Cosmetische psychiatrie<\/p>\n
Weinig landen hebben zo’n hoge dichtheid aan psychologen en psychiaters als Nederland. De omvang van de vaderlandse geestelijke gezondheidszorg vertienvoudigde in de twintigste eeuw. In de overtuiging dat geestelijke sores behandelbaar zijn, zochten Nederlanders steeds vaker psychische hulp. De keerzijde van dit geloof in de maakbaarheid van het individu is dat de tolerantie voor afwijkingen afnam. Daardoor groeide het aantal afvallers en verdiepte de kloof tussen psychiatrische pati\u00ebnten en de samenleving zich.<\/p>\n
Deze conclusies trekken de cultuurhistorici Marijke Gijswijt-Hofstra en Harry Oosterhuis in Verward van geest en ander ongerief. Tien jaar werkten ze aan hun alomvattende geschiedenis van de geestelijke gezondheidszorg. In drie banden van samen ruim vijftienhonderd pagina’s schetsen ze het hele landschap van de Nederlandse zorg voor de ziel tussen 1870 en 2005. Wie in die periode een gestage opmars van menselijkheid en wetenschappelijk inzicht verwacht, komt bedrogen uit. De tijd mag voorbij zijn dat mensen die toen krankzinnig heetten wekenlang permanent in baden moesten zitten totdat de onrust uit hen geweken was. Maar de getuigenis uit de recente geschiedenis van een pati\u00ebnt die zich een dier voelt als hij in een isoleercel zonder toilet in zijn moltondeken poept, is niet minder wrang.<\/p>\n
Psychologisering<\/p>\n
Isoleren, Nederland blinkt er in uit. En ook in een ander opzicht is ons land koploper, of hekkensluiter, het is maar hoe je het bekijkt. ‘Meer dan elders is in Nederland steeds lichter ongemak zoals existenti\u00eble en relatieproblemen in de sfeer van de geestelijke gezondheidszorg getrokken,’ zegt Harry Oosterhuis vlak voor het verschijnen van het boek. Die trend was onderdeel van een bredere psychologisering van de samenleving, diagnosticeert de historicus. ‘Gezagsverhoudingen zijn meer egalitair geworden en daardoor ook sterker gepsychologiseerd: leven in de moderne maatschappij betekent dat je niet meer vanzelfsprekend bent ingebed in hi\u00ebrarchische structuren, maar dat je je moet kunnen inleven in andere mensen en daar je gedrag op afstemmen.’<\/p>\n
Met de gestage uitbreiding van het domein van de geestelijke gezondheidszorg schoof de grens tussen wat als normaal en als abnormaal geldt almaar op. Dat illustreert de opkomst van een ziekte als ADHD, vindt Oosterhuis. ‘Massa’s kinderen worden opeens gediagnosticeerd met een psychische stoornis en slikken er medicijnen voor. Vroeger hoorde je er niemand over. Ik geloof gewoon niet dat het aantal kinderen met een dergelijke aandoening enorm is toegenomen. Het heeft domweg te maken met de hogere eisen die aan kinderen worden gesteld.’<\/p>\n
Arbeidsongeschiktheid door psychisch leed ziet Oosterhuis als een ander teken dat je sneller het etiket afwijkend krijgt. ‘Een groot deel van de mensen die we nu uit de WAO proberen te halen, zat daar vanwege diffuse psychische problematiek. Dat heeft te maken met de eisen op de werkvloer. We leven in een prestatiemaatschappij, en dat cre\u00ebert uitvallers en achterblijvers. Die worden dan weer gemedicaliseerd.’<\/p>\n
Doordat de moderne zielenzorgers hun netten steeds wijder uitzetten, is er een groot gebied ontstaan van wat Oosterhuis ‘cosmetische psychiatrie’ noemt. ‘Er bestaat een tendens onder de hulpverleners om zich op de beter aanspreekbare en behandelbare mensen te richten, want daar kun je meer eer aan behalen dan aan die heel moeilijke mensen die telkens weer terugvallen in psychoses en die je niet kunt genezen.’<\/p>\n
Met die zware gevallen weet de maatschappij steeds minder raad. Op het symposium ter ere van het verschijnen van het boek zal Oosterhuis betogen dat de belangrijkste doelstelling van het overheidsbeleid sinds de jaren negentig – de integratie van psychiatrische pati\u00ebnten in de samenleving – is mislukt. ‘In een maatschappij die steeds meer vaardigheden vergt, is het almaar moeilijker om psychiatrische pati\u00ebnten gelijkwaardig te laten deelnemen. Een toenemend aantal jongeren wordt op een zijspoor gezet omdat ze niet kunnen voldoen aan de eisen die een werkplek tegenwoordig aan mensen stelt in termen van stressbestendigheid, flexibiliteit, intellectuele capaciteiten en communicatieve vaardigheden. Die jongeren zijn niet psychisch gestoord, ze kunnen gewoon niet mee komen. Als je dan naar psychiatrische pati\u00ebnten kijkt, is dat idee van integreren helemaal een illusie.’<\/p>\n
Heel wat psychiaters hadden dan ook bedenkingen tegen de vermaatschappelijking, constateert Oosterhuis. ‘Zij wisten heel goed hoe ontregelend psychische stoornissen kunnen zijn, ook voor de omgeving. Het ging om een verlangen dat sterk uit de politiek kwam. Het is natuurlijk goedkoper om mensen in een beschermd wonen project neer te zetten dan ze in een ziekenhuis te verplegen.’<\/p>\n
Al bleek het achterliggende ideaal een illusie, de door de overheid bezongen vermaatschappelijking is wel in de praktijk gebracht. ‘Psychiatrische pati\u00ebnten verkommeren niet meer in een grote kliniek als Santpoort, maar in een doorzonwoning in de Bijlmer,’ zegt Oosterhuis cynisch. ‘En dat geeft nieuwe problemen. Als het eigenlijk al te laat is en ze al door het lint zijn gegaan, worden ze opgenomen. En dan moeten ze de isolatiecel in. In een psychiatrische inrichting kon men dat beter zien aankomen en beheersen.’<\/p>\n
Geen grotere spanning dan tussen de maakbaarheidsidealen van de moderne samenleving en het gedrag van mensen met zware geestelijke problemen, analyseert de cultuurhistoricus. ‘Een schizofreen blijft kampen met enorme sociale handicaps waar de maatschappij steeds minder mee kan en die ze steeds minder toelaat.’<\/p>\n
\u2018Verward van geest\u2019 wordt vrijdag 31 oktober gepresenteerd op een symposium, vanaf 13u in de KNAW, Kloveniersburgwal 29, Amsterdam<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een nieuwe geschiedenis van de geestelijke gezondheidszorg laat zien dat de eisen aan burgers almaar worden opgeschroefd, terwijl de groep afvallers steeds groter wordt.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[1289],"acf":[],"author_name":"Tomas Vanheste","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/101661"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=101661"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/101661\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Tomas Vanheste","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=101661"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=101661"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=101661"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}