Film in Isra\u00ebl<\/p>\n
Juist in Isra\u00ebl aangekomen, hoor ik op de radio dat de film Het Bezoek van het Orkest, waarin een zogenaamd Egyptisch orkest in Isra\u00ebl verdwaald raakt, nu in Egypte vertoond is, weliswaar in een hotel en niet in een bioscoop, maar er was veel belangstelling in Ca\u00efro. In Nederlandse kranten was me niet duidelijk of de critici begrepen hadden dat de hele film door Isra\u00ebli’s was gespeeld, zij het dan voor een deel door Arabische Isra\u00ebli’s. De grappige misverstanden gaan voor een deel verloren als je het verschil niet hoort, want wat ondertitels niet kunnen weergeven, is wie Arabisch spreekt en wie Hebreeuws, als het een film betreft waarin beide talen gesproken worden.<\/p>\n
Filmfestival<\/p>\n
Het uitzicht op de muren van de oude stad vanuit de hoge halfronde overbrugging van de autoweg is voor wie hierover naar de cinematheek loopt verbluffend. Elk uur van de dag opnieuw oogverblindend. Soms, bij helder weer, blikkert de Dode Zee in de verte, soms lijkt de horizon vlakbij, dan weer lijken de heuvels buiten Jeruzalem in eindeloosheid te verdwijnen. De cinematheek is onlangs uitgebreid en ligt juist boven de Hinnom-vallei over verschillende hoogten heen gespreid. Na buiten een stenen trap af te zijn gegaan, kom je binnen op de bovenste etage en dan ga je vandaar naar zalen op vijf verschillende verdiepingen (eindelijk krijgt dat woord de betekenis die het verdient). Halverwege ligt een restaurant met terras waar vanuit je opnieuw van het uitzicht kunt genieten.<\/p>\n
Dit indrukwekkende weidse gebouw zou er niet zijn geweest zonder de visie van Lia van Leer (84) en haar, inmiddels overleden, man Wim. Beide film-afficionado’s, fanatici haast, die het plan voor dit geheel tegen veel tegenstand in hebben gerealiseerd. Lia was de eerste die in deze stad ook op vrijdagavond en zaterdag films liet vertonen; ze verbrak daarmee een religieus taboe waarop andere bioscopen het voorbeeld waagden te volgen. De stad waar in de weekends voor niet-religieuzen niets te beleven viel, werd daarmee op kleine schaal concurrent van Tel Aviv; caf\u00e9s en restaurants bleven voor een deel ook open.<\/p>\n
Vijfentwintig jaar geleden organiseerden Lia en Wim in hun cinematheek het eerste Jerusalem Filmfestival. Binnen een paar jaar werd het een festival waar niet alleen Isra\u00ebli’s naar uitzien, maar waar ook fijnproevers uit de internationale filmwereld graag komen kijken. Dat was te danken aan de gedurfde programmering van Lia.<\/p>\n
Zij was bovendien een van de eersten die Palestijnse films vertoonde, tegen weer andere angsten en vooroordelen in. Daardoor begonnen ook Palestijnen naar voorstellingen te komen, iets dat minder vanzelfsprekend was, maar ze was er trots op en blij mee. In 2004 werd haar de Isra\u00eblprijs toegekend.<\/p>\n
Melig soort verheerlijking<\/p>\n
Hoewel vatbaar voor een algemene Festivalkoorts, dat is: alles willen zien (al zijn vertoningen vaak gelijktijdig), proberen kaartjes te krijgen voor films waar ‘iedereen’ heen blijkt te willen en een tijdelijk wegpoetsen van de buitenwereld, wil ik vooral nieuwe Isra\u00eblische films zien. De meeste Isra\u00ebli’s komen juist naar het jaarlijkse Filmfestival voor de buitenlandse inbreng, er is zelfs een groot aantal trouwe bezoekers uit het hele land die lang van tevoren plaatsen bestellen en die elk jaar hun vakantie aan het Festival wijden. Een traditie zelfs, voor velen.<\/p>\n
‘Het is funest voor een film als de cameraman ook de montage doet,’ zegt N., oude rot in het vak, na het zien van Bruria, een film van de Isra\u00eblische regisseur Avraham Kushnir, waarin een oud Talmoed-verhaal een moderne context krijgt. Het speelt zich af in een religieus milieu, maar de kritiek op het benauwende daarvan, vooral voor de hoofdpersoon, moeder van een jong gezin, is zo gemengd met een melig soort verheerlijking dat niet duidelijk wordt wat er verteld wordt. Het ambivalente zou tot denken kunnen aanzetten, maar deed dat niet, bij mij in elk geval niet.<\/p>\n
Ook de Isra\u00eblische film Shiv’a (Engelse titel: Seven Days) van Ronit en Shloni Elkabetz, over een familie met verwikkelingen tijdens de zeven dagen shiv’a (rouw), die hier, ook in niet strikt religieuze kringen, gebruikelijk is na een sterfgeval, deed dat niet. Deze film schijnt in Frankrijk al succes te hebben en bleek in dit Festival de Wolgin Award for Israeli Cinema te krijgen, maar de liefdes- en zakenperikelen die tijdens die zeven claustrofobische dagen opkomen, konden me niet boeien. Zelfs het gegeven dat het verhaal speelt in 1991 tijdens de Golfoorlog, met de angst voor een gasaanval, leek met de haren erbij gesleept.<\/p>\n
Jammer, in veel Isra\u00eblische films lijkt juist een dreigende actualiteit een vorm van verhoogde vitaliteit toe te voegen.<\/p>\n
Indrukwekkend of kitscherig?<\/p>\n
‘Je kunt hem ook op dvd zien als je wilt,’ zeggen ze op het festival. Maar niet alleen werkt het grote doek altijd overtuigender (zowel v\u00f3\u00f3r als tegen), je mist ook de reactie van de mensen om je heen. Lachen is daarvan de meest aanstekelijke, maar ook andere, minder hoorbare gevoelens golven door een zaal. Of je wilt of niet, het be\u00efnvloedt je. Daardoor is het achteraf onverwacht dat de Poolse film Katyn van Andrzej Wajda zulke uiteenlopende meningen oproept. Indrukwekkend vindt de een het, kitscherig de ander.<\/p>\n
Wajda’s eigen vader was een van de twintigduizend Poolse officieren die in maart 1940 vermoord werden door de NKVD, Stalins geheime politie. De schuld voor deze massamoord is door de Russische bezetter van Polen en door de Poolse communistische partij jarenlang aan de nazi’s toegeschreven. Het onthullen van de ware toedracht, het feit dat niet alleen de hoge militairen, maar een groot deel van de Poolse elite door de Sovjets werd afgeslacht, bleef onder de Sovjetbezetting van Polen strafbaar. Wat strafbaar betekende, wordt in de film pijnlijk duidelijk.<\/p>\n
Hoe het mogelijk is zulke gruwelijkheden zo realistisch te reconstrueren en vorm te geven is ongelofelijk, vooral als de filmer zelf de zoon is van een van degenen die een kogel door het hoofd kregen en in een massagraf werden gegooid. Hoe moet dat zijn: kogels, pistolen, wonden, bloed, verkrampende lijven te ensceneren en daarbij te weten ‘zo ging dat’.<\/p>\n
Erfelijke doofheid<\/p>\n
Veel films van dit festival lijken te lang. Zoals I am Von H\u00f6fler van de Hongaarse Peter F\u00f3rg\u00e1cs: honderdzestig minuten. Is het doordat ik geconditioneerd ben op anderhalf uur aandachtig kijken of is er iets objectief aan? De time slots die bioscoop en tv dicteren, zijn vaak anticreatief. In een festival krijgen langere films wel een kans. Maar dit keer leek me soms dat met inkorten een film gewonnen zou hebben.<\/p>\n
En dan is er opeens een film waarbij je vergeet op camerawerk en montage te letten, niet omdat die zo perfect zijn dat er nergens iets hapert, maar doordat wat je te zien krijgt overrompelend is: Een slak in de woestijn van Oded Leshem.<\/p>\n
In een kleine gemeenschap van bedoe\u00efenen in de Negev, niet ver van Beer Sheba, maar als dorp niet officieel erkend, is doofheid gewoon. Het is een erfelijke vorm die zou afstammen van Sjeik el-Sayed die tweehonderd jaar geleden, op de plek waar nu het dorp met die naam is, met vier dove zonen is begonnen. Een groot aantal nakomelingen, verspreid over verschillende families, woont er nog steeds, en de omgang tussen de doven en de horenden is er wonderbaarlijk normaal. Ook de niet-doven gebruiken, waar nodig, de gebarentaal die ze ontwikkeld hebben. Contact met de buitenwereld was tot voor kort minimaal door de ge\u00efsoleerde ligging van het dorp in de woestijn.<\/p>\n
In een overvolle zaal heeft het geduldige publiek drie kwartier zitten wachten op de komst van de hoofdrolspelers (als je die bij een documentairefilm zo mag noemen). De bus waarmee de bedoe\u00efenen naar Jeruzalem zouden komen, had onderweg door de hitte problemen gekregen en moest worden vervangen. De gebruikelijke inleiding voor aanvang van een premi\u00e8re moest worden ingekort, maar er was wel een tolk, een jonge vrouw, die de Hebreeuwse toespraken in gebarentaal vertaalde (ik neem aan dat die tolk niet de specifieke gebarentaal van het dorp kende, maar de algemeen gangbare). Ook het applaus werd door verrassend veel aanwezigen omgezet in het omhoog houden van de armen en met de handen wapperen.<\/p>\n
De titel Een slak in de woestijn slaat op het slakachtige gehoorapparaatje dat bij een driejarig jongetje in zijn hoofd wordt ge\u00efmplanteerd waardoor hij nog net zal kunnen leren praten. De rode draad in het verhaal is de spanning over het slagen van deze nieuwe uitvinding. Gaat hij reageren op geluid? Eerst niet, zelfs de hardste knallen wekken geen reactie op, maar langzaam begint er iets door te dringen en tenslotte maakt hij zelf wat geluidjes. Het hele dorp leeft mee. Als deze mogelijkheid aanslaat en de doven horenden worden, zal hun hele samenleving veranderen. Ze vragen zich af of dat wenselijk is. Veel zijn zich ervan bewust hoe weldadig hun stilte is. Merkwaardig, ver reikend dilemma.<\/p>\n
Een van de dove hoofdpersonen wil na afloop het publiek bedanken. Hij staat voor de zaal met een papiertje waaruit hij in gebarentaal ‘voorleest’. De tolk vertaalt nu eens andersom, geeft in woorden weer dat hij ons hartelijk uitnodigt eens naar el-Sayed te komen: ‘Het is tenslotte maar anderhalf uur hier vandaan, en wij vinden het prettig om gasten te ontvangen.’<\/p>\n
Gepassioneerde zoektocht<\/p>\n
Lia van Leer zit in de pauzes op een stoel, voor haar neergezet tussen de veel te lage oranje ligstoelen die door de telefoonfirma van die kleur geleverd zijn. Ze wil niets liever dan opspringen en haar koninklijke gastvrijheid uitleven, maar haar rug wil niet. Haar opvolger in de leiding van de cinematheek en het festival heet Ilan de Vries. Doordat Lia van Leer dit jaar haar gepassioneerde zoektocht naar nieuwe ontwikkelingen op filmgebied over de hele wereld voor het eerst sinds meer dan veertig jaar niet kon maken, lijkt het aanbod op dit festival minder gevarieerd, tammer, dan andere jaren. Ook de gelegenheden waarbij men elkaar ontmoet, zijn minder flamboyant. Recepties heten die, maar wie ontvangt wie nu Lia niet rondloopt tussen de gasten, de een omhelst, de ander aan de hand meesleurt om kennis te laten maken met weer een andere, aardige, interessante gast?<\/p>\n
Haar medewerkers hebben dit jaar bij het vijfentwintigste filmfestival een nieuwe onderscheiding voor haar gecre\u00eberd: The Lovetime Achievement Award.<\/p>\n
Herinneren en verdringen<\/p>\n
De nieuwe film van de Isra\u00eblische regisseur Ari Folman, die in het festival gepast zou hebben maar die in Cannes in mei al in premi\u00e8re ging, draait nu in de bioscoop. Wonderlijke film, Waltz with Bashir. (Niet te verwarren met Omar Hassan al-Bashir, president van Sudan, nu.) Bashir Gemayel was de Libanese president die in 1982 vermoord werd, waarop als vergelding de Christelijke Phalangisten de kampen Sabra en Shatila aanvielen en de mannen daar vermoordden, terwijl Isra\u00eblische militairen wel en niet doordrongen waren van de gruwelen die zich vlak bij hen afspeelden. Vergelijkbaar leek me in sommige opzichten met de schuld van de Nederlandse strijdkrachten in Srebrenica.<\/p>\n
En toch is het onderwerp van de film niet Sabra en Shatila, wat me wel verteld werd en zoals er ook over geschreven wordt. Het onderwerp is herinneren en verdringen. Een gruwelijke nachtmerrie waarmee de film begint: zesentwintig woedende, angstige, bedreigde en bedreigende honden. Een vriend vertelt hierover aan een ander waarna het gesprek verder gaat; wat ze zich wel en niet herinneren van hun tijd als soldaten in Libanon, in 1982. Merkwaardig genoeg zijn de makers van het bijna helemaal met animatietechniek opgebouwde verhaal er in geslaagd de dubbele bodems, die acteurs van vlees en bloed in hun spel weten uit te drukken, door de onechte personages over te laten brengen. Bijvoorbeeld: ‘Herinner je je?’ met het antwoord, ‘nee’. Bij het ‘nee’ kun je aan het gezicht, dat ge\u00efnspireerd is op een werkelijk gezicht, maar dat toch niet is, duidelijk zien dat het een eerlijk ‘nee’ is waar toch een ‘ja’ of een ‘misschien’ achter schuilgaat. Heel veel interessanter, vond ik, dan Katyn van Wajda, en gedurfder.<\/p>\n
Er wordt veel over gepraat hier. ‘Rechts’ vindt het een verwerpelijk beeld geven van de gebeurtenissen, terwijl ‘links’ juichend is. De vraag waarom het geen rechttoe, rechtaan documentaire kon zijn, of wat het vervreemdingseffect van de animatie voor zin heeft, laat zich beantwoorden doordat het geheel, op de laatste paar beelden na, gebaseerd is op geheugen en dus gedeeltelijk op fantasie, angsten, gevoelens en zo ook, impliciet, op ideologie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Judith Herzberg ging in Isra\u00ebl naar de film \u2013 voor, na en tijdens het vijfentwintigste Filmfestival in Jeruzalem, geleid door haar vriendin Lia van Leer. Ze zag er nieuwe Isra\u00eblische en \u2018buitenlandse\u2019 films, levensechte animatie en applaus in doventaal.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Judith Herzberg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/104261"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=104261"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/104261\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Judith Herzberg","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=104261"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=104261"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=104261"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}