hij wel goed. Hij had bijvoorbeeld Clean Art bedacht: schilderijen die hij maakte met autolak. Dat kan eeuwig blijven zitten, en het handige is, dat je het kunt schoonmaken met een doekje. Met Herman Brood heeft mijn vader een keer voor een galerie aan een gracht op een podium gestaan, met Jules Deelder erbij. Er kwamen veel mensen op af, en dan riep Jules Deelder: “Wat willen jullie hebben!” en dan zei iemand: “Een tekening met een auto en een vrouw!” en dan zeiden ze: “Okee!” Hans zette iets op papier, Herman Brood ging er met kleuren overheen, en Jules Deelder schreef er nog een gedichtje bij. Dat werd dan bij opbod verkocht. Mijn vader was omringd met mensen die geen van allen in hokjes dachten. Alles was even groots en ruimdenkend. Hij leefde wel een beetje in zijn eigen koninkrijk. Mijn moeder was degene die de sociale contacten onderhield. Zij maakte kleding voor film, televisie en theater. Ze had een atelier aan huis, en daar zaten allemaal vrouwen giechelend dingen uit te proberen, oplossingen te vinden voor gekke decor- of kledingontwerpen. Soms moesten ze naaien voor heel grote producties, Kinderen voor kinderen bijvoorbeeld. Mijn vader werkte wel eens mee, hij heeft een keer extra hoofden gemaakt voor de acteurs van een theatergroep.’<\/p>\n
Cyrus ging af en toe met zijn moeder mee naar de televisiestudio’s. ‘Ik heb dus al heel jong gezien hoe dat allemaal in zijn werk ging. Ik heb ook wel eens een klein rolletje gespeeld, in commercials bijvoorbeeld. Voor de Burger King heb ik een keer op een billboard gestaan in een serie met look-a-likes. Stond ik bijvoorbeeld met een look-a-like van Rambo op zo’n poster: een mager jongetje met een brilletje, maar hij had w\u00e9l een lekkere hamburger waar Rambo jaloers naar keek. Op een bepaald moment hing er een gigantisch billboard, vijf keer groter dan ik in werkelijkheid ben, in de Spuistraat, waar wij woonden. Een keer zag ik een paar heel leuke meisjes naar dat billboard kijken. Toen ben ik daar heel casual langs gaan lopen, maar ze hadden niks in de gaten. Daarna ben ik er pontificaal voor gaan staan en begon precies zo te kijken als ik op dat billboard deed. Ze schrokken zich wild en gingen er als een speer vandoor!’<\/p>\n
Frisch stelt dat hij vooral heel veel zelfvertrouwen heeft gekregen door zijn vrije opvoeding. ‘Wij waren een vrij normaal gezin, hoor. Er kwamen wel veel mensen over de vloer die rare dingen deden. In de Spuistraat woonden we boven het HUC, dat was een opvangcentrum voor junks in het laatste stadium van hun leven. Daar waren veel kunstenaars bij: voormalige schrijvers, dichters en schilders. Een van die mensen stond een keer met zijn spuit te rommelen bij een klimop. Ik vroeg: “Wat bent u aan het doen?” Hij zei: “Dat zal ik je vertellen, in deze spuit zit een middeltje dat voor mij wonderen doet. Ik kan zo veel meer voelen voor alles om me heen. Daar moeten planten ook eens van genieten.” Geweldig vond ik die junkenlogica. Het waren een soort kinderen.’<\/p>\n
Jij kent echt totaal geen angst, zegt de ex-vriendin van Cyrus regelmatig tegen hem. ‘Dat is niet helemaal waar. Het is ook veranderd toen ik kinderen kreeg. Een van mijn angsten is nu dat mijn twee kinderen later mijn films doodsaai vinden. Dat is een van de redenen waarom ik een groter publiek wil bereiken. Ik wil dat mijn kinderen ooit trots kunnen zijn op hun vader.’<\/p>\n
\u2018Blackwater Fever\u2019 draait vanaf 12 juni in Amsterdam, Utrecht en Den Haag<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Cyrus Frisch is een controversi\u00eble film- en theatermaker. Hij wakkerde ooit ruzies tussen junks aan om die te kunnen filmen. maar hij is ook een ge\u00ebngageerde kunstenaar. Deze week gaat zijn film Blackwater Fever in premi\u00e8re, en zijn plannen worden steeds megalomaner. \u2018Van nu af aan gaat het over de vraag hoe we de ellende kunnen oplossen.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marijn van der Jagt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/106015"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=106015"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/106015\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marijn van der Jagt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=106015"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=106015"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=106015"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}