Non-fictie \/ Hendrik Werkman<\/p>\n
Voordat Hendrik Werkman (1882-1945) naam maakte als drukker en kunstenaar was hij journalist en kroniekschrijver van het Dagelijksch Advertentieblad, het Groninger Dagblad en de Nieuwe Groningsche Courant. Zijn afkeer van wat hij noemde ‘maatschappelijke bruikbaarheid’ was echter te groot voor de journalistiek. Hij stapte over naar het drukkersvak – eerst in loondienst, vanaf 1908 in zijn eigen drukkerij in Groningen.<\/p>\n
Toen in 1914 na de val van Antwerpen vijftienhonderd Britse soldaten van de First Royal Naval Brigade zich terugtrokken in het neutrale Nederland, in Groningen, raakte hij gefascineerd door het internationale element dat deze Engelsen in het Groningse brachten. In 1915 begon hij het informatieblad voor militairen The Camp Magazine, dat tot het eind van de Eerste Wereldoorlog standhield.<\/p>\n
Aan de typografie is nog niet te zien dat hier een man aan het werk was die wereldberoemd zou worden met zijn avant-gardistische druksels. Toen hij twee jaar later het tijdschrift Noordelijk Sportblad drukte, permitteerde hij zich pas enkele typografische experimenten. Hij begon in die tijd ook te tekenen en te schilderen.<\/p>\n
Sjabloontechniek<\/p>\n
In de zojuist verschenen lijvige tweedelige brievenuitgave – die overigens alleen de periode 1940 tot 1945 omvat – en de al even kolossale oeuvrecatalogus van Werkman vallen twee constanten op: Werkmans internationale modernistische ori\u00ebntatie gecombineerd met zijn verknochtheid aan Groningen, en zijn gewaagde experimentele werkwijze die gekoppeld is aan een bijna vrome eenvoud. Werkmans eerste schilderijen waren sterk be\u00efnvloed door Vincent van Gogh. Dat was nog steeds zo toen hij in 1919 lid werd van de Groninger Kunstkring De Ploeg. Maar in 1923 gooide hij het roer radicaal om.<\/p>\n
Eerst verscheen er van zijn hand een violetgekleurd pamfletje met de titel Groningen Berlijn Moskou Parijs 1923 waarin hij met een mengeling van bescheidenheid en bravoure aankondigde dat er binnenkort een ‘geschrift’ te verwachten viel. Een paar dagen later verscheen het eerste nummer van The Next Call, een tijdschrift in de nog nieuwe traditie van het dada\u00efsme. Werkman onderhield volgens een aantekening achter op The Next Call ‘Internationaal verkeer met redacties van onderscheidene Tijdschriften van de avant-garde’. Hij noemde onder meer het Vlaamse tijdschrift van Michel Seuphor Het Overzicht, het dadablaadje Merz van Kurt Schwitters en De Stijl van Theo van Doesburg.<\/p>\n
Dat internationale verkeer kwam erop neer dat er tijdschriftnummers werden uitgewisseld. Alleen Seuphor, die inmiddels naar Parijs was verhuisd, reageerde met groot enthousiasme en zorgde ervoor dat Werkman meteen al in Parijs kon exposeren, samen met bekende schilders als Arp, Kandinsky en Mondriaan.<\/p>\n
Intussen bleef Werkman experimenteren met druktechnieken, wat leidde tot zijn zogeheten hotprints. In deze door hemzelf bedachte manier van drukken paste hij een sjabloontechniek toe. Hij sneed met een scheermesje een vorm uit een blad papier, waarna hij bij het drukken zowel de uitgesneden vorm gebruikte als het blad waaruit die is gesneden. Ze staan allemaal beschreven en afgedrukt in de prachtig gedrukte oeuvrecatalogus.<\/p>\n
Impliciet commentaar<\/p>\n
De nu uitgegeven brieven hebben betrekking op De Blauwe Schuit, een serie ondergrondse uitgaven die begon met de uitgave van Het jaar 1572 van Martinus Nijhoff. Lerares klassieke talen Adri Buning, predikant August Henkels en chemicus Ate Zuithoff wilden een daad stellen na de Duitse inval en vroegen Werkman Het jaar 1572 in een mooie bibliofiele uitgave te drukken. De tekst gaat over de Nederlandse opstand tegen de Spanjaarden, maar werd in 1940 natuurlijk gelezen alsof die ging over de Duitse tirannie. Jan Wiegers van De Ploeg maakte er een houtsnede bij.<\/p>\n
Zo kwamen tussen kerst 1940 en april 1945 veertig uitgaven tot stand, met teksten van onder anderen Martin Luther, Simon Vestdijk en Paul van Ostaijen die als een impliciet commentaar op de Duitse bezetting gelezen konden worden. Geen letterlijk politieke pamfletten. ‘Als het maar geen po\u00ebzie is met een politieke tendenz, want dat klinkt zo dom,’ schreef Werkman in augustus 1941 aan Henkels. De meeste uitgaven van De Blauwe Schuit telden vier bladzijden en waren ge\u00efllustreerd, getypografeerd en gedrukt door Werkman.<\/p>\n
De bekendste uitgave van De Blauwe Schuit is Chassidische legenden, een herdruk van een verhaal uit Die Legende des Baalschem van Martin Buber, m\u00e9t de hotprints van Werkman. Deze tekst was hem, zoals de meeste teksten, door Henkels aangereikt. Werkman was verrukt over diens smaak: ‘Waarom heb ik nooit eerder iemand als U ontmoet die mij aanspoorde en aan het werk zette. Alles komt zoo laat bij mij,’ schreef hij hem.<\/p>\n
Sandbergs prot\u00e9g\u00e9<\/p>\n
De nauwkeurig geannoteerde correspondentie die nu verschenen is, bevat geen onthullingen – daarvoor is Werkman al te veel bestudeerd – maar ze geeft wel een verhelderend inzicht in de manier waarop hij opereerde. Hij had dan wel in de jaren twintig in Parijs ge\u00ebxposeerd, in Nederland was hij buiten Groningen een volslagen onbekende. Door zijn werkzaamheden voor De Blauwe Schuit kwam hij in contact met kunstenaars en kunsthandelaren buiten de provincie, in Amsterdam bijvoorbeeld.<\/p>\n
Het is ontroerend te lezen hoe zijn contact met Willem Sandberg verliep. Sandberg, conservator van het Stedelijk Museum en een spin in het web van de kunstwereld, zag onmiddellijk de kwaliteit van Werkmans kunstenaarschap en nodigde hem thuis uit op avondjes met andere kunstenaars en kunstverzamelaars. Ook vroeg hij hem in 1941 om deel te nemen aan de expositie De verluchte bladzij in het Stedelijk Museum. Werkman werd zo gewild om zijn druksels, dat hij de vraag niet aankon.<\/p>\n
Een enkel bezoek aan Amsterdam werd met veel brieven aan zijn nieuwe Amsterdamse vrienden voorafgegaan. Werkman komt in deze brieven, vol aarzelingen en huiselijke mededelingen, naar voren als iemand die precies wist wat hij wilde en met wie hij graag omging, en tegelijkertijd als de eenvoud en bescheidenheid zelve. Sandberg op zijn beurt maakte geen misbruik van de dankbaarheid die zijn prot\u00e9g\u00e9 voor hem koesterde. Zelfs toen Werkman hem een map met werk toestuurde met het aanbod er iets naar zijn gading uit te kiezen in ruil voor de gastvrijheid, wilde hij niets gratis aannemen.<\/p>\n
Ook de steeds dreigender oorlogsomstandigheden zijn voelbaar in de brieven. Eind 1941 schreef hij: ‘Dezer dagen kreeg ik bericht uit Amsterdam dat mijn vriend Sieger, bij wien we onlangs logeerden, op een nacht is gearresteerd, tegelijk met zijn zoon.’<\/p>\n
Misverstand<\/p>\n
Alle ‘schippers’ van De Blauwe Schuit overleefden de bezetting, behalve Werkman. Het verhaal van zijn einde is extra wrang. Hij had de geur van verzet om zich heen hangen – hij had inderdaad wel eens iets gedrukt, illegaal, voor De Bezige Bij – en uit zijn drukwerk bleek wel dat hij in de termen van de nazi’s een Judenfreund was. Toch was zijn arrestatie in de laatste oorlogsdagen een misverstand. Hij werd op 10 april 1945 doodgeschoten omdat hij de veronderstelde drukker van de door De Bezige Bij uitgegeven Moffenspiegel was, een boekje vol spotprenten over de Wehrmacht. Tijdens een razzia bleek hij die uitgave weliswaar in huis te hebben, maar de drukker ervan was hij niet. Dat was een zekere Freriks, in dienst van de Haagse boekbinderij De Koningh.<\/p>\n
\u2018Hendrik Nicolaas Werkman. Brieven rond De Blauwe Schuit 1940-1945\u2019, Deel 1 & 2, bezorgd en van annotaties voorzien door Frans R.E. Blom, Willem van Koppen en Mieke van der Wal, 1248 pagina\u2019s, Sun\/Stichting H.N. Werkman, \u20ac 95,-<\/p>\n
Diewertje Dekkers, Jikke van der Spek en Anneke de Vries, \u2018H.N. Werkman. Het complete oeuvre\u2019, Nai Uitgevers\/Stichting H.N. Werkman, 539 pagina\u2019s, \u20ac 69,-<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Drukker\/kunstenaar Hendrik Werkman, bescheiden Groninger met bravoure, wordt ge\u00eberd met twee lijvige uitgaven: zijn Brieven uit 1940-1945 en een oeuvrecatalogus.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Hans Renders","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/101423"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=101423"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/101423\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Hans Renders","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=101423"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=101423"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=101423"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}