Essay \/ Een nieuwe economische ordening \/ Bretton Woods II<\/p>\n
Wereldleiders lanceren, alleen of gezamenlijk, het ene reddingsplan na het andere. De Europese Unie en de Verenigde Staten hebben gezamenlijk ruim twee biljoen euro gereserveerd om de gevolgen van de kredietcrisis te lijf te gaan. Maar als het zo doorgaat, zal de financi\u00eble crisis van 2008 die van 1929 in de schaduw stellen. De opgetelde schulden van de financi\u00eble instellingen op deze aardbol in de vorm van zogenaamde credit default swaps (CDS) bedragen naar schatting ruim zestig biljoen dollar. Voor wie zijn rekenmachine wil uitdagen: een biljoen is 1.000.000.000.000. De waardeloos geworden CDS-derivaten van de twee grootste Britse banken – Barclays en Royal Bank of Scotland – bedragen met elk ongeveer drie biljoen euro meer dan het jaarlijkse bruto binnenlands product van het Verenigd Koninkrijk. Bij dergelijke bedragen zinken alle steunoperaties in het niet.<\/p>\n
Terug naar de tekentafel<\/p>\n
Om de crisis te bezweren, is internationaal staatsmanschap op korte termijn vereist. De grote kwetsbare banken moeten geheel of gedeeltelijk worden genationaliseerd. De kredietverlening moet weer op gang worden gebracht. De lange termijn is echter belangrijker. Als de kruitdampen van de crisis zijn opgetrokken, moet het mondiale financi\u00eble systeem op een nieuwe leest worden geschoeid om herhaling te voorkomen. Na 1929 volgde uiteindelijk zo’n bezinning, die uitmondde in de afspraken van Bretton Woods in 1944. De crisis van de jaren dertig en de erop volgende Tweede Wereldoorlog hadden de wereld in een ravijn gestort. In Bretton Woods, New Hampshire in de Verenigde Staten, sloten vierenveertig landen daarom een akkoord waarmee de ordening van de mondiale economie een ander gezicht kreeg. Het IMF en de Wereldbank werden opgericht. De goudstandaard werd geherintroduceerd. Valuta werden gekoppeld aan de dollar, die op zijn beurt werd geijkt op een vaste goudhoeveelheid. De rol van de dollar als wereldreservemunt werd daarmee ge\u00efnstitutionaliseerd. De Britse econoom John Maynard Keynes was een prominent lid van het beraad in Bretton Woods.<\/p>\n
Bretton Woods heeft geleid tot een doordacht stelsel van financi\u00eble reguleringen op wereldschaal. Een voorbeeld daarvan was de verplichte scheiding van consumenten- en zakenbanken, en die van banken en verzekeraars. Ook deze keer moet de wereld terug naar de tekentafel. Veel van wat toen in Bretton Woods is afgesproken en opgebouwd, is in de neoliberale revolutie weggevaagd. Daarvan plukken wij momenteel de wrange vruchten. Het is daarom te hopen dat de wereldleiders het aandurven de oude erfenis van Bretton Woods en Keynes weer af te stoffen. Het is hoog tijd voor een Bretton Woods II, zoals ook Gordon Brown en Sarkozy bepleiten. Wat moet daar ter tafel komen?<\/p>\n
1. Verbied bonussen<\/p>\n
Het gedrag van de top in de financi\u00eble wereld brengt buitenstaanders het schaamrood op de kaken. Die top zelf beschouwt zijn eigen gedrag als correct en heilzaam. Maar de man en vrouw ‘op straat’ hebben nooit begrepen wat die exorbitante beloningen rechtvaardigde. De beloningen waren al exorbitant in de jaren negentig van de vorige eeuw, maar zijn daarna alleen nog maar verder opgelopen. Met enige regelmaat kon een Wall Street-manager een jaarbonus van een miljard of meer opstrijken. Nadat het faillissement was aangevraagd, zijn bonussen van 18,2 miljard dollar nog snel overgemaakt naar twee topmanagers van Lehman Brothers.<\/p>\n
De argumenten die ter rechtvaardiging van deze schaamteloze zelfverrijking naar voren zijn gebracht, zijn bekend en sleets. De verwijzing naar bijvoorbeeld de noodzaak van het rijkelijk belonen van toptalent, het dreigende vertrek van datzelfde toptalent naar lucratieve buitenlanden (w\u00e1ren ze maar vertrokken!) en de heilzame werking van het gelijkschakelen van de belangen van aandeelhouder en topmanager was al nooit overtuigend, maar kan vandaag per direct in de vuilnisbak. Kwalijker is dat de bonusarrangementen de prikkel hebben gevormd voor roekeloos gedrag gericht op korte-termijngewin. De remedie is daarom uiterst eenvoudig: verbied bonussen. Tolereer geen uitzonderingen, want die verworden razendsnel tot regel.<\/p>\n
2. Knip ondernemingen in stukken<\/p>\n
De top van de piramide van financi\u00eble instellingen is megagroot geworden, vooral via acquisities en fusies. Daarnaast zijn de grenzen tussen banken en verzekeraars alsmede die tussen consumenten- en zakenbanken verdwenen. De vraatzucht kende geen grenzen. Een bankverzekeraar als Citigroup doet alles overal in grote hoeveelheden. In onze contreien hebben Fortis en de Royal Bank of Scotland zich fataal verslikt in de overname van ABN Amro. De zogeheten vloek van de winnaar heeft luid en duidelijk geklonken. Deze winner’s curse verklaart waarom ongeveer tweederde van de acquisities en fusies op een mislukking uitdraaien. De resulterende mammoetbedrijven zijn schadelijk, en niet alleen in de financi\u00eble wereld: zij worden te machtig, blokkeren vrije concurrentie, cre\u00ebren kafka\u00ebske bureaucratie\u00ebn, worden notoir onbeheersbaar, enzovoort.<\/p>\n
In de financi\u00eble wereld treedt een extra complicatie op: vanwege het zogenaamde systeemrisico mogen dergelijke instellingen niet failliet gaan. Daarom zal de overheid uiteindelijk altijd de rol van reddende engel spelen. Neerwaarts risico wordt van staatswege afgedekt. Dat weet het management van dergelijke instellingen ook: het gevaar van moral hazard is geboren. Dat versterkt het perverse effect van de idiote bonusregelingen. Weer is de remedie eenvoudig: knip bestaande grote en\/of vervlochten ondernemingen op, en verbied dergelijke samenklonteringen in de toekomst.<\/p>\n
3. Sta alleen begrijpelijke producten toe<\/p>\n
Niet alle innovaties zijn wenselijk. Hoewel het woord innovatie een positieve klank heeft gekregen, kan het beide kanten opgaan. Veel innovaties zijn schadelijk voor het menselijk welzijn. Kersverse gifgassen of andere nieuwe massavernietigingswapens kunnen zeer innovatief zijn. In Zimbabwe opereren in de Mugabe-clan lepe ondernemers die innovatief uitbuiten. Legio voorbeelden van destructieve innovaties zijn te vinden in de wereld van de farmacie. Medicijnen kunnen bijzonder giftig uitpakken omdat allerlei onvoorziene bijeffecten optreden. Daarom kunnen nieuwe medicijnen pas worden ge\u00efntroduceerd na diepgravend onderzoek en langdurige toestemmingsprocedures. Ook het derde advies ligt daarom voor de hand: sta alleen begrijpelijke financi\u00eble producten toe waarvan kan worden aangetoond dat zij gepaard gaan met inzichtelijke, beheersbare en aanvaardbare risico’s.<\/p>\n
Deregulering heeft geleid tot de introductie van onbegrijpelijke financi\u00eble producten. Zoals de voorbeelden van de Amerikaanse sub-prime hypotheken en de Nederlandse woekerpolissen aantonen, kan de grens tussen innovatie en misleiding flinterdun zijn. In kringen van toezichthouders heerst hierover al veel langer een gevoel van onbehagen. Bedenkers van nieuwe producten zouden voortaan een pendant van de Federal Drug Agency (FDA) – zeg, een Global Finance Agency (GFA) – ervan moeten overtuigen dat het nieuwe product deugdelijk en begrijpelijk is. Alleen dan mag het de markt op.<\/p>\n
4. Stel grenzen aan hefbomen<\/p>\n
Ouderwets bankieren is aan grenzen gebonden. In essentie is bankieren een buitengewoon eenvoudige bezigheid: wat aan de ene kant wordt geleend, wordt aan de ander kant in veelvoud weer uitgeleend. Dat veelvoud heet in financieel jargon leverage – of hefboom. Naast hun functie van uitlener-lenerintermediair, staan banken juist vanwege de hefboom aan de wieg van welvaart genererende geldcreatie. Het motto is: van minder geld meer geld maken. Dat is prachtig, zolang de risico’s beheersbaar blijven. Dat is niet het geval indien de hefboom te groot wordt en\/of de risico’s van de uitzettingen ondoorzichtig worden. Met de opbouw van de piramide van complexe derivaten is de ondoorzichtigheid tot een onverantwoord hoog niveau opgevoerd. Tegelijkertijd is echter prudentie ten aanzien van hefbomen uit de mode geraakt. Hefbomen van boven de veertig zijn geen uitzondering.<\/p>\n
Bij ouderwets bankieren prevaleert de voorzichtigheid: bij een hefboom van vijftien gaan de alarmbellen af. De leverage van bijvoorbeeld Fortis zat daar ver boven. Door infectie vanuit zakenbanken en moderne belegvehikels, met name hedge funds en private equity, is de sky de limit geworden. Ten gevolge daarvan is de aantasting van de balans met giftige derivaten veel sneller en veel vaker fataal gebleken. Een vierde maatregel dient zich daarom aan: leg bindende grenzen op aan de hoogte van hefbomen. Hierbij moet worden gewaakt voor zogeheten off-balance vehicles, waarbij risicovolle bezittingen buiten de balans worden geplaatst.<\/p>\n
5. Verbeter het toezicht<\/p>\n
Over het falen van de toezichthouders bestaat consensus. Door daar de schuld te leggen, kan de financi\u00eble wereld de handen in onschuld wassen. En inderdaad: hoewel in kringen van toezichthouders de angst voor een ineenstorting van het financi\u00eble systeem de afgelopen jaren sluipenderwijs toenam, is weinig ondernomen om het tij te keren. Deze omkering van schuld is een gotspe. Als toezichthouders niet meer in staat zijn de risico’s te taxeren omdat het gedereguleerde derivatenbouwwerk ondoorgrondelijk is geworden, dan wordt risicotaxatie uit arrenmoede aan de financi\u00eble instellingen zelf overgelaten.<\/p>\n
Dat werkt zolang het goed gaat, maar het onbehagen wordt daarmee niet verdreven. Voor een deel zijn toezichthouders machteloos indien overheden de geest uit de fles laten ontsnappen via verregaande deregulering. Voor een ander deel zien zij hoofdrolspelers vertrekken naar financi\u00eble piratenoorden. Het is bijvoorbeeld niet toevallig dat veel hedge funds het hoofdkantoor formeel op de Kaaimaneilanden hebben staan. De vijfde maatregel is dat daaraan paal en perk wordt gesteld: instellingen die op de financi\u00eble markt in land x willen opereren, moeten voldoen aan alle regelgeving in dat land x. In deze context zal de oprichting van internationale toezichthouders, inclusief internationale regelgeving, veel soelaas bieden.<\/p>\n
6. Nationaliseer, \u00f3\u00f3k accountancy<\/p>\n
Vanwege de opeenstapeling van steeds meer en steeds ingewikkeldere financi\u00eble producten, is het ook steeds moeilijker geworden om de kredietwaardigheid van financi\u00eble instellingen te beoordelen. Dat moeizame en onmogelijke werk wordt grotendeels overgelaten aan zogenoemde credit rating agencies. Dat zijn commerci\u00eble bedrijven die zich laten betalen door de instellingen die zij positief beoordelen. Dat schept een gevaarlijke afhankelijkheid, zeker in de context van wat de facto een oligopolie is met slechts drie spelers: de bedrijven Fitch Ratings, Moody’s en Standard and Poor’s. Deze credit rating agencies hebben indertijd de sub prime hypotheken de maximale score van kredietwaardigheid gegeven – triple A. Ook hier is de prikkelwerking pervers.<\/p>\n
Het beoordelen van de kredietwaardigheid van financi\u00eble instellingen en producten is een publiek goed. Dat heeft de huidige crisis overtuigend aangetoond. Publieke goederen moeten in beginsel in het publieke domein worden geproduceerd. Een vergelijkbaar argument gaat op voor accountancykantoren. Het voorbeeld van Fortis spreekt boekdelen. In het jaarverslag over 2007 wordt in noot 47 melding gemaakt van ruim 159 miljard euro aan kredietverplichtingen die buiten de balans zijn gehouden. Op pagina 222 staat een lijst van vijftig bedrijven waarin Fortis een belang heeft, maar die toch ongeconsolideerd zijn gebleven. De accountants van KPMG en PricewaterhouseCoopers die het Fortis-jaarverslag over 2007 hebben goedgekeurd, bewaren momenteel wijselijk het stilzwijgen. Deze twee kantoren hebben de afgelopen jaren tientallen miljoenen aan controle-fees opgestreken. Ergo: het slotadvies is om accountancykantoren en credit rating agencies te nationaliseren, de jure door beide taken in handen van toezichthoudende autoriteiten te leggen of de facto door deze activiteiten uit publieke middelen te financieren.<\/p>\n
Een slotopmerking is op zijn plaats over de consequenties van de ineenstorting van het financi\u00eble systeem voor wat de re\u00eble economie wordt genoemd. Ook daar is het tijd voor structurele hervormingen.<\/p>\n
Als het stof van de recessie straks is neergedaald, zou het onverstandig zijn geen lering te trekken uit de ravage van de financi\u00eble economie. Ook in de re\u00eble economie is een excessieve bonuscultuur met perverse effecten ontstaan, ook daar zijn enorme megabedrijven een sta in de weg van vrije marktwerking, en ook bij niet-financi\u00eble ondernemingen leidt de fixatie op aandeelhouderwaarde tot de dominantie van de waan van de dag. Als ook in de re\u00eble economie de financi\u00eble crisis de aanleiding vormt voor structurele hervormingen die de facto een herwaardering van het Rijnlandse model van sociaal-economisch kapitalisme in een gemoderniseerde vorm impliceren, dan is dat een verborgen zegen.<\/p>\n
Prof.dr. Arjen van Witteloostuijn (1960) is hoogleraar Economie en Management aan de Universiteit van Antwerpen en leerstoel\u00adhouder Institutionele Economie aan de Universiteit Utrecht<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Na de kredietcrisis zal het mondiale financi\u00eble systeem op de schop moeten. De bezinning na de crisis van 1929 mondde uit in de afspraken van Bretton Woods . Het is nu hoog tijd voor een Bretton Woods II. Wat moet daar ter tafel komen?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[193,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Arjen van Witteloostuijn","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/101709"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=101709"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/101709\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Arjen van Witteloostuijn","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=101709"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=101709"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=101709"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}