Fictie \/ Het bezeten proza van John Cowper Powys<\/p>\n
Ongelezen en vergeten is hij, de Engelse schrijver John Cowper Powys (1872-1963). Hij is de oudste van de drie schrijvende broers Powys, die als ware mannelijke opvolgers van de gezusters Bront\u00eb allemaal carri\u00e8re maakten in de literatuur van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw en die alledrie de tand de tijds niet lijken te hebben doorstaan. En dat terwijl John Cowper een literaire reus is, en Llewelyn en Theodore Francis op zijn minst interessante literaire outsiders zijn.<\/p>\n
In Engeland bestaat er nog wel een soort Powys-gemeente, al hoor je er zelden iets van, maar het verhaal van John Cowper Powys in Nederland is snel verteld. Ooit schreef Vestdijk onder de titel ‘Een geval van religieus materialisme’ een lang essay over Powys’ chef d’oeuvre, de even kolossale als verbijsterende roman A Glastonbury Romance. In 1984 bracht De Arbeiderspers de roman Wolf Solent in de vertaling van Jacob Groot uit, die snel in de ramsj en de vergetelheid belandde, en in 1989 verscheen een studie van Ernst Verbeek over Powys, getiteld De goden verzoeken. Schrijvers L.Th. Lehmann en Willem Brakman werden in het spoor van Vestdijk liefhebbers van zijn werk, maar dat was het dan wel. Wat dus uitgeverij Prometheus bezielt om het nu nog eens met Wolf Solent te proberen, is niet evident. Maar prijzenswaardig is het wel, want Wolf Solent is een meesterwerk en vormt een passende introductie tot de schrijver.<\/p>\n
Sadomasochistische antiquair<\/p>\n
John Cowper Powys was de oudste van elf kinderen uit een rustig domineesgezin in Dorset; via zijn vader stamde hij af van de middeleeuwse vorsten van Powys, via zijn moeder was hij in de verte verwant aan de dichters William Cowper en John Donne. Van dat alles was hij zich zeer wel bewust. Geboortegrond en geschiedenis spelen een belangrijke rol in zijn werk, maar niet op een eenvoudige, traditionele manier: zijn hoofdpersonen, veelal complexe, getormenteerde karakters, worden heen en weer geslingerd tussen demonische krachten van goed en kwaad, vaak opgeroepen door het land waar ze leven. Niet toevallig waren Rabelais, de aardse schaalvergroter, en Dostojevski, de beschrijver van psychische demonie, Powys’ grote voorbeelden – hij stelde ze gelijk aan Homerus en Shakespeare.<\/p>\n
A Glastonbury Romance, Powys bijna 1200 pagina’s dikke magnum opus, is het boek waarin Powys’ obsessies met land en psyche het sterkst tot uitdrukking komen. Glastonbury, een plaats in Somerset die geassocieerd wordt met allerlei legenden (zo zouden de overblijfselen van koning Arthur en zijn echtgenote er zijn gevonden), was voor Powys een soort Avalon, een plek waar christendom en heidendom met elkaar samenhingen. Zijn boek erover, vol wonderlijke personages en tradities, met als uitschieter het verhaal van de sadomasochistische antiquair Owen Evans die zich in een passiespel als Christus werkelijk wil laten kruisigen, leest als een stream of consciousness-roman, niet van een persoon, maar van een plaats.<\/p>\n
Het epische stramien, met mensen ondergeschikt aan de bodem waarop ze leven, is typerend voor het werk van Powys. Hoewel hij veel meer een nazaat lijkt van Thomas Hardy dan van een modernist als James Joyce (die hij overigens wel kon waarderen), heeft zijn werk toch iets dat de gewone vertelling verre overtreft. Wie Powys leest, wordt soms weggezogen in duistere, nauwelijks meer menselijk te noemen grondzee\u00ebn, alsof er ergens een duivel zit te experimenteren met landschap en bewoners.<\/p>\n
Porno in de Elbe<\/p>\n
Ongetwijfeld weerspiegelt Powys’ bezeten verteltrant elementen uit zijn eigen leven. In zijn Autobiografie, waarin hij alle vrouwen uit zijn leven vrijwel onbesproken laat als om geen slapende honden wakker te maken, vertelt hij op bladzijde \u00e9\u00e9n al over een jeugdige sadistische daad, die de rest van zijn levensverhaal overschaduwt. Niet dat hij een praktizerend sadist was – het sloeg bij hem naar binnen, werd een mentaal pijnigen. Zijn ongelukkige huwelijksleven, met een vrouw die operationeel ontmaagd werd, zijn gehannes met andere vrouwen (op een gegeven moment haalde hij zelfs een prostituee in huis), zijn seksuele frustraties en obsessies (de porno die hij, op lezingentoernee in Dresden, kocht, smeet hij na lezing in de Elbe), die hele post-victoriaanse onrust in hem vond een uitweg in zijn romans.<\/p>\n
Ook Powys’ achtergrond als domineeszoon speelt een rol. Zijn boeken gaan als gezegd in hoge mate over goed en kwaad. Wie John Cowper Powys leest, is getuige van een geweldige innerlijke strijd, maar vaak ook van een serene, in onze ogen ietwat saaie uitkomst. Eerder genoemde sadist Owen Evans wordt van zijn perverse neigingen genezen door zijn huwelijk met een goede, lieve vrouw. De roman Maiden Castle gaat over oudere mensen, met voorbije liefdes, die pogen zichzelf na gedane zaken weer aan het leven te hechten. Ook Wolf Solent eindigt berustend.<\/p>\n
Powys was een echte dualist. In een essay ‘Is modern marriage a failure’ concludeerde de ongelukkig getrouwde dat het huwelijk niettemin een veilige burcht was tegen mechanisatie, industrialisatie en commercialisering. En in een ander essay ‘In Defence of Sensuality’ probeerde hij aan te tonen hoe het individualistische ego, dat geconfronteerd wordt met een vijandig en mysterieus heelal, ondanks alles gelukkig kan worden, door sensueel te leven natuurlijk.<\/p>\n
Zinderende zinnelijkheid<\/p>\n
Al deze aspecten komen in Wolf Solent (1929) terug. Powys schreef de roman grotendeels in Amerika, gedurende zijn vele reizen. Het is een boek vol weemoed naar het Engelse landschap, maar het is ook zijn meest autobiografische product: ‘Zowel zijn voorhoofd als zijn tamelijk vormeloze kin vertoonden de neiging terug te wijken, een eigenaardigheid die tot gevolg had dat zijn gelaatsuitdrukking werd gedomineerd door de kromming van zijn haviksneus en de ruige, dikke wenkbrauwen die zijn diepliggende grijze ogen overwelfden’ – onmiskenbaar een zelfportret. Nog meer treffen de mentale overeenkomsten: Solents verlangen naar sensaties, meer dan naar tastbare ervaringen, zijn gewoonte om ‘in zijn ziel te verzinken’.<\/p>\n
Het verhaal is simpel genoeg. Wolf Solent, een gesjeesde historicus uit Londen, ontslagen vanwege zijn rabiate verzet tegen de moderne tijd, wordt door de obscure mecenas Urquhart ingehuurd om een rabelaisiaanse chronique scandaleuse van zijn geboortestreek Dorset te schrijven: ‘We moeten selecteren, beste vriend. We moeten selecteren. Alle geschiedschrijving bestaat bij de gratie van selectie. We kunnen niet alles opnemen. We moeten ons beperken tot wat pittig en sappig en geestig is. Dingen als ontucht, moord, overspel.’ Deze opdracht levert Solent behalve verhalen vooral een ingewikkelde liefdesgeschiedenis en de nodige mystieke extase op. Hij kan maar niet kiezen tussen twee vrouwen die hem beiden begoochelen, de mooie en lieflijke Gerda en de veel jongere, kinderlijke Christie, die in zekere zin staan voor het goede en het kwade, lichaam en ziel. ‘Hij wist dat hij zijn opwinding zou kunnen bekoelen of afstompen of ondermijnen of afweren door haar te analyseren, maar het gevoel zelf had zo’n dodelijk zoete uitwerking op hem dat het met “een zacht stemmetje” om uitstel smeekte van de invasie van zijn verstand.’<\/p>\n
Het verslag van deze gemoedsstrijd is uitputtend, een detailstudie van tegenstrijdige gevoelens en obsessies: ‘Verontwaardigd schudde zijn ziel zich heen en weer als in haar streven te ontsnappen. Als een glibberig geschubde vis schudde ze zich heen en weer, en draaide op haar zij, en rolde met haar buik omhoog, terwijl ze door de vezels van het net dat haar omsloot probeerde heen te dringen.’ Als een arts die niet genoeg kan krijgen van alle symptomen beschrijft Powys plastisch de bijna ziekelijke sensaties van zijn hoofdpersoon. Juist de nog ietwat victoriaanse pudeur van dat verslag, gecombineerd met pornografische lustgevoelens, geeft het boek hier en daar een zinderende zinnelijkheid, die de lezer haast tot voyeur maakt. Tussen de verheven geest van universele, immateri\u00eble, tijdloze liefde en afkeer schemeren geschiedenissen van incest, homoseksualiteit, zelfs necrofilie.<\/p>\n
Magische plaatsen<\/p>\n
Wat in al Powys’ werk opvalt, is de emotionele dichtheid en overvloed van alles. Schaarsheid van middelen speelde geen rol. Alles, van goddelijk landschap tot het meubilair in de Engelse kamers, wordt ten diepste ondergaan en beschreven. Soms zit je, gewend geraakt aan literaire karigheid, tijdens het lezen naar adem te snakken. Willem Brakman zei het zo: ‘Waarlijk, daar heeft een mens geleefd! Bij elkaar was het een grandioze volheid. Dat wondere begrip, het geluk bij de wereld te behoren heeft Powys magistraal beschreven.’<\/p>\n
Voor Powys’ stijl moet de hedendaagse lezer soms wel een paar knoppen omzetten – op het eerste gezicht lijkt hij misschien vooral besteed aan lezers van Tolkien, al is zijn werk veel dieper. Hij schreef breed en traag, zijn extatische, mystieke beschrijvingen van landschappen, vaak geconcentreerd rond magische plaatsen als de Tor in Glastonbury, de sinistere poel in Wolf Solent, de burcht in Maiden Castle, maken soms haast een surplace. Londen en New York lijken in zijn romans vaak verder weg dan ooit.<\/p>\n
De gebeurtenissen in zijn boeken zijn minder belangrijk dan de reactie van zijn personages erop. Powys’ personages lijden aan een typisch negentiende-eeuwse gespletenheid; ze zoeken naar spirituele waarden en worden daarvan afgeleid door hun lichamelijke verlangens. In veel opzichten is John Cowper Powys een reuze ouderwetse schrijver met een gedateerde thematiek. Maar er heerst een geheimzinnige kracht in dit mythomane, geobsedeerde en diep borende werk die het tijdloos maakt, zoals de romans van zijn grote voorbeeld Dostojevski, ondanks hun geworteldheid in het negentiende-eeuwse Rusland, tijdloos zijn. De Nobelprijs, waar Powys zijn hele leven op hoopte, kreeg hij er niet voor. Die had hem een langduriger faam bezorgd dan de akelige versukkeling waarin de aandacht voor zijn werk nu ten onrechte is geraakt.<\/p>\n
John Cowper Powys, \u2018Wolf Solent\u2019, vertaling Jacob Groot, Prometheus, 746 pagina\u2019s, \u20ac 45,\u2013<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Eind jaren tachtig verdween de vertaling van het meesterwerk Wolf Solent snel in de ramsj. Gelukkig wordt het weer uitgegeven: er heerst een tijdloze kracht in Powys\u2019 mythomane, geobsedeerde en diep borende werk.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-105297","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Rob Schouten","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/105297","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=105297"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/105297\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Rob Schouten","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=105297"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=105297"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}