{"id":100019,"date":"2008-12-13T11:34:00","date_gmt":"2008-12-13T09:34:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/robbert-dijkgraaf-en-pia-de-jong-we-lezen-alles-van-elkaar\/"},"modified":"2008-12-13T11:34:00","modified_gmt":"2008-12-13T09:34:00","slug":"robbert-dijkgraaf-en-pia-de-jong-we-lezen-alles-van-elkaar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/robbert-dijkgraaf-en-pia-de-jong-we-lezen-alles-van-elkaar\/","title":{"rendered":"Robbert Dijkgraaf en Pia de Jong: ‘We lezen alles van elkaar’"},"content":{"rendered":"
\n

Hij is hoogleraar mathematische fysica en president van de Knaw. Zij debuteerde dit jaar met de roman Lange dagen. Het echtpaar Dijkgraaf-de Jong: \u2018We woonden eerst samen, toen kregen we een kind, toen leerden we elkaar kennen.\u2019 <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Multatuli moet sinds kort de steeg met zijn geboortehuis delen met een andere schrijver. Op de hoek met de Herengracht krijgt een smal zeventiende-eeuws herenhuis extra luister door twee billboard-posters op de ramen, met de beeltenis van Pia de Jong en haar eerste roman Lange dagen. Die posters op dat woonhuis kunnen twee dingen betekenen: of de schrijfster woont er, of een bewonderaar. Beide, zo blijkt.<\/p>\n

Op de vraag hoe het nu is om plotseling meneer De Jong te zijn, reageert Robbert Dijkgraaf, tevens hoogleraar mathematische fysica aan de Universiteit van Amsterdam en president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, enthousiast: ‘Ik vind het gew\u00e9ldig.’ Helemaal nu het deels in Lapland gesitueerde Nederlandse familiedrama Lange dagen direct na verschijning dit najaar zo’n literair succes blijkt: merendeels juichende kritieken en in no time achtduizend verkochte exemplaren. Ja, Kluun zet er meer weg, maar een trefzeker debuut als Lange dagen dat zijn weg naar zoveel geletterde lezers vindt, is schaars. Mai Spijkers, uitgever van het echtpaar Dijkgraaf-De Jong, merkt desgevraagd op: ‘Tien jaar geleden, in een andere conjunctuur, zou Pia de nieuwe Connie Palmen zijn geweest.’<\/p>\n

Robbert Dijkgraaf (48) is opgelucht. Dat het boek van zijn echtgenote goed is, ja, dat zag hij wel. Maar waar stelde ze zich niet aan bloot? ‘Ik heb heel erg meegeleefd, met plaatsvervangende nervositeit – iets waar zij geen last van had. Ik heb bij Pia gezien hoe enorm dat schrijverschap in haar leeft en dat het zich op een gegeven moment als een natuurkracht naar buiten wrong. De literatuur is een van de minst veilige omgangsvormen. Zelf zit ik natuurlijk als wetenschapper aan een veel veiliger kant.’<\/p>\n

Dat zegt de lenige geest die in zijn eerder dit jaar verschenen essaybundel Blikwisselingen, waarin hij wetenschappelijke inzichten loslaat op de werelden van kunst, onderwijs en politiek, pleit voor het van ijsschots tot ijsschots springen, voor het verkennen van grenzen en het durven speculeren. Hij: ‘Maar dat is niet in \u00e9\u00e9n keer de klif afspringen, waarbij het maar de vraag is of de parachute opengaat.’<\/p>\n

Pia de Jong (46), die tegenover hem zit aan de eettafel in het souterrain van hun huis, lacht hartelijk. Haar echtgenoot zal kans zien om het gesprek regelmatig in lyrische bewoordingen terug te brengen op de innerlijke noodzaak achter haar schrijven – alsof dat al niet duidelijk is op iedere pagina van Lange dagen. Ook zelf maakt ze gewag van die innerlijke drang, in die zin dat beelden bij haar direct tot verhalen op papier leiden. Maar ze raakte onlangs toch ook wat aangeslagen door een gesprek met collega-schrijver Willem Melchior, die haar vertelde dat alles wat hij te zeggen heeft eigenlijk al in zijn debuut stond. Of dat bij haar ook zo zal uitpakken, moet de toekomst uitwijzen.<\/p>\n

Feit is dat het familiedrama Lange dagen een voortreffelijk debuut is, een spannend verhaal over de bijna-ondergang van een gewoon gezin. Het is zowel een coming-of-age-verhaal over de heftig puberende Eva als een geladen roman over de kind-ouderrelatie, speciaal tussen Eva en haar met een midlifecrisis kampende, doordraaiende vader, die zijn gezin bijna naar de ratsmodee helpt. Het eind jaren zeventig spelende verhaal spiegelt de modieuze new age-rimram van toen, met alle weerzin tegen de ‘bezoedelde’ westerse samenleving. Lapland, waar de vader zijn gezin mee naartoe voert omdat hij ‘tekens van God’ kreeg om naar het noorden te gaan, blijkt met al zijn onherbergzaamheid en primitieve natuurgevaren de katalysator die de menselijke aard in al zijn facetten toont.<\/p>\n

Zwaar-christelijke meisjes<\/b>
Daar zitten ze dan, als schrijversechtpaar. Een toonbeeld van eenheid dat unisono lijkt te spreken. To the heart of the matter: wat betekenen ze voor elkaar?<\/p>\n

Pia: ‘Voor mij is Robbert een baken. Ik denk dat ik zonder zijn realistische, nuchtere, concrete blik heel makkelijk met mijn manier van in het leven staan kan verdwalen, wegdrijven.’
Robbert: ‘Ik heb het gevoel dat zij altijd de waarheid spreekt. Dat is iets heel zeldzaams.’
Hoe het zo kwam. Robbert: ‘Toen we elkaar ontmoetten, waren we allebei erg jong, begin twintig – een defini\u00ebrende periode. Ik was stukgelopen op mijn studie natuurkunde. Een van de eerste resultaten was dat we vanaf toen besloten in ons leven voor onszelf te kiezen. Jij hebt uiteindelijk ook je studie omgegooid.’<\/p>\n

Pia: ‘Ik studeerde Nederlands in Utrecht. Ik had mijn kandidaats en wist niet wat ik verder moest. Ik had net voor Moderne Letterkunde tachtig boeken gelezen en daar moest ik nog van bijkomen. Ik was iemand die om de verkeerde reden Nederlands was gaan studeren. Schrijven en lezen is \u00fcberhaupt moeilijk te combineren, en ik wilde schrijven. Toen hebben we samen een time-out genomen.’<\/p>\n

Robbert: ‘Een sabbatical eigenlijk, een harde reset. Wat willen we nu echt, vroegen we ons af. Vooral eventjes los van alle opleidingen, ouders, verwachtingen. Ik had me daar nooit aan kunnen onttrekken zonder Pia.’<\/p>\n

Hun eerste ontmoeting stond eveneens in het teken van een project: de redding van een benard dier in hun studentenhuis.
Pia: ‘Ik woonde helemaal boven en Robbert helemaal beneden. Daartussen huisden zwaar-christelijke meisjes. Die fungeerden als buffer.’
Robbert, licht spijtig: ‘Dus we zagen elkaar eigenlijk niet.’
Pia: ‘Die meisjes zeiden: daar woont zo’n jongen die natuurkunde studeert…’
Robbert: ‘Tijdens een reparatie in het huis was er een katje ingesloten geraakt. Na een week kwamen we erachter. Jij hoorde boven huilen, ik beneden.’
Pia: ‘Ik dacht dat het babygekrijs was.’
Robbert: ‘Toen hebben we midden in de nacht bedacht dat het diertje tussen het dak en het plafond moest zitten. En warempel, daar kwam dat kleine rode katje uit.’
Pia: ‘Met een hamer, ik in mijn pyjama, hebben we daar staan wrikken. Dat kleine ding was helemaal ondervoed en panisch.’
Robbert: ‘Die hielden we, eeuwig gelukkig.’
Pia: ‘Het werd een leuke dikke rode kater.’
Robbert: ‘Kortom: we woonden eerst samen, toen kregen we een kind, toen leerden we elkaar kennen.’<\/p>\n

Een lege week<\/b>
De volgende stap was loskomen van de verwachtingen van hun prestatiegerichte omgeving. Robbert: ‘Ik zat voor ik studeerde op een heel streng gymnasium dat ik enorm serieus nam. Dan doe je met allemaal tienen eindexamen, je gaat studeren en na enige tijd vraag je je af wat er meer is dan het behalen van tienen. Dan moet je diep graven naar je motivatie.’
Pia: ‘Zelfde verhaal, ook zo’n prestatiegericht gymnasium. Daarna, bij de studie, sloeg de schrik me om het hart, ik dacht: dit leidt dus waarschijnlijk tot docent Nederlands – het voorspelbare leven. D\u00e1t wilde ik niet.’<\/p>\n

Robbert: ‘Toen ik je ontmoette, liet je me boekjes zien met gedichten die je op de middelbare school maakte, toen al zat het er in.’
Pia: ‘Die studie vond je volkomen oninteressant, schudde je zo uit je mouw.’ Tegen de interviewer: ‘Maar zijn kamer stond vol met schilderijen, schitterend – onmiddellijk maakte hij ook een schilderij van mij. Als je zoveel andere talenten hebt, waarom zou je dan doorgaan met iets wat je niet inspireert? Kort na onze ontmoeting werd hij aangenomen op de Rietveld Academie.’
Makkelijk is het niet, zegt hij, om dat vaak verzonken gevoel, die innerlijke wereld, levend te houden, zeker op school of de universiteit, waar ‘het standaardverhaal’ de dienst uitmaakt. Maar met z’n twee\u00ebn lukte het. ‘Op de kunstacademie vond ik die ruimte. Op maandagochtend begin je en vrijdagmiddag heb je zo’n stapel werk voor je liggen, tastbaar. Als je studeert, heb je dat niet. D\u00e1t gevoel heb ik vastgehouden. Waardoor ook mijn later hervatte studie natuurkunde interessant werd.’<\/p>\n

Pia: ‘Ik vind het nog steeds een kick om een lege dag, een lege week voor me te weten. De kinderen naar school gebracht, om half negen ‘s ochtends, en een minuut later zit ik achter de computer.’<\/p>\n

Robbert: ‘Dat hebben we beiden, die effici\u00ebntie – cut the crap. Je wilt toch een aantal dingen voor elkaar krijgen. M\u00e9t het gezin, uiteraard. Maar dat is het dan. Geen toeters en bellen, social events heel mondjesmaat.’<\/p>\n

Pia: ‘Gisteravond zo’n officieel diner uit Robberts wereld meegemaakt, dan ben ik helemaal gesloopt. Telkens moet je van plaats wisselen, en dan zit je opeens een uur lang naast iemand met wie je eigenlijk niets hebt. Maar dan ga ik doorgraven, tot vervelens toe.’
Robbert: ‘En maandagochtend, een over half negen, komt het verhaal over zo’n man op papier.’
Pia: ‘Jij ziet het positieve van mensen. Ik krab aan de korstjes.’
Robbert, grinnikend: ‘Jij port altijd.’<\/p>\n

Pia: ‘Ik wil weten hoe het bij iemand zit. Daarom ging ik na onze ontmoeting psychologie studeren. Als je wilt schrijven, kun je waarschijnlijk beter psychologie doen dan Nederlands, want daar krijg je inzicht in drijfveren van mensen. Daar ontleen ik veel aan voor mijn personages. Ook komt m’n praktijk als coach mij goed van pas, al ben ik die nu – door het schrijven – aan het afbouwen. Soms heb ik de neiging om bij cli\u00ebnten met levensvragen te zeggen: toe, pak jezelf op. Maar het is altijd interessanter om dat niet te doen, te zien wat eruit komt.’
Robbert: ‘Dat doe je ook met je romanfiguren.’
Pia: ‘Ik schrijf in trance, vanuit beelden die zich aan mij opdringen, en ben dan, als ik teruglees, verbaasd wat zo’n meisje als Eva in Lange dagen blijkt te doen.’<\/p>\n

Alternatieve werkelijkheid<\/b>
Inderdaad doet Eva meer dan levensecht aan, als onvoorspelbaar reagerend pubermeisje dat koerst tussen halfbegrepen gevoelens, meestal seksueel van aard. Dreigend in de roman is dat akelige voorvallen niet als zodanig benoemd worden. De gelatenheid van Eva’s oudere, kwetsbare broer Steven spreekt daarin door: wat kun je doen als je, als kind, ouders boven je hebt? Zo krabt Pia de Jong het korstje af van de normaliteit, zoals die verondersteld wordt in een gezin, waar kinderen nu eenmaal overgeleverd zijn aan volwassenen. Uit liefde of bloedverwantschap doen we rare dingen, zegt Lange dagen. Je kunt je lot niet in eigen handen nemen als je ten prooi valt aan zulke waanzin om je heen. Zo bezien wordt Eva zowel mentaal als lichamelijk aangerand. Slechts de natuur vermag de tirannieke vader klein te krijgen.<\/p>\n

Robbert: ‘In je roman zit je levensbeeld: dat mensen voor een groot deel niet te sturen zijn, als slachtoffer van hun driften. We lezen alles van elkaar en spreken daar uitgebreid over. Bij Lange dagen ging het vooral om de vraag hoe realistisch de personages zijn. Je figuren hebben duidelijk bepaalde karakters, sommige dingen doen ze, andere niet – het helpt om daarover te praten. Wat jij uit je psychologiepraktijk geleerd hebt, is: gedrag voorspelt gedrag. Iemand kan van alles beweren, maar in de hardware van mensen zit een soort eigenheid waardoor ze niet te veranderen zijn. Mensen zijn heel consistent, zelfs in hun inconsistenties. Romanfiguren moeten die eigenschap hebben – daar zijn we samen naar op zoek.’<\/p>\n

De een schrijft fictie, de ander non-fictie – da’s mooi verdeeld in \u00e9\u00e9n huis. Maar lokt de ultieme vrijheid van de romanschrijver de meer gebonden wetenschapper niet?
Robbert: ‘Op het moment dat je fictie schrijft, moet je een alternatieve werkelijkheid scheppen. Mijn hele bestaan is er juist op gericht om de werkelijkheid te doorzien; ik ben steeds op zoek naar een ander perspectief op hetzelfde. Bij fictie moet je niet allerlei perspectieven hebben, je moet er een kiezen en vanuit dat perspectief kan die alternatieve wereld zich aan je tonen. Dat geeft mij te veel vrijheid, ik wil een vaste wereld waar ik doorheen kan lopen. Verhalen winnen voor mij aan kracht naarmate ze echter aandoen.’<\/p>\n

Op dat moment maken twee uiterst beleefde jongens, basisschoolleeftijd, hun opwachting in het souterrain waar een door hun vader bereide lunch wacht. Hun jongere zusje is niet thuis. Drie kinderen, betekent dat heel veel verhaaltjes verzinnen voor het slapengaan?
Inmiddels alleen nog maar voor hun achtjarige dochter Charlotte, verklaart Pia met zekere opluchting. Robbert licht toe: ‘We vertellen compleet andere verhalen. De mijne zijn altijd science fiction-achtig, bizarre avonturen met rare wezens. Pia vertelt een verhaal over heel gewone mensen die gekke dingen zeggen. Die kinderen liggen enorm in een deuk over zo’n tante die iets tegen een neefje zegt. Maar een tante en een neefje, daar kan ik niets mee. Er moet op zijn minst een marsman bij komen.’
Met de kinderen kwam het schrijven, vertelt Pia. ‘Na zo’n verhaaltje werd ik zo moe dat ik ook bij ze in slaap viel. En als jij dan zo tegen twee\u00ebn ging slapen, werd ik wakker en ging ik schrijven.’
Robbert: ‘Ik hoorde de hele nacht tiktiktik.’
Pia: ‘Dan is het lekker stil in huis.’<\/p>\n

Voor de sterren gaan<\/b>
Ze hebben lang gewacht met kinderen, vanuit het besef dat het hun leven geheel zou veranderen. Dat gebeurde dan ook.
Pia: ‘Met als klap op de vuurpijl een doodziek kind.’ Die geschiedenis vormt een wezenlijk onderdeel van hun gezinsleven, een scharnierpunt. Pia: ‘Je keek naar zo’n kind en dat kind heeft iets nodig, namelijk jou. Charlotte zou dood gaan – leukemie – hadden we te horen gekregen. Toen heb ik rigoureus mijn leven stilgezet. De telefoon eruit, niemand kwam meer in huis, ik ben er voor haar, want zij heeft mij nu nodig.’<\/p>\n

Robbert: ‘Het werd duidelijk waar het eigenlijk om gaat. Het bestaan is in eerste instantie leven doorgeven, daarom zijn we hier. Ik herinner me een heel klein baby’tje dat een enorme kracht uitstraalde om te leven. De wetenschap gaf het op dat punt op, haar artsen wisten het niet meer. Dan moet je een kompas vinden in je onzekerheid. Dat vonden we bij elkaar en bij ons gezin. We beseften: we gaan een enorm onzekere tijd tegemoet, maar als je op elkaar vertrouwt, dan kom je er doorheen.’<\/p>\n

Pia: ‘We besloten haar niet te laten behandelen maar het helemaal op onze eigen manier te doen: ze had een rustige omgeving nodig. Alles en iedereen sloot ik buiten. Ik leefde in een cocon. En ik zong alleen maar tegen Charlotte, nog steeds als ik met haar alleen ben, praten we zingend. Zulke rituelen hoorden erbij. Ik schreef toen heel veel over grenzen, grenzen van woorden, ruimtelijke grenzen – het woord “dood” wilde ik niet in huis hebben.’<\/p>\n

Op de vraag naar de kennelijk wonderbaarlijke, spontane genezing van hun dochter, reageren ze terughoudend. Het is geen verhaal dat ze over het hoofd van hun kind de wereld in willen sturen. Pia: ‘We zijn spaarzaam met informatie over haar. Het is haar leven, ze moet niet beginnen als dat meisje dat bijna dood was. Ik heb daar een boek over geschreven maar dat niet willen uitgeven, om dezelfde reden.’<\/p>\n

Robbert: ‘Toen we elkaar pas leerden kennen, hadden we ook zo’n cocon. We hebben altijd in zo’n kasteeltje geleefd waarbij we ‘s avonds de brug binnenhaalden. Jij hebt die behoefte aan privacy altijd gehad, ook om het kwetsbare te beschermen.’
Pia: ‘Ik stopte toen helemaal met werken.’
Robbert: ‘Je begon toen met schrijven omdat je dichtbij jezelf kwam.’
Pia: ‘We hebben beiden zo gevochten om onszelf te worden dat we de behoefte hebben dat uit te dragen. Waarom moet je genoegen nemen met hoe het is? Je kunt voor de sterren gaan, waarom doe je dat niet?’
Robbert: ‘Er schuilt veel kracht in mensen zelf, het is alleen moeilijk daar bij te komen. Kunst en wetenschap kunnen helpen om bij die ontstekingsmechanismen te komen.’<\/p>\n

Het ultieme korstjeskrabben<\/b>
In een essay in Blikwisselingen vraagt Dijkgraaf zich af wat je moet doen als je een tijdreis naar het verleden kon maken. Zijn antwoord: niet naar de toenmalige geleerden gaan om hen wetenschappelijk te updaten, maar zelf een schoolklasje vormen. Hij: ‘Dat is mijn kijk op het leven en de wetenschap, ook door mijn eigen vaderschap. Het is ontroerend de wens van kinderen te zien om de wereld te verkennen en het frustreert om te zien hoe ze daar vanaf gehouden worden. Door dommigheid in het leven of botte pech.’<\/p>\n

Pia de Jong kwam in Lange dagen ook uit op die kindertijd, maar juist als een halfduistere periode vol ongerichte energie. Zij: ‘De puberteit was voor mij een heel defini\u00ebrende periode. Je ontdekt voor het eerst hoeveel macht je hebt. Dat is het ultieme korstjeskrabben.’
Robbert: ‘Eva zit aan een soort kalkbobbeltje van rauhfaser te pulken. Iedereen die in de jaren zeventig in bed lag had een nachtlampje aan een muur waarop rauhfaser behang zat. Je m\u00f3\u00e9st daaraan pulken.’
Pia, bijna spinnend: ‘Iets vernielen. Kijken wat eronder zit.’
Robbert lacht.<\/p>\n

H\u00edj verdiept zich nu in de snaartheorie, de uiterste onzekerheid op zijn vakgebied waar hij zich in kan begeven, de extreme sport waar je bij de grote waaromvragen over de wereld belandt. Niet om het vinden van de heilige graal, maar om het zoeken zelf.
Z\u00edj schrijft, een tweede boek.
We laten ze.<\/p>\n

Robbert Dijkgraaf, \u2018Blikwisselingen\u2019, Bert Bakker, 309 pagina\u2019s, \u20ac 19,95
Pia de Jong, \u2018Lange dagen\u2019, Prometheus, 254 pagina\u2019s, \u20ac 17,95<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hij is hoogleraar mathematische fysica en president van de Knaw. Zij debuteerde dit jaar met de roman Lange dagen. Het echtpaar Dijkgraaf-de Jong: \u2018We woonden eerst samen, toen kregen we een kind, toen leerden we elkaar kennen.\u2019 Multatuli moet sinds kort de steeg met zijn geboortehuis delen met een andere schrijver. Op de hoek met […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,9,97],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/100019"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=100019"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/100019\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=100019"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=100019"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=100019"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}