Fotodocument / Op bedevaart in Nederland
Anton Soesepilay slaat een kruis voordat hij de dop van zijn plastic waterflesje opendraait. Uiterst voorzichtig giet hij het water erin dat hij zojuist uit de bron naar boven haalde. Hij wil niet morsen. Dit is heilig water. Als het flesje vol is, draait hij gauw de dop erop en geeft het aan zijn schoonmoeder, die naast hem staat. Voor je hoofd, zegt hij. Schoonmoeder kust het flesje en stopt het in haar tas. Dan moeten ze plaatsmaken. Om hen heen staan nog meer mensen met plastic flesjes.
De put waar Soesepilay&#8217;s schoonmoeder haar hoop op heeft gevestigd, staat voor de kapel van Onze Lieve Vrouw ter Nood in Heiloo. Onze Lieve Vrouw ter Nood is Maria. Gezegende maagd, moeder van Jezus, troosteres van de bedroefden. Ooit zou ze hier tot een schipper in nood gesproken hebben: &#8216;Als je mij zult eren, zal de wind gaan keren.&#8217; Hij beloofde dat te zullen doen, kreeg de wind waar hij zo op wachtte en bouwde uit dankbaarheid een kapel. De spreuk staat nu geschreven op een houten boog vlak achter de bron.
Of het Maria&#8217;s stem was die het water heilig maakte, of iets anders weet Soesepilay niet. Het maakt niet uit. Het water werkt. Hij wijst op zijn dochter, iets verderop, en dan op de put. &#8216;Als we dit niet gedronken hadden, was zij er nooit geweest.&#8217; Jarenlang probeerden hij en zijn vrouw kinderen te krijgen. Geen enkele arts kon ze vertellen waarom het niet lukte. Toen gingen ze op bedevaart naar het Mariaheiligdom in Heiloo, dronken uit de put, et voilà: een dochter.
De familie Soesepilay, van oorsprong Sri Lankaans, is vandaag weer op bedevaart. Met een stuk of honderdvijftig andere Sri Lankanen hebben ze zojuist het Mariabeeld uit de grote kapel op het terrein naar de kleine kapel iets verderop gedragen. Het was een korte wandeling, maar voor de familie betekent het veel. Want bij problemen is Maria volgens hen uiteindelijk de enige die echt kan helpen. Zoals nu met schoonmoeders hoofdpijnen, waarvan de Nederlandse artsen zeggen dat het psychisch is. Het is onbegrijpelijk, geeft Soesepilay toe, maar Maria kan nu eenmaal dingen die niemand anders voor elkaar krijgt.
Speciale spoorweghalte
De bron en de kapel trekken dagelijks bezoekers. Soms komen ze in groepen, met gehuurde bussen of met de trein die op het station &#8216;Onze Lieve Vrouw ter Nood&#8217; stopt, een spoorweghalte speciaal voor bedevaartgangers. Het beeld van Jezus&#8217; moeder wordt een paar keer per maand van de grote kapel door het processiepark naar de genadekapel gedragen.
Het bedevaartsoord van Onze Lieve Vrouw ter Nood is een van de bijna tweehonderd Mariaheiligdommen in Nederland. Het succes van Maria in Heiloo is geen uitzondering. Terwijl de kerken nog altijd leeglopen en parochies worden opgedoekt, krijgt de moeder der moeders tienduizenden mensen op de been. Zoals in Roermond, waar vijf eeuwen geleden een herder een Mariabeeldje zou hebben gevonden in een waterput. Elk jaar in juli trekken daar Roma en Sinti naartoe om tien dagen met elkaar te feesten, te eten en Maria te vereren. En in een kerk in het Limburgse Hoensbroek, waar Poolse mijnwerkers in 1950 een replica ophingen van de icoon van de Zwarte Madonna van Czestochowa, die in Polen jaarlijks miljoenen pelgrims trekt. De variant in Hoensbroek is sinds 1950 de vaste pelgrimsplaats voor Polen in Nederland.
Maria heeft voor de pelgrims iets wat Jezus niet heeft. Ze is mens, moeder. Dat maakt haar toegankelijk en beter geschikt om aardse ellende te begrijpen. Het bezoekersregister in de grote kapel in Heiloo staat vol hartekreten. Er wordt gevraagd om redding uit financiële problemen. Om inkeer voor een verslaafde zoon. Om iets meer warmte deze winter. Op een enkele uitzondering na zijn de smeekbedes aan Maria gericht, niet aan Jezus. Misschien leg je problemen nu eenmaal liever bij een moeder neer dan bij een zoon. Zo lijkt Maria buiten de kerk om een machtige status te hebben verworven als troosteres en &#8216;toevluchtsoord&#8217; voor wie nergens anders meer terechtkan of op zoek is naar &#8216;iets&#8217; en zich niet (meer) thuis voelt in de kerk.
Zingen, dansen, huilen
In 2007 begon de Radboud Universiteit in Nijmegen een onderzoek naar de manier waarop het christendom buiten de kerken om wordt voortgezet. Cultureel antropologe Catrien Notermans concentreerde zich hiervoor op de positie van Maria in Lourdes, &#8216;s werelds beroemdste Mariaheiligdom. Haar conclusie: Maria is enorm populair onder pelgrims. Mariavereerders zeggen dat ze katholiek en religieus zijn, maar niet per se kerks. Maria heeft, kortom, de kerk niet nodig om te worden aanbeden. Mensen kunnen in haar heiligdommen hun eigen invulling geven aan de verering. Ze zijn niet gebonden aan regels van de kerk. Ze kunnen zo lang of kort blijven als ze willen. Ze kunnen zingen, dansen, huilen, hun eigen muziek spelen. Soms nemen ze zelfs hun eigen Maria mee, zoals de Brazilianen die een keer per jaar naar Heiloo gaan, vergezeld van hun eigen Onze Lieve Vrouwe, die van Aparecida, die samen met Onze Lieve Vrouwe ter Nood door het processiepark wordt gedragen.
Het zijn vaak migrantengroepen die in de bus naar Maria stappen. De aankondiging van een Sri Lankaanse bedevaart in Heiloo lijkt een opmerkelijk bericht, maar een groep Afrikanen, Spanjaarden of Polen op bedevaart naar een Nederlands Maria-oord blijkt eerder regel dan uitzondering. Notermans schrijft in haar onderzoek dat het vooral de &#8216;minder machtigen&#8217; zijn die hun heil zoeken bij moeder Maria. Mensen die moeite hebben zich staande te houden in de maatschappij. Die hun weg niet kunnen vinden, zich buitengesloten voelen.
Behalve migranten noemt Notermans ouderen en vrouwen als typische Mariapelgrims. De populariteit van Maria, zegt ze, heeft met sociale ongelijkheid te maken. Maria verschijnt aan vrouwen, armen, zieken en kinderen. Haar vereren is een vorm van empowerment. Tegenover Maria formuleren de pelgrims hun problemen. Ze vragen haar om de dingen die ze graag voor zichzelf zouden willen. Op die manier krijgen ze hun problemen en wensen op een rijtje. Dat geeft hen iets meer controle over hun eigen leven. Voor ouderen fungeert de tocht naar Maria soms ook als vervanging voor de kerk zoals ze die kenden in hun jeugd. Er wordt gegeten, gebeden, ontmoet en nagepraat. Er is tijd en aandacht, iets wat de uitgedunde Nederlandse kerkelijke gemeenten nauwelijks nog kunnen bieden.
Volgens Notermans geven de pelgrims Maria vaak meer macht dan de katholieke kerk lief is. Ter illustratie geeft ze het voorbeeld van haar laatste bezoek aan de basiliek van Sint-Jan in Den Bosch. In de middenbeuk, centraal in de kerk, werd een traditionele dienst gehouden. Daar zat een handjevol oude mensen. In de zijbeuk stond een beeld van Maria, daar zat het helemaal vol.
Maria is de herder
Ook in de kapel van de Vrouwe van Alle Volkeren in Amsterdam trekt Maria meer aandacht dan haar zoon. Het beeld van Jezus hangt weliswaar in het midden tegen de achtermuur, maar bij het grote portret van Maria, iets rechts van hem, staan alle bloemen en kaarsen. De banken pal voor haar afbeelding zitten vol. Tegenover Jezus zitten de mensen die later binnenkwamen. Jezus hangt aan het kruis, Maria staat stralend afgebeeld met onder haar blote voeten een wereldbol en daaronder een kudde schapen. Hier is Maria, niet Jezus, de herder.
De kapel werd gebouwd nadat Maria aan een Amsterdamse fabrieksarbeidster verscheen en aan haar kenbaar maakte dat ze voortaan als Vrouwe van Alle Volkeren wilde worden aangeroepen. Het heiligdom is erkend door het bisdom Haarlem, maar niet door het Vaticaan. Toch trekken pelgrims van over de hele wereld naar de Amsterdamse Diepenbrockstraat om te bidden voor de Vrouwe van Alle Volkeren. Voor het portret van de Vrouwe staat zuster Alessandrina vandaag een groep pelgrims uit Den Haag te woord. Het is de Franse parochie van priester Vincent Boro. Een mengeling van Franssprekende Afrikanen en Franse expats.
Alessandrina vertelt over Maria&#8217;s verschijningen in Amsterdam. Ze koos niet zomaar voor de titel Vrouwe van Alle Volkeren, zegt ze. Maria wilde meer betekenen, voor alle mensen, niet alleen voor christenen. Ze vertelt dat er laatst een islamitische familie uit Koeweit naar de kapel kwam. Ze hadden op de website over de Vrouwe gelezen en waren zo geraakt dat ze naar Amsterdam afreisden. De groep pelgrims knikt instemmend. &#8216;Dat kan alleen Maria,&#8217; fluistert een vrouw op de achterste bank.
Ze oordeelt niet
Het is priester Johan Miltenburg die een dag eerder de telefoon van de Franse parochie opneemt. Hij is de voorganger van Vincent Boro en ging regelmatig met de Franse groep op bedevaart. Wat de parochie zo aantrekt in Maria? Het idee dat ze niet oordeelt, denkt hij. Dat je met werkelijk alles bij haar terechtkunt. Afrikanen die polygaam leven worden door de kerk veroordeeld, maar waar Maria het voor het zeggen heeft, voelen ze zich geaccepteerd. Zo ook de mensen die misschien niet heel kerkelijk zijn, maar wel religieus. Maria maakt het allemaal niets uit. Ze blijft vroom en zwijgend aanhoren. Het voorbeeld van Anton Soesepilay, die de problemen waar de samenleving hem niet bij kan helpen aan Maria voorlegt, herkent Miltenburg ook bij de Afrikanen uit zijn vroegere parochie. Als voorbeeld noemt hij de mensen met lichte oorlogstrauma&#8217;s die te weinig klachten hebben om te worden doorgestuurd naar een psychiater. Bij Maria hebben ze het gevoel wel met hun verleden terecht te kunnen.
In de kapel van de Vrouwe van Alle Volkeren is de ochtendbijeenkomst afgelopen. De bedevaartgangers lopen naar buiten. Over twee uur is er weer een dienst. Een groepje vrouwen bespreekt de dag tot nu toe. Ze zijn tevreden. Ze voelen zich thuis in de kapel. Omdat Maria er is, zegt de een. En omdat Maria ook daar is, vult haar buurvrouw aan. Daar, dat is Rwanda. Maria verbindt ons met thuis, zegt de eerste vrouw weer, omdat ze op twee plaatsen tegelijk kan zijn. &#8216;En als ik met haar verbonden ben, voelt het alsof ik dat óók kan.&#8217;
Jezus kan ook een heleboel, zegt de tweede vrouw. Maar je moet niet vergeten: Maria is een vrouw. Jezus niet. Twee uur later zitten ze weer op de donkere houten banken tegenover de moeder van God. Priester Boro gaat voor in het gebed. &#8216;Moeder van alle mensen,&#8217; zegt hij. &#8216;Bid voor ons,&#8217; zegt de groep.
&#8216;Beschermer van de familie.&#8217; &#8216;Bid voor ons.&#8217;
&#8216;Troosteres van wie huilt.&#8217; &#8216;Bid voor ons.&#8217;
&#8216;Patrones van dokters, pastoors en gelovigen.&#8217; &#8216;Bid voor ons.&#8217;
Een oude vrouw schuifelt de kapel in. Een grote bos bloemen in haar hand.
Ze slaat een kruis, knielt in de richting van Maria, loopt Jezus straal voorbij en zet in het keukentje achter de kapel de bloemen in een vaas. Die zijn voor de Vrouwe.

Marjolijn van Heemstra

Welkom terug, Moeder Gods

Nie wieder is nu

Meebuigen is zinloos

Verhaal van de Week

Van burgerverzet tot dictators

Social media als geheim wapen 

Klimaat, klimaat, klimaat!

Teun van de Keuken

Wat gebeurt er nu>

Europa na de AfD

Weg met de model-minderheid

Interview Pete Wu

Sport wordt almaar duurder

Hans Against the Machine

Schieten en huilen in Israël

Cultuurtip

Staken is winnen

Debat op Dinsdag