Interview Lonneke Van Noije En Karin Wittebrood<\/p>\n
Nederland moet weer veilig zijn. D\u00e1t was de belangrijkste missie van premier Balkenende en superminister Donner bij hun aantreden in 2002. Het toverwoord was: hard optreden en zwaarder straffen. Zes jaar later – bij de aanstelling van Balkenende IV – wil Den Haag ons doen geloven dat deze no nonsense-politiek is geslaagd. Er is veel geld uitgegeven, maar daardoor is de criminaliteit dan ook teruggedrongen. En wel met zo’n vijfentwintig procent. Bovendien is er minder overlast.<\/p>\n
Alleen: voor hoelang?<\/p>\n
‘Nederland lijkt mogelijk alleen maar veiliger,’ waarschuwen Karin Wittebrood en Lonneke van Noije van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). De criminologen maakten een alarmerend rapport over de resultaten van de harde aanpak van Balkenende c.s. dat afgelopen maand op de burelen van de Haagse bewindslieden belandde. Het heet: Sociale veiligheid ontsleuteld. Veronderstelde en werkelijke effecten van veiligheidsbeleid. Vorig jaar al waarschuwde de Rekenkamer dat er onvoldoende zicht was op de hoge uitgaven voor het veiligheidsbeleid van de afgelopen jaren. Bovendien stelde het controleorgaan: wat hadden de kabinetten nu precies bijgedragen aan de oplossing van dit specifieke probleem? Die vraag was het uitgangspunt voor de gedegen research van Van Noije en Wittebrood. En wat blijkt? De aanpak van de politie- en justitieministers scoort op korte termijn, maar het is zeer de vraag of de huidige veiligheid beklijft.<\/p>\n
Wittebrood: ‘De criminaliteitscijfers zijn vooral gedaald omdat veel mensen zijn opgesloten in de gevangenis of een andere instelling. Maar wat gebeurt er als ze straks weer vrijkomen?’<\/p>\n
De recentste cijfers van het Centraal Bureau van de Statistiek lijken de waarschuwing te ondersteunen: de criminaliteit neemt niet toe, maar ook niet af. Die stagnatie is een teken aan de wand.<\/p>\n
Eerder gooide het SCP ook al een steen in de Hofvijver over het multiculturele drama. Maar in Den Haag werden ze pas wakker na een krantenartikel van publicist Paul Scheffer over het mislukte integratiebeleid. Ook jullie boodschap is overduidelijk: de harde aanpak is geen garantie voor betere resultaten. Ging na jullie rapport meteen de alarmbel af bij de betrokken Haagse ministeries?<\/p>\n
Van Noije lacht: ‘Niet echt.’<\/p>\n
Wittebrood: ‘De waarschuwing dat straffen all\u00e9\u00e9n niet helpt, was al bij de ambtenaren overgekomen. We hebben tussentijds contact gehad met de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken over de averechtse effecten van een louter repressief beleid. Dat ons rapport meer dan gelezen is, blijkt uit de notitie van de ministers aan de Tweede Kamer. Ze spreken de intentie uit om het beleid bij te stellen in de richting die wij aangeven, namelijk dat er ook aandacht moet zijn voor de resocialisatieprogramma’s.’<\/p>\n
Beleid bijstellen is nog iets anders dan toegeven dat er kennelijk een verkeerd beleid is gevoerd. Dat laatste is misschien geen welkome boodschap voor de mensen in het land?<\/p>\n
Van Noije: ‘Omdat we niet mee juichten over het goede resultaat van die harde aanpak werden we als onderzoekers in de media ook meteen in de hoek van de softies gezet. Maar wat we hebben gedaan, is vraagtekens plaatsen bij het nut van het langdurig opsluiten van mensen en het effect van de heropvoedingskampen op jonge criminelen. Onze conclusies zijn gebaseerd op cijfers en onderzoeksrapporten, zowel uit Nederland als uit het buitenland. Daarbij is gekeken naar de maatregelen die criminaliteit moesten terugdringen of die het veiligheidsgevoel bij de mensen zouden bevorderen. We hebben geprobeerd vast te stellen wat wel of niet werkte. Maar in Den Haag gaat het om m\u00e9\u00e9r. Politici zijn niet alleen bezig met het bevorderen van de veiligheid, ze hebben ook te maken met de behoefte aan vergelding in de samenleving. Veel mensen roepen nog steeds om zwaardere straffen. En de ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken willen bij hun aanpak van de criminaliteit en veiligheid daarmee ook rekening houden.’<\/p>\n
Wittebrood: ‘Het gaat er dus niet alleen om of het gevoerde beleid daadwerkelijk effectief is, maar of het voor het gevoel van de mensen effectief is. Dat laatste hebben wij echter niet bij ons onderzoek betrokken.’<\/p>\n
Grof samengevat: het langdurig opsluiten gebeurt niet omdat wetenschappelijk is vastgesteld dat je daardoor een veiligere maatschappij krijgt. Het lik op stuk-optreden is dus vooral een tegemoetkoming aan de onderbuikgevoelens in de maatschappij.<\/p>\n
Van Noije: ‘De strafrechtelijke aanpak waarvoor is gekozen, is gericht op onmiddellijk resultaat. De kans dat je tegenwoordig om een klein vergrijp wordt opgepakt, is groot. Dat feit weerhoudt een grote groep aspirant-criminelen ervan om een misdaad te begaan. In die zin wordt het er dus veiliger op.<\/p>\n
Maar er zit een keerzijde aan die verhoogde pakkans: als het delict al is gepleegd, maakt het op criminelen geen enkele indruk meer dat er een risico is om versneld opnieuw te worden aangehouden. Het weerhoudt mensen niet van recidive. Er wordt bijvoorbeeld hard opgetreden tegen jongeren die voor overlast zorgen, maar bij zulke minder ernstige criminaliteit zou het vaak beter zijn om iets buiten het strafrecht om te regelen. Vooral bij minderjarigen kan een justiti\u00eble afhandeling averechts uitpakken. Een strafblad criminaliseert. De drempel om opnieuw een delict te plegen, is daardoor lager. Niet voor niets wordt gezegd dat de gevangenis een hogeschool is voor een opleiding in de criminaliteit.<\/p>\n
In Amerika moeten jongeren bijvoorbeeld als straf een bezoek brengen aan een gevangenis. De autoriteiten hopen dat dit verblijf in een inrichting een afschrikwekkende werking heeft. Nou, nee. Die kinderen ervaren dat helemaal niet zo, zeiden ze. Hier kennen we dit fenomeen nog niet als taakstraf, maar ik zou het ook zeker niet aanbevelen.’<\/p>\n
Wittebrood: ‘Gevangenisstraf leidt zeker niet tot minder recidive. Integendeel: mensen gaan daarna nog vaker de fout in. Dit nadelige effect wordt zeker versterkt door de lengte van de straffen. Zwaardere straffen hebben alleen zin, als de beschikbare tijd wordt gebruikt voor effectieve resocialisatieprogramma’s. Maar daarmee is de overheid er nog niet. Ook daarna moeten er aandacht en ondersteuning zijn voor deze mensen willen ze kunnen functioneren in de maatschappij. Zelfs personen die onder elektronisch toezicht staan – buiten de gevangenismuren rondlopen met een enkelbandje – hebben niet alleen baat bij controle, ook hier is extra begeleiding nodig.<\/p>\n
Gesloten heropvoedingskampen en instituten voor jongeren werken door de groepsdruk vaak averechts. Het lijkt alsof er resultaat is behaald, maar eenmaal buiten, vallen die jongens en meisjes terug in hun oude patroon. We zeggen niet dat je jongeren nooit moet opsluiten, maar met degenen die meedraaien in een resocialisatieprogramma gaat het nadien veel beter. Vooral als er een combinatie wordt gemaakt met hun eigen leefwereld: het gezin, de school en op straat.’<\/p>\n
Al die programma’s en begeleiding kosten geld. Maar in de afgelopen zes jaar is er bezuinigd op het gevangeniswezen in zijn geheel en er zijn er wel extra cellen bijgekomen. Gedetineerden zitten langer achter de deur. De spanningen tussen gevangenen en bewaarders in de penitentiaire inrichtingen lopen op.<\/p>\n
Van Noije: ‘Het vreemde feit doet zich nu voor dat er ineens cellen blijken leeg te staan. Of er zijn er te veel gebouwd, \u00f3f de criminaliteit is veel minder geworden, al betwijfel ik dat laatste. Misschien is er vaker gekozen voor alternatieve straffen, zoals justitie zelf stelt. Het zou kunnen. Maar vast staat dat er plotseling extra ruimte is in de penitentiaire inrichtingen. Je zou op zo’n moment toch denken dat je het twee-op-een-cel-beleid afschaft, maar nee. Staatssecretaris Albayrak kiest voor het harde standpunt. De roep om vergelding vanuit de maatschappij. Terwijl je je moet afvragen of het wel zo verstandig is om twee gedetineerden in zo’n kleine ruimte onder te brengen, want zo dicht op elkaar zitten valt niet mee. Het handhaven van twee-op-een-cel is dus louter een politieke keuze.’<\/p>\n
Wittebrood: ‘En wat schiet de maatschappij daar uiteindelijk mee op? Wij hebben in ons rapport vraagtekens gezet bij wat er gebeurt als de huidige gedetineerden weer naar huis mogen. De beleidsnota’s geven daarvoor te weinig informatie over de behandeling van mensen nadat ze zijn opgepakt. Gevangenen moeten een opleiding krijgen, er moet gewerkt worden aan hun cognitieve vaardigheden. Maar of dat daadwerkelijk gebeurt, weten we niet. Het is ook onduidelijk of er wordt gekozen voor een standaardbehandeling of een individuele benadering die meestal beter is. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de veelplegers. Er worden intenties uitgesproken dat het belangrijk is dat dit op deze wijze gebeurt, maar over de expliciete invulling van deze zaken hebben wij geen helderheid gekregen.’<\/p>\n
In de ons omringende landen met een repressief beleid is het er niet veiliger op geworden. Waarom kiest onze overheid voor een hardere aanpak zonder vooraf gedegen onderzoek te doen naar het effect ervan?<\/p>\n
Van Noije: ‘Nederland heeft een inhaalslag gemaakt als het gaat om het instellen van harde maatregelen. De aandacht is daarbij vooral gericht geweest op de beleidskant van het repressief optreden. En in dat kader is men geneigd geweest om snel even z\u00e9lf een onderzoekje te laten verrichten ter ondersteuning van de te nemen maatregelen. Of zulke onderzoeken de kwaliteitstoets kunnen doorstaan, is in sommige gevallen nog maar de vraag. Zeker op gemeentelijk niveau is het soms onder de maat, zo hebben we moeten constateren.’<\/p>\n
Wittebrood: ‘Studies zijn voor politici en ambtenaren vaak moeilijk te lezen. De ene wetenschapper vindt dit, de andere onderzoeker dat. Het is dus moeilijk om een algemeen beeld te krijgen. Daarom is nu aan ons – het SCP – gevraagd om conclusies te trekken. We hebben vastgesteld dat het onderzoek naar de onveiligheidsbeleving nog in de kinderschoenen staat. Ook is niet gebleken dat repressieve maatregelen een werkelijke bijdrage leveren aan het vergroten van de sociale veiligheid. Een louter harde aanpak werkt zelfs averechts. Het is dus de hoogste tijd voor een kosten-batenonderzoek waar de Rekenkamer al om vroeg.’<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De keiharde aanpak van jonge criminelen en veelplegers werkt, vindt politiek Den Haag. \u2018Nou, nee,\u2019 stellen Lonneke van Noije en Karin Wittebrood, die het effect van de veiligheidsmaatregelen onderzochten. De uitkomst is verontrustend.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[183,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marian Husken","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/104401"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=104401"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/104401\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marian Husken","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=104401"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=104401"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=104401"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}