Profiel \/ Artis-baas Haig Balian<\/p>\n
‘Waar vind je nu nog 1,7 hectare beton midden in de historische binnenstad? In Bagdad en Kaboel.’ En na een goed getimede stilte volgt het oordeel: ‘It’s a fucking shame!’ Haig Balian leunt op zijn krukken – hij is net aan zijn heup geopereerd – en wuift met minachting naar de parkeerplaats. We staan op het punt de roofdierengalerij via de achteringang te betreden. Hij gebaart: ‘Op de plaats van de auto’s komen straks de leeuwen. En de olifanten. Dit hier wordt straks een reptielenhuis. En die parkeerplaats gaat onder de grond.’ Deze herindeling is onderdeel van het masterplan ‘Investeren in ruimte voor Artis’. Balian presenteerde het in november 2007 en het moet in 2014 zijn voltooid. Kosten: tachtig miljoen euro. Balian is niet bang van dat bedrag. Hij praat zelfverzekerd over de toekomst van de oudste dierentuin van Nederland. Vijf jaar geleden was dat anders: toen waren vergezichten van miljoenen euro’s ongepast. Artis had een negatief vermogen van zeven ton en boekte dat jaar bijna \u00e9\u00e9n miljoen verlies. De instelling, zo bevestigt toenmalig bestuursvoorzitter Ruud Koedijk, was ‘technisch failliet’. Het bestuur besloot dus een directeur te zoeken met verstand van geld en marketing. ‘Een cultureel ondernemer,’ noemt Koedijk het.<\/p>\n
Het werd Haig Balian (1954), toen nog werkzaam in de filmbusiness in Duitsland. Een verrassende keuze, want Balian had zijn sporen uitsluitend verdiend in de filmwereld. Op jeugdige leeftijd was hij begonnen in het filmdistributiebedrijf van zijn vader. Spoedig had hij het roer overgenomen en boekte hij successen. In de jaren zeventig was hij het equivalent van de jonge start-up internetondernemer uit de jaren negentig. Later werd hij een filmbons in Hamburg. Op Schiphol ontmoette Balian een interim-manager die Artis enige tijd bijstond, en hij herinnerde zich de droom uit zijn jeugd: baas van Artis worden. Het Artis-bestuur en Haig Balian vonden in elkaar wat ze zochten. De buitenwereld keek er vreemd van op.<\/p>\n
De cijfers geven het bestuur na vijf jaar gelijk. Terwijl Koedijk voor Balians komst genoegen nam met de bewering dat het bezoekersaantal niet hoger kon, steeg het onder Balian met 20 procent, van 1 naar 1,2 miljoen bezoekers per jaar. Het aantal leden nam zelfs met 45 procent toe. De financi\u00eble positie is weer gezond en het aantal giften en de sponsoring groeit.<\/p>\n
‘Ik wil niet te veel opscheppen,’ zegt Balian, ‘want het is natuurlijk makkelijk om het snel beter te doen als iets heel ver is weggezakt. Als je in een heel slecht restaurant een betere kok zet, heb je geheid succes. Dat is iets anders dan een bedrijf aan de top te houden, wat veel moeilijker is. Knokken-naar-boven, daar heb ik mijn hele leven van gehouden.’<\/p>\n
Als Balian over die veranderingen bij Artis vertelt, maakt hij graag vergelijkingen met de filmwereld. ‘In de film is het overschrijden van een budget dodelijk. Daar mag je nooit voor buigen. Dan heb je namelijk geld nodig dat je niet hebt.’ Maar zijn werkwijze bij Artis geeft hij niet op een presenteerblaadje. Er naar vragen brengt geen klaarheid. Het liefst geeft hij antwoorden op ongestelde vragen, of slaat hij plotseling zijpaden in. ‘Jullie zullen wel vinden dat ik van de hak op de tak spring, maar dat is niet zo. Ik denk in beelden en soms vergeet ik de verbindingswoorden.’ Langzaam rijst wel een beeld op. Tussen woorden als ‘visie’, ‘natuurbewustzijn’, ‘luisteren’ en ‘totaalkunstwerk’, lijken vooral de charme en rechtlijnigheid van de directeur niet onbelangrijk. Dat beeld komt overeen met wat anderen over hem zeggen: minzaam, intelligent, soms sentimenteel, \u00e9n keihard. Begin jaren negentig dreigde Ruud van Hemert, de regisseur van onder meer Schatjes (1984) en Mama is boos (1986), met al te wilde plannen de begroting van de horrorfilm The Johnsons te overschrijden. Drie dagen voor de eerste draaidag ontsloeg producent Balian hem. ‘Dat is hard, ja.’<\/p>\n
Water aan de lippen<\/p>\n
Als voornaamste motieven om een zo rigoureuze carri\u00e8reswitch te maken, noemt Balian de belangrijke maatschappelijke functie van Artis en zijn liefde voor de natuur. Maar omdat hij niet bekendstond als maatschappelijk ondernemer of natuurliefhebber, maar wel als zakenman die rijk was geworden aan deals in de filmwereld, was het begrijpelijk dat er met scepsis op de nieuwe directeur werd gereageerd, deze maand precies vijf jaar geleden. Hij leek in niets op zijn voorganger, de oud-veearts Maarten Frankenhuis, een mediagenieke en geliefde man die boeken schrijft over het paargedrag van dieren. Terwijl Balian alle contracten doorliep die Artis in de afgelopen jaren had gesloten, werkte Frankenhuis aan het boek Terug naar Afrika, met hoofdstuktitels als ‘de staart als billboard’ en ‘wolf in krijtstreep’. Balian heeft slechts een jaartje zo\u00f6logie gestudeerd in Lausanne. ‘Ik heb niet het geduld voor het uiteenpeuteren van een dolfijnenoor.’<\/p>\n
In zijn eerste maanden bij Artis richtte Balian zich direct op de organisatie, wat de scepsis vergrootte. ‘Intern, inderdaad. Snijden in het personeel is natuurlijk heftig,’ zegt hij. ‘Daarom heb ik me ook pas vorige week aan mijn heup laten opereren: eerst moest de reorganisatie zijn afgerond. Dat is gelukt. De organisatie is nu lean and mean.’<\/p>\n
Maar dat ging niet zonder slag of stoot. Zo vermeldt het jaarverslag van de dierentuin uit 2006 dat ‘een van de gevolgen van de reorganisatie een toenemende onrust en onzekerheid was bij het personeel, die leidde tot een hoog ziekteverzuim.’ Balian veranderde daarop het verzuimprotocol. Niet de arbodienst ging voortaan achter zieken aan, maar een speciaal daartoe opgericht ‘verzuimspreekuur’. In het jaarrapport heet dat netjes: ‘een verzuimcoach moet ervoor zorgen dat via directe contacten met de leidinggevende snel ingespeeld kan worden op situaties die tot onnodig en vermijdbaar verzuim leiden.’ En inderdaad, een jaar later is het verzuimpercentage spectaculair gedaald, zo blijkt uit het jaarverslag van 2007.<\/p>\n
Als Balian zijn versie van de gebeurtenissen geeft, schuwt hij de biologische vergelijkingen niet: ‘Mensen zijn net dieren. Ze willen liefst dat er niets verandert. Ze zijn pas bereid om te veranderen op het moment dat ze loszitten. Pas als het water aan hun lippen staat, komen ze in beweging. Wel, dat was hier het geval.’<\/p>\n
Bij Artis, zo vertelt Balian, zijn veel mensen al dertig jaar of langer in dienst. ‘Daardoor ontstonden er tradities waarvoor de aanvankelijke redenen al lang niet meer bestaan. Er hingen mensen aan draadjes, maar als je aan die draadjes trok, zat er niets aan vast. En neem de contracten met bedrijven van buiten. De eerste dag dat ik hier was, kreeg ik de felicitaties van een bedrijf dat hier al jaren werkzaamheden verrichtte. Een man kwam met een dure, grote fles wijn. “E\u00e9n ding is me duidelijk,” zei ik tegen die man, “jullie verdienen hier te veel.” Ik kom uit een andere wereld, dus ik zag direct: mensen hingen hier gewoon aan de ruif.’<\/p>\n
Dansen met wolven<\/p>\n
Balians status van succesvol cultureel ondernemer is niet op zand gebouwd. Na de mislukte studie zo\u00f6logie ging hij op zijn eenentwintigste werken bij Meteor Film, het Amsterdamse filmdistributiebedrijf van zijn vader, de Armeense immigrant Parsegh Balian. Het ging niet goed met Meteor, maar het lukte Balian om het bedrijf in korte tijd uit het slop te trekken. ‘Ik heb niet gestudeerd, dus heb ik altijd naar andere mensen gekeken hoe dingen moeten. Eerst naar mijn vader, toen naar mijn oom.’ Die oom, Fred Denker, was directeur van bioscoopconcern City. Van de boekhouding tot het controleren van filmrollen, Balian kreeg als jonge twintiger van zijn oom een spoedcursus film. Het was een harde leerschool. ‘De eerste keer dat ik een film aan een bioscoop moest verkopen, werd ik afgemaakt. Wat denk je wel niet, klein mannetje? Verschrikkelijk, ik kwam jankend terug.’ Het verdriet duurde niet lang, want hij ontmoette een nieuwe leermeester: Pieter Goedings, eigenaar van The Movies, een bioscoop voor liefhebbers van cultureel verantwoorde films.<\/p>\n
The Movies was een kleine bioscoop, en Goedings zocht een distributeur om zijn films naar een groter publiek te brengen. Balian stapte met zijn verliesdraaiend bedrijf als wisselgeld het kantoor van Goedings binnen. ‘We praatten zes uur. Het klikte. Vanaf die dag zouden we alles samen doen.’ Meteor Films en The Movies kochten gezamenlijk de rechten van buitenlandse films in, grote hits zoals Una Giornata Particolare en Die Blechtrommel. Bioscopen, niet in de laatste plaats die van het City-concern, maar ook bijvoorbeeld Tuschinski, betaalden fors om de films te mogen vertonen. Balian en Goedings brachten dergelijke ‘artistieke’ films naar de grote zalen en het geld stroomde binnen.<\/p>\n
Bij Goedings ontmoette Balian eind jaren zeventig Chris Brouwer, een jonge filmproducent. Iemand die betrokken was bij het m\u00e1ken van films. Dat wilde Balian ook wel; alleen distribueren en titels verzilveren vond hij niet genoeg. ‘Als ik iets snap, wil ik door, me verder ontwikkelen.’ In 1981 lanceerde het duo Brouwer en Balian – toen respectievelijk eenendertig en zesentwintig jaar – zijn eerste film en het was meteen raak. Het meisje met het rode haar, geregisseerd door Ben Verbong en met Ren\u00e9e Soutendijk in de hoofdrol, werd een groot commercieel succes. Op dat moment was het een van de duurste Nederlandse films ooit. Balian en Brouwer deden zowel de productie als de distributie van de film en zetten een grote marketingcampagne op. ‘We adverteerden groot in kranten, maar deden ook grote lezersacties in bladen als de Libelle. Bovendien had Pieter Goedings in de jaren daarvoor de contacten met de pers fantastisch onderhouden. Ik weet nog dat hij eens had geregeld dat ik met Peter van Bueren (de toenmalige recensent van de Volkskrant, red.) naar de set van een film van Fellini kon gaan. Daar hebben we veel aan gehad. Als je alles beweegt, dan lukt het.’<\/p>\n
Het leermeestermodel wierp zijn vruchten af. De tweede film, Schatjes, werd een nog groter succes. Balian omringde zich met succesvolle en talentvolle cineasten. Goedings was in 1987 uitgekocht en het bedrijf van Balian en Brouwer was inmiddels omgedoopt tot Movies Film Productions (MFP). Naast produceren, bleven zij films distribueren. Sterker, vooral met het verkopen van films van anderen werden de grootste successen geboekt. Het duo verdiende op allerlei manieren geld met de verkregen rechten op buitenlandse films, onder meer in de groeiende markt voor video’s. Hun grootste kaskraker werd zevenvoudig Oscarwinnaar Dances with Wolves, de film van en met Kevin Costner uit 1990. Het is nog altijd goed voor grappen in de dierentuin: Balian die danst met de wolven. Zelf herinnert hij er ook graag aan, niet in de laatste plaats omdat hij de rechten had gekocht toen hij alleen nog maar het script had gelezen. ‘Bijna niemand wilde de film hebben. Mij leek het wel mooi, al die bizons op zo’n groot scherm.’ Balian was een van de machtigste personen in de Nederlandse filmwereld geworden.<\/p>\n
In 1993 verkochten hij en Chris Brouwer MFP voor een aanzienlijk bedrag aan Polygram, het dochterbedrijf van Philips dat een grote Europese filmstudio wilde bouwen, als tegenwicht van de macht van de grote Amerikaanse filmstudio’s. Dat was ook Balians droom, zo benadrukt hij nog altijd. Maar meer dan een droom is het niet geworden. Al na een paar jaar verkocht de toenmalige baas van Philips, Cor Boonstra, Polygram aan het Amerikaanse Universal. ‘Die Amerikanen pikten eruit wat ze lekker vonden, en de rest stootten ze af.’ Daarna vroeg het Franse Canal Plus Balian om als executive vice president de Europese filmdochter StudioCanal op te bouwen.<\/p>\n
Maar weer bleek de hegemonie van de Amerikanen niet te doorbreken te zijn. Bitter zegt hij nu: ‘Er waren voldoende mogelijkheden en alles liep als een trein. Twee kansen om een Europese filmcultuur te maken zijn kapotgemaakt. Dat doet pijn. De vraag wordt niet gesteld wat zo’n bedrijf voor het leefklimaat kan betekenen, voor het culturele klimaat. Het heeft mij enorm geraakt.’<\/p>\n
Theo van Gogh<\/p>\n
Rijk maar gedesillusioneerd ging Balian op skivakantie, de trip die hem ook naar Artis zou leiden. ‘Ik vroeg me af wat ik de rest van mijn leven zou doen. Ik ben niet schathemeltjerijk, maar heb wel genoeg verdiend om zonder noodzaak van werken rustig door te leven.’ Kort na de ontmoeting met de interim-manager van Artis solliciteerde Balian voor het eerst van zijn leven. Hij kreeg de baan. Maar hij had zich het leven als directeur van Artis anders voorgesteld: ‘Ik dacht: ik ga in Artis relaxed naar de dieren kijken, dan zit ik fijn op van die bankjes en keuvel wat met de mensen. Maar ik kwam in een hel. Ik heb vijf tropenjaren gehad, want alles moest anders. En in het begin sta je nagenoeg in je eentje. Er zijn momenten geweest dat ik dacht, even vrij zwart-wit: ik heb hier honderdtachtig man tegenover me staan en als ze me eruit willen, moet dat een makkie zijn. Maar ik ben een draufg\u00e4nger, lul met iedereen en ga die confrontaties aan. Ik ben mijn hele leven de kleinste geweest, fysiek. Bij gym op school stond ik altijd aan het einde van zo’n rijtje dat van lang naar klein gaat. Ik heb \u00e9\u00e9n keer per ongeluk een vechtpartijtje gewonnen omdat mijn arm uitschoot en ik iemand een bloedneus bezorgde. Het is bij die ene keer gebleven. Verder lag ik altijd onderop. Daardoor ben ik een ontzettende angsthaas wat een aantal dingen betreft. Toch heb ik daardoor ook geleerd heel goed te ouwehoeren en mensen te overtuigen. Relaties worden daardoor persoonlijk, waardoor het voor die honderdtachtig man weer moeilijker wordt om mij te killen.’<\/p>\n
‘Hij is inderdaad erg goed in ruzie maken,’ zegt voormalig filmproducent Arnold Heslenfeld. ‘Haig is een geweldig opgewonden standje. Daar moet je tegen kunnen. Overigens leveren die ruzies van hem wel altijd iets op. Hij is in staat conflicten in zijn voordeel te draaien.’ En hij is trouw, zo blijkt uit gesprekken met anderen. Zelden verbreekt hij banden definitief.<\/p>\n
Al zijn er uitzonderingen. Zo wilde hij Theo van Gogh nooit meer zien. De regisseur beweerde in 1987 dat Balian en zijn compagnon Chris Brouwer hem bij het maken van de film Terug naar Oegstgeest hadden opgelicht. Van Gogh herdoopte het duo publiekelijk tot Glibber & Gladder en beschreef hoe hij wraak nam. Nachtenlang voerde hij vanaf het kantoor van Movies Film Productions met een toenmalige vriendin in Canada seksgerelateerde telefoongesprekken, op rekening van Balian en Brouwer. Van Gogh schreef ook kwetsende dingen over een productieassistente van Terug naar Oegstgeest – familie van Balian.<\/p>\n
Balian nu: ‘Over de doden niets dan goeds, maar Van Gogh heeft toen voor mij helemaal afgedaan. Hij trok zijn handen eerst van die film af, maar toen die toch fantastisch werd gerecenseerd, was het opeens weer zijn film. Na dat smakeloze vuilspuiten op mijn familielid hoefde ik die lafaard nooit meer te zien.’<\/p>\n
Bij het personeel van Artis is het moeilijk te verifi\u00ebren of Balians gave tot ‘ouwehoeren’ hem heeft geholpen. Sommigen blijken uitgesproken tevreden over de nieuwe directeur, omdat er ‘een andere manier van werken’ is gekomen, met meer verantwoordelijkheden. Anderen willen niets zeggen en verwijzen steevast naar de persvoorlichting. ‘Als ik met je praat,’ zegt een medewerker die lang met rugklachten thuis heeft gezeten, ‘riskeer ik mijn baan.’<\/p>\n
Bij ons tweede bezoek aan de prachtige directeurswoning in Artis begint Balian er direct over. Druk loopt hij door de kamer met een broodje in zijn hand: ‘Ik begrijp dat jullie voor onrust zorgen door mensen thuis te bellen.’ Toch opvallend dat zo iemand dat direct bij hem komt melden. Balian pakt een papier waarop grof geschetst staat wat hij de verslaggevers die dag wil gaan vertellen en zegt: ‘Als je mensen eenmaal aan je kant hebt, dan kun je ook volledig van ze op aan. En laat ik eerlijk zijn: mensen zijn bang voor me. Dat is ook begrijpelijk. Voor de zittende medewerkers was mijn komst natuurlijk enorm bedriegend. Alles moest anders. Mensen moesten opnieuw leren lopen, opnieuw leren kijken.’<\/p>\n
Balian vertelt over het breken van de aanvankelijke weerzin tegen verandering. ‘Mij werd gezegd: er is nog geen directeur geweest die langer dan drie weken zijn macht behield. Dan heeft het apparaat je verslagen. Maar dan hebben ze een slechte aan mij. Kijk, volgens de regering ben ik officieel een allochtoon. Ik ben altijd anders geweest, donkerder, kleiner; mijn ouders spraken thuis Frans en we gingen niet met elkaar om als bij mijn vriendjes thuis. Dat betekent dat je je anders leert te handhaven. Je krijgt er minder de neiging van je te conformeren aan de groep.’<\/p>\n
Balian groeide weliswaar op in welvaart in Hilversum waar hij dierentuintje speelde in de achtertuin, maar hij was zich er voortdurend van bewust ‘er niet bij te horen’. ‘Je kunt je nog zo Nederlands voelen of gedragen,’ zei hij bij zijn aantreden als directeur van Artis tegen het tijdschrift Onze Wereld, ‘in eerste instantie ben je een buitenstaander. Iemand die niet automatisch tot de inner circle behoort.’ Hij identificeert zich met Max Breslauer, de Joodse hoofdpersoon uit Supertex, de roman van zijn vriend Leon de Winter. Breslauer kwam uit een Joods ondernemersgezin, Balian is de zoon van een Armeense ondernemer. De identiteitsproblemen van het door De Winter geschapen personage zijn herkenbaar, zegt Balian. ‘Je Nederlander voelen en toch heel heftig geconfronteerd worden met de vraag: “Waar hoor ik bij?” Supertex was de laatste film die Balian produceerde, vlak voordat hij in 2003 directeur van Artis werd.<\/p>\n
Armeens<\/p>\n
De familie van Balian, Armeense goudhandelaren, vluchtte al in de negentiende eeuw van Turkije naar Egypte. Naar goed familiegebruik zette zijn vader met zijn broer daar de goudhandel door. Hij reisde door heel Europa en ontmoette zijn Hollandse vrouw in Amsterdam. Het was begin jaren vijftig en de succesvolle handel in goud van de broers Balian werd door de machtsovername van de ‘socialistische’ kolonel Nasser in Egypte onmogelijk gemaakt. Met al een dochter, en Haig op komst, vestigden Parsegh Balian en Sonja Denker zich in Hilversum. Sonja’s vader was toen accountant, onder meer van het kleine filmdistributiebedrijf Meteor Film. Op zijn aanraden kocht Parsegh Balian Meteor Film. Haig Balian: ‘Mijn vader had geen verstand van film. Maar hij was een groot liefhebber en had geld.’<\/p>\n
Parsegh Balian zou nooit Nederlands leren. ‘Hij sprak al Frans, Turks, Engels, Arabisch en Armeens,’ zegt zoon Haig, ‘dat vond hij meer dan genoeg. Hij werd ook nooit echt Nederlander. Daarvoor was het cultuurverschil te groot.’<\/p>\n
Met de religieus-Armeense gemeenschap in Amsterdam heeft Haig Balian weinig contact (bij de Armeens Apostolische Kerk aan de Kromboomsloot zeggen ze hem de afgelopen twee jaar niet te hebben gezien) maar zijn Armeense achtergrond is altijd een belangrijke rol blijven spelen. Hij richtte in 1978 zelfs een stichting op voor Armeense vluchtelingen in Nederland, waar hij lang voorzitter van bleef. In de achtertuin van de directeurswoning van Artis heeft Balian een steen geplaatst met ‘Natura Artis Magistra’ in Armeens schrift. De worsteling met zijn identiteit heeft hem samen met de mores uit de filmwereld gemaakt tot de vechter die hij is: ‘Die filmwereld is natuurlijk een afschuwelijke business omdat daar mensen in zitten die, net als ik, niet echt een opleiding hebben. Altijd die enorme zucht naar geld. Want iedereen wil een film maken, of een film kopen. En je hebt de tijd niet om grote vriendschappen op te bouwen.’ Dat is nu anders. Sinds hij directeur van Artis is, verbaast hij zich dagelijks over de vriendelijkheid van de mensen in zijn nieuwe wereld. ‘Die zucht naar geld speelt hier totaal niet. De mensen zijn hier veel liever en aardiger. Leuker ook. Dat kende ik eigenlijk niet goed.’<\/p>\n
Bloedspetters<\/p>\n
Het is voedertijd. Voor elke leeuw en leeuwin wordt een poot van een rund neergelegd. De leeuwen beuken met hun kop tegen een stalen deur, die hen scheidt van hun eten. Verzorger Hugo trekt aan een touw, de deur gaat open en de leeuwen schieten brullend naar voren, nemen de poot tussen hun tanden en snellen terug naar buiten. De kolossale beesten zijn indrukwekkend, hoe kort ze ook te zien zijn.<\/p>\n
Niet voor Balian: ‘Waardeloos,’ vindt hij het schouwspel. Hij had de toeschouwers graag meer spektakel voorgeschoteld. De koning van de dieren die de koeienpoot al brullend met huid en haar en veel bloedspetters verscheurt, dat zou mooi zijn geweest.<\/p>\n
Producten verkopen, of dat nou films zijn of dieren, dat noemen oud-collega’s Balians grootste kracht. ‘Hij kon mensen werkelijk de bioscoop in sleuren,’ zegt Arnold Heslenfeld, de huidige directeur speelfilm van het Filmfonds. In de jaren tachtig en negentig werkte hij veel samen met Balian. ‘Dat is een gave waar ook Artis veel aan heeft.’ ‘Een marketingwizard’ noemt een andere oud-collega hem.<\/p>\n
Opvallend is de eerbied waarmee oud-collega’s over hem praten. Filmproducent Ilse Hughan, bijvoorbeeld, zegt dat hij ‘een van de weinige mensen is die echt naar je luisteren’. Nederlands grootste producent San Fu Maltha noemt hem ‘een prettig klankbord’. Maltha paste de succesformule – films zowel produceren als distribueren – toe die Balian zo ongeveer uitvond. Hij is producent van films als Zwartboek en Alles is liefde, en het door hem opgebouwde A-Film is de grootste filmdistributeur van de Benelux. Hij heeft het vak bij Balian geleerd. ‘Haig was als een grote broer voor mij. Toch stelde hij zich nooit opdringerig op. Het was meer: “Zoek het maar uit” en dat deed ik dan. Dat werkte goed. Ik heb alles bij hem kunnen leren. Dat het draait om geld verdienen bijvoorbeeld, dat wist Haig als geen ander: je moet commerci\u00eble dingen maken om de dingen te kunnen doen die je wilt.’<\/p>\n
Zelf koos Balian na zijn afgebroken studie voor hetzelfde educatiemodel: dat van leermeesters. ‘Nog steeds luister en kijk ik naar anderen,’ zegt hij. Zo richtte hij een clubje op om zijn visie op Artis te bepalen, een soort denktank met landschapsarchitecten, natuur- en landschapshistorici, dierenkenners, maar ook met een man die alles weet van bewegwijzering en een belichtingsdeskundige. ‘We denken over van alles na. De centrale vraag is wat Artis eigenlijk moet zijn. Wat is de maatschappelijke functie? Moeten we net als andere dierentuinen proberen de natuurlijke habitat van de dieren in het wild na te bootsen? Maar hoe cre\u00eber je midden in de stad een naturalistisch gevoel? En wil je dat eigenlijk wel?’<\/p>\n
Het allereerste begin<\/p>\n
De opdracht aan Balian was niet alleen om Artis uit de financi\u00eble zorgen te trekken, maar ook uit het verleden, naar een tijd waarin dierentuinen minder kooien hebben, minder dieren ook, maar meer ‘beleving’. Het grote nadeel is daarbij het gebrek aan ruimte. De 1,7 hectare beton waar hij aanstoot aan neemt, is het laatste stukje ongebruikt Artis. Als de olifanten daar lopen, zijn de mogelijkheden tot uitbreiding uitgeput. ‘Daarom moet je een sterke visie ontwikkelen. Dat ontbrak hier volledig. Terwijl juist de veranderende manier van kijken naar dierenwelzijn daar meer dan ooit om vraagt. Zelf heb ik me al tijdens die skivakantie afgevraagd: kan Artis nog wel? Is het een mausoleum van uitstervende dieren? Wat moet je ermee? Mijn dochter had op haar dertiende een filmpje gemaakt over het contrast tussen het geluk van de kinderen die hier rondlopen en de ellende van de opgesloten dieren. Dat was een eerste uitgangspunt om verder te denken.’<\/p>\n
Balian heeft een jaar nagedacht en alles gelezen wat er over de geschiedenis van Artis voorhanden was. Balian: ‘Als iets zo oud is, dan moet daar een reden voor zijn. Daarom las ik zo veel; om te ontdekken wat de kracht van deze instelling is en te zien met welke problemen zo’n instituut altijd weer te maken krijgt.’<\/p>\n
Na zijn leestocht en de sessies met zijn kleine denktank kwam hij tot de conclusie dat Artis moet teruggrijpen naar het allereerste begin, naar de tijd dat uitgever, drukker en boekhouder Gerard Frederik Westerman Artis vormgaf. Die deed dat destijds tegen de goede smaak van heersende regenten en de gemeente in en niet toevallig was alleen deze eerste van de directeuren (Balian is de zevende) van huis uit ondernemer.<\/p>\n
‘Mensen kwamen elkaar hier tegen. Artis was in wezen een landschapspark waarin wetenschap en kunst werden gevierd door de nouveaux riches van die tijd. Ook toen ging het niet in eerste instantie om de dieren, maar om de manier waarop mensen kijken naar de dieren. De grote vraag was toen, en moet dat nu ook weer zijn: hoe geef je die relatie tussen mens en dier vorm?’ Met andere woorden: Artis is een mensentuin, meer dan een dierentuin. ‘Dat is inderdaad een van de principes geweest van de oprichters. Die proberen we nu opnieuw te vertalen naar de cultuur van vandaag, dus met toegang voor iedereen en met bijvoorbeeld een MicroZoo, waarin we met de nieuwste technologie het onzichtbare zichtbaar maken.’<\/p>\n
Artis als mensentuin, het lijkt een succesformule. Zelfs bioloog en uitgesproken dierenliefhebber Midas Dekkers prees de nieuwe directeur onlangs in een uitzending van Pauw & Witteman om de nieuwe aanpak: ‘De nieuwe directeur begrijpt dat Artis is opgericht voor mensen, niet voor dieren.’ Veelzeggend is dat het recente pr-succes op conto komt van iets dat in de natuur niet eens voorkomt. Niet de directeur, maar het gebreid wollen knuffeldier Artis de Partis is h\u00e9t gezicht van de dierentuin. En z\u00f3 populair onder kinderen, dat uit de opbrengst van de verkoop van de knuffel speciale fokprogramma’s gefinancierd worden.<\/p>\n
De gedachte van Artis als mensentuin, met architectonische hoogstandjes, tuinen, kunstwerken en enkele musea, komt voortdurend terug in haar lange geschiedenis. In 1898 schreef de onderwijzer-bioloog Eli Heimans: ‘Een massa dieren in hokken in een tuin mag w\u00e9l een dierentuin, maar g\u00e9\u00e9n Artis heten.’ Meer dan een halve eeuw later schreef Adriaan Morri\u00ebn: ‘Zondags ga ik vaak naar Artis, minder om naar de dieren dan wel om naar de mensen te kijken. Vooral op mooie zondagen weegt de collectie van onze menselijke soort er ruimschoots op tegen de vari\u00ebteit van de tentoongestelde dieren.’ En documentairemaker Bert Haanstra legde in 1962 met een verborgen camera de reacties van de Artis-bezoekers vast vanuit het standpunt van de dieren, zodat uit Haanstra’s documentaire Zoo de vraag oprijst wie in Artis eigenlijk wie bekijkt.<\/p>\n
Op een zondagmorgen vertelt een moeder, die bijna wekelijks Artis bezoekt, dat het ook haar twee kinderen al lang niet meer om de dieren gaat. ‘Je zult mijn kinderen niet horen zeggen: “Kijk, mam, een nieuwe fregateilandkever.” Zij willen naar de speeltuin, zoals ik verlang naar een bankje in de Hollandse tuin.’<\/p>\n
‘Achenebbisj was het jarenlang,’ zegt Hester Silvink, een andere moeder met abonnement. ‘Er was een tijd dat het alleen nog ging om de verjaardag van een nijlpaard. Nu gaat het ook weer om de schoonheid van het park.’<\/p>\n
Beide dames vinden de oudere heren die dagelijks in Artis zijn te vinden een minstens zo grote attractie als de ijsberen of de chimpansees. De mannen met namen als Janus, Karel en Piet bezoeken Artis iedere dag enkele uren lang. Ze hebben allen hun ‘eigen’ dier, meestal een aap, die ze zelf een naam hebben gegeven.<\/p>\n
Hollywood<\/p>\n
Balian heeft de banden met de filmwereld niet helemaal opgegeven. Hij is nog steeds mede-eigenaar van de Minerva Groep, een van de grootste bioscoopconcerns van Nederland. Eenmaal directeur van Artis nam hij zitting in het bestuur van het Nederlandse Filmfonds. Daar liep hij zijn vroegere compagnon Chris Brouwer tegen het lijf, die inmiddels adviseur van het Fonds was. Ook zijn oude maatje Arnold Heslenfeld had (en heeft) er als directeur speelfilm een machtige positie. Toch liep Balians bestuurslidmaatschap uit op een teleurstelling.<\/p>\n
Door een ‘verschil van inzicht’ tussen het bestuur, de directie en het ministerie besloot minister Plasterk in juli 2007 de termijn van bestuursvoorzitter Hans Dijkstal en drie andere bestuursleden niet te verlengen. Balian mocht blijven, maar besloot uit solidariteit en onvrede ook op te stappen. ‘Ze wilden dat ik bleef. Maar ik weiger mee te werken aan dingen waar ik niet achter sta. Ik zag aankomen wat er nu bij het Fonds gebeurt: helemaal niets.’<\/p>\n
De hond van Balian rotzooit met een kikker in de grote tuin. ‘Hij eet alles, vanmorgen nog een duif. Ik wilde juist een cairnterri\u00ebr, een nieuwsgierig ras dat van reizen zou houden. Bovendien klein genoeg om in het vliegtuig mee te nemen. Maar ik zit nu in plaats van een vrouwtje met dit mannetje, en die is vier kilo te zwaar voor handbagage. Een lastig dier, hij is ook niet te trainen.’<\/p>\n
Razendsnel schakelt Balian over van een uitgebreid verhaal over de voor- en vooral nadelen van de cairnterri\u00ebr naar een anekdote uit zijn filmcarri\u00e8re. Begin jaren negentig deed de voorspoed van MFP Balian en Brouwer verlangen naar het echte werk: Hollywood. Met hun enthousiasme en staat van dienst kregen ze participatiemaatschappijen en banken mee om Amerika te veroveren. Het werd een financieel debacle. Zo ongeveer alles ging mis wat er mis kon gaan. De conclusie van een verslaggever van Vrij Nederland in die tijd: ‘Te klein voor het tafellaken, te groot voor het servet.’ Artis blijkt beter te behappen dan Hollywood. Hier kan Balian vooruitgang boeken. Echte progressie. Want teruggaan naar de principes van de eerste oprichters heeft bij Balian niets, of althans heel weinig, te maken met restauratie. Met handhaving van de oude principes is hij de dierentuin aan het vernieuwen. De bouwmonumenten in de tuin worden opgeknapt, terwijl Balian ook handelt naar de oude principes van de vroege Artis-mannen die wilden dat de dierentuin zich op de stad richt. De apen in het nieuw te bouwen mensapenhuis zullen vanaf de straat te zien zijn; er komt een ‘kennisplein’ dat zonder kaartje is te bereiken, met als trekpleister de MicroZoo – waar het allerkleinste leven ontdekt kan worden. Hoogtepunt van Balians Masterplan is de heropening van het natuurhistorische ‘Groote Museum’, het oudste museum van Amsterdam dat al sinds 1950 is gesloten. Het zal zijn weerga niet kennen, benadrukt Balian.<\/p>\n
Terwijl hij over zijn visie en andere vergezichten spreekt, groet hij verzorgers in het voorbijgaan bij hun voornaam. Het is een opvallend beeld: ondanks zijn kleine postuur, de krukken en het zweet op het voorhoofd, loopt hij als een koning door zijn landschapstuin. Met een grote loper maakt hij de deur open waarachter een enorme kasuaris schuilt die net twee jongen heeft gekregen. Hij geeft de vogel een stuk fruit en vertelt dat de kasuaris zo uniek is omdat het mannetje de eieren uitbroedt. Bij de apen zien we Janus of Piet of Karel. Ze zijn inderdaad, zoals de moeders al verteld hebben, continu met elkaar en de apen aan het praten. Met een glimlach leggen we de schoonheid hiervan voor aan Balian, als we een hek door zijn gekropen dat voor de gewone bezoeker niet toegankelijk is. Balian legt streng uit dat, hoewel hij van de meeste vaste bezoekers houdt, de mensen die altijd bij de apen zitten een grote ‘plaag’ zijn: ze maken contact met de dieren en ze verstoren de beesten in ‘het dier-zijn’. Hij herinnert ons aan de Bokito-vriendin: ‘Artis is voor iedereen, zij doen alsof ze bijzondere rechten hebben. Onlangs hebben we er een de toegang ontzegd. Het voordeel van Artis is dat je het voor de publieke zaak doet. Je hoeft dus niet te buigen.’<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nadat hij kassuccessen boekte als producent van films als Het meisje met het rode haar en Schatjes, werd Haig Balian een van de machtigste mensen in de Nederlandse filmwereld. nu is hij directeur van Artis. De man die meer weet van marketing dan van Makaken hielp de dierentuin weer uit het slop.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[1271],"acf":[],"author_name":"Maurits Martijn, Pieter van Os","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/105125"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=105125"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/105125\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Maurits Martijn, Pieter van Os","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=105125"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=105125"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=105125"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}