De crisis en de consument<\/p>\n
‘Welkom, dat is lang geleden!’ roept een casual geklede Jan Willem Joenje bij de deuropening van zijn luxe villa aan de Eaglelaan op het Flevo Golf Resort. Op de brede oprit staat een zilvergrijze BMW uit de 3-serie. Trots geeft de veertigjarige financieel adviseur een kleine rondleiding door zijn woning in de Flevopolder. Aan de muren in het kantoor hangen certificaten van zijn opleidingen en foto’s van vriendin, zoon en dochter. De ruime woonkamer biedt een weids uitzicht op de grote tuin met beukenhagen. Daarachter begint het bos.<\/p>\n
Joenje stond tien jaar geleden symbool voor de ‘nieuwe consument’. Nederlanders gaven steeds makkelijker hun geld uit. Ik winkel dus ik ben, the sky was the limit. Geld hoefde je niet meer te bezitten om het te kunnen uitgeven. Rijkdom lag binnen ieders bereik, was de lokroep waarmee banken hun klanten wonnen. Schulden maken was geen zonde. Natuurlijk waren er risico’s, maar niets in het leven was zonder risico, was de nieuwe houding. Angst voor economische tegenslag werd overstemd door een gevoel van rijkdom.<\/p>\n
Een enkeling maakte zich zorgen over de economie en waarschuwde voor het uiteenspatten van de zeepbel. Volgens sommigen was een terugslag zelfs onvermijdelijk – het was alleen nog de vraag hoe hard de klap zou aankomen. ‘Wordt het een crash, of gewoon een onprettige landing?’ vroeg Arnold Kusters van het Centraal Planbureau zich destijds af.<\/p>\n
Altijd met geld bezig<\/p>\n
Aan Joenje, die zijn geld verdiende met het afsluiten van hypotheken, was die waarschuwing toen nog niet besteed. Zijn doel in het leven was eenvoudig: rijk worden. Samen met zijn toenmalige vriendin kocht hij de villa op de Eaglelaan voor achthonderdduizend gulden. Het paste nauwelijks binnen hun budget. Maar: ‘Als je wat wilt hebben, moet je je helemaal de pleuris werken,’ zei de van zelfvertrouwen blakende en in driedelig pak gestoken Joenje in 1999. Hij maakte werkdagen van twaalf uur.<\/p>\n
Na de aankoop van zijn villa had hij een nieuwe wens: een relaxruimte achter in de tuin, compleet met sauna, bubbelbad, dompelbad, een solarium en een klein barretje. Het woord sparen kwam niet voor in zijn vocabulaire. Financi\u00eble reserves had het stel niet en Joenje voelde constant de druk om te presteren.<\/p>\n
‘We hadden geen grote problemen, maar lekker leven was het niet,’ zegt Joenje aan de eettafel terugblikkend op die periode. ‘En ik was altijd met geld bezig.’ Zijn relatie bleek niet bestand tegen de lange werkdagen. Maar dat was niet wat hem tot inkeer bracht. ‘Ik begon me een jaar of vijf geleden te realiseren dat er iets niet klopte met de economie. Het was een kwestie van logisch nadenken: als je \u00e9\u00e9n euro verdient en je geeft een euro vijftig uit, dan gaat het een keer klappen.’<\/p>\n
Hij verdiepte zich verder in de materie, zette zijn gedachten op papier en publiceerde in 2004 in eigen beheer het boekje Zeepbeleconomie. Ironisch genoeg werd de financieel adviseur, toonbeeld van het grote uitgeven in de jaren negentig, een van de weinige voorspellers van de huidige crisis. ‘De wereldeconomie is in een instabiele situatie terecht gekomen,’ schreef hij. ‘Financieel analisten en overheidsdienaren praten elkaar na en waaien met alle winden mee. Ze grossieren in korte termijn-visies.’<\/p>\n
Zijn klanten adviseerde hij voorzichtiger te worden met lenen en hun hypotheekrente vast te zetten. De meesten wilden niet luisteren en ook zijn boekje trok nauwelijks aandacht. Hij stuurde exemplaren naar politici, journalisten en hoogleraren, maar zijn noodkreet vond nergens gehoor. Op de eigen website ontving hij vooral haatmails. Joenje: ‘Mensen willen geen negatieve verhalen horen. Ze vonden mij een doemdenker.’<\/p>\n
Zelf ziet hij dat heel anders. ‘De wereld is zo verrot, dat het vanaf nu alleen maar beter kan worden,’ zegt Joenje, die erachter is gekomen dat bezit niet alles is. De laatste jaren heeft hij zich verdiept in spiritualiteit (‘ik voorzie dingen’). Straks hebben we volgens Joenje allemaal weinig geld te besteden. ‘Maar dat is niet erg, want dan gaan we ook s\u00e1men onze schouders eronder zetten.’<\/p>\n
Natuurlijk houdt hij nog steeds van luxe. Maar als het moet, kan hij zijn huidige levensstijl zonder problemen loslaten. ‘Dan ga ik gewoon weer bij mijn ouders wonen.’ De kans daarop is trouwens niet groot. Joenje heeft inmiddels ‘een paar ton’ spaargeld opgebouwd. Nu de huizenmarkt stilvalt en er nauwelijks meer hypotheken worden afgesloten, legt hij zich toe op de optiehandel. De relaxruimte in zijn achtertuin is er niet gekomen, maar er staat wel een grote houten jacuzzi. ‘Daarmee heb ik vier jaar geleden mijn huidige vriendin veroverd,’ zegt Joenje lachend. ‘Ze is gelukkig nooit meer weggegaan.’<\/p>\n
Calvinistische snaar<\/p>\n
Jan Willem Joenje was de afgelopen jaren een roepende in de woestijn, maar sinds de kredietcrisis wordt hem een vooruitziende blik toegedicht. Nu staan de kranten vol met doemdenkers en berichten over ‘recessie’ en ‘paniek’. In Nederland begint de werkloosheid te stijgen, houden de werkgevers rekening met massaontslagen, vlakt de huizenmarkt af en is de consument somber gestemd. Reisorganisaties melden een daling van de winterboekingen ten opzichte van vorig jaar. Voor de eerste keer in vier jaar zijn de omzetten in de horeca gedaald (en dat komt niet alleen door het rookverbod), terwijl de supermarktverkopen juist zijn gestegen: mensen zijn de afgelopen maanden meer thuis gaan eten. CPB-onderzoeker Arnold Kusters waarschuwde tien jaar geleden al voor slechtere tijden. Vanuit Schotland, waar hij tegenwoordig een economisch adviesbureau heeft, zegt hij nu: ‘De zeepbel is doorgeprikt. Het is een onprettige landing geworden.’<\/p>\n
Is het grote kopen, kopen, kopen voorbij? Goos Eilander van onderzoeksbureau Trendbox: ‘De economische crisis raakt een calvinistische snaar. We zijn nu even behoudender, voorzichtiger, nemen genoegen met minder. Dat zou misschien een verdere gedragsverandering tot gevolg kunnen hebben.’<\/p>\n
Volgens Arjo Klamer, hoogleraar culturele economie aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit, is er sprake van een duidelijke kentering in de houding van de consument. Klamer, die in 1999 consumptiedrift als statussymbool beschreef, zegt: ‘Mensen zien nu dat hebzucht ook overdreven kan worden. Ze schamen zich eerder voor excessen. Dat zie je ook aan de bereidheid om bonussen aan de kaak te stellen. Tot voor kort keken ze je met grote ogen aan als je daar wat over zei.’<\/p>\n
Ook Hans Groeneveld, tien jaar geleden nog medewerker van De Nederlandsche Bank en tegenwoordig adviseur bancaire en strategische vraagstukken bij de Rabobank, ziet sinds het uitbreken van de kredietcrisis een omslag in het consumentengedrag. ‘In de jaren negentig was het “ik en vrijheid, alles voor mij”. Na de aanslagen in 2001 en de internetbubbel zijn mensen al meer in “wij en behoud” gaan denken: ze doen meer samen, en reageren behoudender op gebeurtenissen. We stevenden al af op een economische afkoeling, die is door de kredietcrisis versneld. Ik denk dat mensen bewuster zullen omgaan met geld en niet langer alles kopen wat los en vast zit.’<\/p>\n
Dat is ook te zien aan het spaargedrag. Het totale spaartegoed van Nederlanders was afgelopen oktober 247 miljard euro, een stijging van 12 miljard ten opzichte van het jaar daarvoor. Ook bij de Rabobank wordt veel meer gespaard, zegt Groeneveld. ‘Mensen worden voorzichtiger, ze houden de hand op de knip.’<\/p>\n
Dumpprijs op het raam<\/p>\n
Hoezeer de seinen ook op rood staan, voor levensgenieters Ronald (54) en Els (59) Brouwer is de economische crisis nog ver weg. Ze wonen nog steeds in een ‘watervilla’ in de wijk Parkhaven, Lelystad. De achtertuin grenst aan een jachthaventje. In 1999 waren de net opgeleverde villa’s razend populair, binnen een jaar waren ze veertig procent in waarde gestegen. Nu staan er in de straat zes huizen te koop. Een eerste gevolg van de economische crisis? ‘De teruggang begon hier al twee tot drie jaar geleden’, zegt Els Brouwer. ‘Mensen hebben wel verliezen geleden.’ Ronald: ‘Een gezin verderop in de straat had al een andere woning gekocht en moet nu vreselijk zakken met de prijs.’ Els kent nog een probleemgeval. ‘Het hoekhuis hiernaast ligt niet zo gunstig. Omdat de bewoners het kwijt wilden, hadden ze een groot plakkaat met daarop een dumpprijs op het raam geplakt. Na twee\u00ebnhalf jaar staat het nog steeds te koop.’<\/p>\n
Zelf zijn ze niet van plan te vertrekken. En ook het twintig meter lange kajuitjacht doen ze voorlopig niet van de hand. ‘Dat moet je nu ook niet willen verkopen,’ weet Ronald. ‘De botenhandel is echt armoede op dit moment.’<\/p>\n
Ondanks duikelende beurskoersen, stagnerende arbeidsmarkt en dreigende massa-ontslagen maken Ronald en Els zich nog niet echt zorgen over de economische crisis. Beiden hebben een vaste baan. Ronald heeft zijn baan als ambtenaar bij een werkgeversorganisatie voor het onderwijs geruild voor een adviesfunctie bij de stichting Kennisnet, die software ontwikkelt voor het onderwijs. Els werkt tegenwoordig als onderwijsassistent op een basisschool. De boot is afbetaald en ook een groot deel van de hypotheek is afgelost.<\/p>\n
De twee genieten volop van hun stekje aan het water en letten niet al te veel op de centen. ‘Het geld gaat er met scheppen uit,’ zegt Ronald. Els: ‘Het brengt best kosten met zich mee om hier te wonen.’ Om bij de ‘incrowd’ te blijven horen, kunnen ze namelijk niet al te zuinig zijn. Zo wordt er vanuit de buurt elk jaar een zeiluitje georganiseerd naar het buitenland. Dit voorjaar trok de groep erop uit naar Engeland. De reis werd op video vastgelegd en voor de vertoning van de film huurden de zeilmaatjes de hele schouwburg van Almere af. ‘Wij in smoking en de dames in het lang. Zie je het voor je,’ glundert Ronald. ‘Eerst hebben we naar de film gekeken, toen zijn de trofee\u00ebn uitgereikt en aansluitend hadden we een gezellig etentje.’<\/p>\n
Ook hun twee opgroeiende kinderen zijn duur. Zo zijn de zomerse zeilvakanties ingeruild voor bezoekjes aan steden als Veneti\u00eb, omdat dochter Roos ‘liever cultuurvakanties wil’. Ook koopt het paar ‘onder invloed van de kinderen’ meer merkkleding. Natuurlijk blijven rekeningen wel eens wat langer liggen, als \u00e9n het collegegeld voor hun studerende dochter \u00e9n ook de verzekeringen van de twee auto’s moeten worden betaald. ‘We zijn niet rijk, maar ook niet arm,’ relativeert Els. ‘We zitten in de middenmoot die – crisis of geen crisis – doorhobbelt. De pessimistische gedachten gaan aan ons voorbij. Bovendien: als het ons treft, treft het iedereen. En je ziet dat er al steunmaatregelen worden getroffen.’<\/p>\n
Landelijke rust en ruimte<\/p>\n
Volgens Goos Eilander van Trendbox is dit de houding van veel Nederlanders. Hij verwijst naar de maandelijkse conjunctuurindex van het CBS. ‘Mensen zijn negatief over de economie, maar verwachten dat het eigen inkomen op peil blijft. Ze denken wel dat er iets aan de hand is, maar niet dat het henzelf raakt.’ Volgens Eilander is dat niet terecht. De hoeveelheid belastinggeld die nu in Europa en Amerika wordt aangewend om banken te redden, aandeelbeurzen tot rust te brengen en zelfs bedrijven te steunen, is enorm. ‘We zullen dat geld nog jarenlang met zijn allen moeten opbrengen.’ Dat zoveel burgers denken dat de crisis hen niet treft, zal volgens de onderzoeker pas echt veranderen als er grote bedrijven failliet gaan of massaontslagen vallen, iets waar de werkgevers al hun vrees voor hebben uitgesproken. ‘Pas als dat gebeurt, stoppen mensen echt met kopen.’<\/p>\n
Tot nu toe wordt de crisis vooral gevoeld door aandeelhouders en huizenbezitters. Tien jaar geleden verstrekten banken nog zonder problemen hypotheken tot honderdvijfentwintig procent van de woningwaarde. Die tijden zijn voorbij, zegt Hans Groeneveld van de Rabobank. ‘Het kan nog wel, maar meestal gaat het nu maar tot honderdtien procent. Banken gaan wat minder ver en kopers zijn zich bescheidener gaan opstellen.’ Ook staan volgens Groeneveld huizen nu gemiddeld honderdzeventig dagen te koop, veertig dagen langer dan een half jaar geleden. ‘Mensen willen eerst hun huis verkocht hebben, voordat ze een nieuwe woning zoeken.’<\/p>\n
Die conclusie trekt ook makelaar Marianne Leeflang uit het Friese Lemmer. In 1996 begon ze daar haar praktijk, omdat ze een nieuwe markt zag in mensen die de landelijke rust en ruimte verkozen boven de drukke Randstad. Maar de crisis gaat ook niet aan Lemmer voorbij. Leeflang: ‘Ik heb nu drie cli\u00ebnten die hun oude huis nog niet hebben verkocht. Zij zitten dus met dubbele hypotheken. Huizen staan langer te koop of worden van de markt teruggetrokken. Er zijn nu meer mensen die in de problemen zitten dan twee jaar geleden. Om problemen te voorkomen, heb ik begin dit jaar besloten dat mijn cli\u00ebnten binnen twee weken de advertentiekosten moeten voldoen. Voorheen schoot ik die voor.’ Toch is Leeflang ervan overtuigd dat de problemen niet lang zullen aanhouden. ‘Laten we elkaar geen crisis aanpraten. Ik ben en blijf optimistisch over de markt. Als de krokussen komend voorjaar boven de grond komen, gaan mensen zich weer ori\u00ebnteren.’<\/p>\n
Zonnebanken<\/p>\n
Dat is ook de hoop van Wout van Vessem, eigenaar van het bedrijf Global2ndHome. In 1999 hielp makelaar Leeflang hem aan een woning in Lemmer. Zijn geld verdiende Van Vessem als eigenaar van zonnestudio’s Sundays. ‘We hebben de zonnebank uit de sfeer van de gouden kettingen en de plastic palmbomen gehaald,’ zei Van Vessem destijds, bij de open haard van zijn boerderij.<\/p>\n
Nu, tien jaar later, is hij ‘uit de zonnebanken gestapt’ en woont hij in Noordwijk in een appartement met uitzicht op zee. Gekleed in een spijkerbroek en Hugo Boss-trui komt de ondernemer hotel Huis ter Duin binnenlopen. Hij is nog net zo gebronsd als bij de vorige ontmoeting. Dat komt niet meer door de zonnebank, verzekert hij. ‘Ik ben zo bruin omdat ik regelmatig aan de Turkse kust zit.’ In de badplaats Bodrum ontwikkelde Van Vessem vakantieparken ‘Aphrodite’ en ‘Troya’, zesentachtig villaatjes op tweehonderd meter afstand van het strand. De woningen vlogen weg, vertelt hij. ‘Het waren geweldige projecten. Bodrum is echt het Saint Tropez van Turkije. Ik ging om de twee weken kijken met enthousiaste mensen die een huis wilden kopen. In anderhalf jaar heb ik alles verkocht, vooral aan ondernemers die het zagen als vakantiebestemming, maar ook als “een stukje” investering voor later.’<\/p>\n
Met het geld dat hij verdiende met de verkoop van de zonnecentra en het bouwproject ging hij in Turkije een nieuw avontuur aan. Hierover wil hij uit concurrentie-overwegingen niet al te veel zeggen, maar het gaat wel opnieuw om vakantiehuizen. ‘Hier heb ik al mijn geld in gestoken,’ zegt Van Vessem. Hij hoopt dan ook dat de economische crisis snel voorbij zal zijn. ‘Het is maar goed dat we nu niet met de verkoop hoeven te starten. De situatie is zacht gezegd belabberd. Vroeger hoorden mensen op een verjaardag over onze projecten, ze wilden zelf wel eens een kijkje nemen en kochten dan een huis. Nu is het veel rustiger. Dat is ook logisch. Als banken al geen vertrouwen hebben in de economie en geen geld uitlenen aan investeerders, hoe kan men dan verwachten dat investeerders en consumenten nog vertrouwen hebben.’ En dan, berustend: ‘In het onroerend goed moet je geduld hebben. Het gaat goed, je hebt een dip en uiteindelijk komt het wel weer goed. Iedereen wordt nu zo bang gemaakt dat ze niks meer durven. Maar over twee, drie jaar kan alles anders zijn. Dan zien mensen wel weer kansen.’<\/p>\n
Niet van plan te stunten<\/p>\n
Op deze doordeweekse namiddag in november zitten er zo’n dertig mensen verspreid in de clubfauteuils van het restaurant van Eden Amsterdam Am\u00e9ricain Hotel aan het Amsterdamse Leidseplein. Het zijn vooral zakenlieden, toeristen en overwegend oudere dames en heren die de tafels bezetten. De prijzen van de hoofdgerechten op de menukaart liggen tussen de twintig en veertig euro.<\/p>\n
‘Afgelopen oktober behaalde Am\u00e9ricain de hoogste omzet ooit,’ zegt Frans Wientjes (50), operationeel directeur van Eden Hotel Group. Een knappe prestatie, want juist horecaondernemers kampen voor het eerst in lange tijd met dalende omzetten. Creativiteit, dat is volgens Wientjes het toverwoord in deze moeilijke tijden. ‘Een kwestie van slim zakendoen, dat is het spel.’ Zo zijn de menukaarten iets aangepast. ‘We hadden een mooie dure tournedos, daar hebben we nu een eenvoudiger product voor in de plaats.’ Dat gaat niet ten koste van de kwaliteit, benadrukt de hotelbaas. ‘Als ik een kilo kip inkoop, is dat goedkoper dan ossenhaas. Met goede chefs kun je daar een goede bereidingswijze op loslaten en heb je een mooi gerecht.’<\/p>\n
In 1999 lokte Wientjes met de slogan ‘het grote genieten’ nog gasten voor de meest luxueuze arrangementen in het Bilderberghotel te Lauswolt, waar hij toen de scepter zwaaide. Het waren gouden jaren, waarin de consument zijn geld nog liet rollen. Volgens Wientjes, die in juli 2006 overstapte naar de stadhotels van Eden, hebben vooral de vijfsterrenhotels last van de huidige recessie. ‘Mensen gaan een echelon lager en zoeken naar voordeligere aanbiedingen.’<\/p>\n
Zelf is hij vooralsnog niet van plan om met de hotelprijzen te gaan stunten. ‘We zakken wel, maar willen toch een fatsoenlijk bedrag voor onze kamers blijven krijgen.’ Liever drukt hij de inkoopkosten, zoals die van zeepjes, kammetjes en schoensmeer. En het personeel krijgt extra trainingen, zodat het nog klantgerichter gaat werken. Een echt noodscenario voor zware tijden ligt nog niet op de plank. Met een beetje geluk zou de crisis voor zijn keten zelfs voordelig kunnen uitpakken, hoopt Wientjes. ‘Ik denk dat mensen eerder lange vakanties afzeggen en meer op reis gaan in eigen land.’ Toch wil hij ook geen jubelverhaal afsteken. Zo liepen de boekingen in Eindhoven flink terug omdat Philips het aantal reizen van zijn medewerkers sterk heeft teruggeschroefd, zegt Wientjes. ‘Als het waanzinnig slecht weer wordt, hebben ook wij dikke druppels.’<\/p>\n
Zal de wereldwijde crisis zich in 2009 verdiepen of loopt het in Nederland met een sisser af? Van de groep van 1999 zijn de ondernemers Leeflang en Van Vessem het meest optimistisch: de ellende is achter de rug als de lente komt en consumenten weer wat positiever tegen het leven aankijken. Onderzoekers Eilander en Kuster en bankier Groeneveld geloven dat het nog veel tijd en geld zal kosten om de economie uit het dal te trekken. Het echtpaar Brouwer verwacht een achteruitgang, maar ‘dat betekent nog niet een ondergang’. Financieel expert Jan Willem Joenje is – net als in 1999 – het stelligst: ‘De welvaart die we hadden, komt nooit meer terug.’<\/p>\n
Zie www.vn.nl voor het artikel \u2018Kopen, kopen, kopen\u2019 uit VN van 26 juni 1999<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kopen, kopen en nog eens kopen \u2013 tien jaar geleden maakte Vrij Nederland een rondgang door een land waar de bomen tot in de hemel leken te groeien. In het zicht van de recessie zochten we de mensen van destijds weer op.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Harm Ede Botje, Map Oberndorff","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/100079"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=100079"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/100079\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Harm Ede Botje, Map Oberndorff","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=100079"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=100079"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=100079"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}