<div class="lead">
Volgens het Kremlin verdient de enige onafhankelijke opiniepeiler van Rusland het stempel &#8216;buitenlandse agent&#8217;. Want het bureau Levada meet niet alleen wat mensen vinden, maar verklaart ook waarom.
</div>
In het Rusland van Poetin wordt sociologisch onderzoek aan Kafkaëske verhoren onderworpen. Wat het antwoord op de gestelde vragen is, daar is het Kremlin niet in geïnteresseerd. Maar wel: wie stelt de vraag? Aan wie? Waarover? En vooral: in wiens belang? Volgens het Russische ministerie van Justitie is het antwoord op al die vragen in het geval van de enige onafhankelijke opiniepeiler in Rusland, het Levada-centrum, hetzelfde: Levada is een &#8216;buitenlandse agent&#8217;. Dat oordeelde het ministerie eerder deze maand, nadat Levada een paar weken voor de parlementaire verkiezingen een daling registreerde in de populariteit van Verenigd Rusland, de partij van Poetin.
Het oordeel was het gevolg van een inspectie op verzoek van de ultra-patriottische anti-Maidanbeweging. De anti-Maidan&#8217;ers hebben als doel een &#8216;Oranjerevolutie&#8217; zoals die plaatsvond in Oekraïne in Rusland te voorkomen. Dat betekent het identificeren van &#8216;buitenlandse agenten&#8217; in de Russische maatschappij, en ander nuttig werk.
Volgens de Russische wet ben je een buitenlandse agent als je als non-gouvernementele organisatie politieke activiteiten uitvoert en, al dan niet deels, door het buitenland gefinancierd wordt. Levada maakt geen geheim over haar inkomsten vanuit het buitenland. Het instituut werkt samen met buitenlandse onderwijsinstellingen en doet ook marktonderzoek voor privé-bedrijven.
Dankzij dat soort werk kan het zich permitteren om in Rusland breed sociologisch-maatschappelijk onderzoek te doen, met vragen als &#8216;Denk je dat het land de goede richting op gaat?&#8217; en &#8216;Waar maak je je het meeste zorgen over?&#8217; Maar ook concrete vragen over nieuwe wetten, of wat mensen vinden van Poetin of Medvedev. Veel van de onderzoeken worden over de jaren heen telkens opnieuw uitgevoerd en geven daarmee een goed beeld van hoe de maatschappij aan het veranderen is.
Voor de jaren tachtig bestond dit soort onderzoek niet: in de Sovjet-Unie was niemand geïnteresseerd in wat zich bij mensen tussen de oren afspeelde. Ruimte voor onafhankelijk denken en individuele meningen was er niet. Dus waarom zou je ernaar vragen? Toen een groep sociologen, waaronder pionier Yury Levada, tijdens de Perestrojka onder Gorbatsjov wel vragen begon te stellen, stond dat symbool voor een nieuwe verhouding tussen staat en burger. De overheid was er dankzij en voor haar burgers, en peilingen waren deel van het feedbackproces. Dat het Kremlin Levada nu het leven moeilijk maakt, zegt veel over de richting die Rusland is ingeslagen.
De twee grote opiniepeilers die aan de staat gelieerd zijn, VTsIOM en FOM, doen vaak dezelfde onderzoeken als Levada en de resultaten van de “trojka” van opiniebureau&#8217;s komen bijna altijd met elkaar overeen. Bijvoorbeeld dat een grote meerderheid van de Russen Poetin steunt, groot voorstander is van de annexatie van de Krim en over het algemeen tegen homo’s is. Ook uit een onderzoek van Levada bleek dat meer dan de helft van de Russen vond dat homo&#8217;s &#8216;geïsoleerd&#8217; of &#8216;vernietigd&#8217; zouden moeten worden.)
Niet iedereen is even blij met die boodschap. De directeur van Levada, Lev Gudkov, vertelde me dat de scherpste kritiek op zijn peilingen vaak uit liberale hoek komt. Het beeld dat Levada schetst van Rusland past niet bij de fantasie die veel activisten en goedbedoelde Russia-watchers in het Westen hebben: dat al die gekheid van Rusland door een opgelegd systeem komt.
<h5 class="p1">De basis van autoritaire regimes</h5>
Tot dusver zou je denken dat het in het voordeel van het Kremlin zelf is om Levada te laten bestaan: door Levada krijgen de cijfers van rivalen VTsIOM en FOM legitimiteit. Die twee organisaties hebben dan ook een open brief ondertekend naar het ministerie met de vraag om het oordeel te herzien, in het belang van &#8216;het vak van de sociologie.&#8217;
Maar het probleem ligt &#8216;m niet in de cijfers. Levada meet niet alleen wat mensen vinden, maar verklaart ook waarom. Als de meerderheid van de Russen Turkije opeens als staatsvijand nummer één ziet, na een maandenlang propaganda-offensief op de staatstelevisie, zegt dat volgens Levada iets over de effectiviteit van de staatsmedia. Niet over aangeboren haatgevoelens of een plots inzicht van de Russische bevolking.
Levada legt vooral de wisselwerking tussen overheid en burger bloot: Poetins systeem houdt zich in stand omdat het inspeelt op angsten en apathie die onder een breed deel van de bevolking allang bestaan. Door de staatsmedia volgt de steun van de veelal politiek apathische Rus voor nieuw beleid bijna vanzelf. &#8216;De basis van alle autoritaire regimes, inclusief dat in Rusland, is de laag van de bevolking die onverschillig en passief is&#8217;, legt Gudkov uit.
Van dat soort nuance is het Kremlin niet gediend. Je mag best zeggen dat Poetin een rating heeft van 83 procent, maar laat het daar dan bij. Daarom is Levada nu een buitenlandse agent.
<q class="pull-left">Goedemorgen, ik ben een buitenlandse agent. Mag ik u een vraag stellen?</q>In de praktijk betekent dat dat het instituut zal worden onderworpen aan constante overheidsinspecties. Het zal zich vanaf nu moeten identificeren als buitenlandse agent in alle publicaties en interviews. Kan je het gesprek al voorstellen, in een dorpje ergens diep op de Russische steppe? &#8216;Goedemorgen, ik ben een buitenlandse agent. Mag ik u een vraag stellen?&#8217; Voor een volk dat nog niet zo lang geleden onder het Stalinisme leefde is dat hetzelfde als verklaren dat je een spion bent, en dan vragen of je een kopje thee mag.
In een onderzoek van Levada van een paar jaar geleden gaf meer dan de helft van de ondervraagden aan dat NGOs met het stempel &#8216;buitenlandse agent&#8217; zwaar gestraft moeten worden, of zelfs zouden moeten worden opgeheven. Die conclusie kost Levada waarschijnlijk nu zelf de kop. Als het label niet wordt opgeheven, betekent dat vrijwel zeker het einde van de onafhankelijke sociologie zoals die tijdens de Perestrojka begon.
Natuurlijk blijft het Kremlin onderzoek doen. Maar er wordt een grijze deken gelegd over wat zich afspeelt in de hoofden van de gemiddelde Rus, en dat is gevaarlijk, ook voor diegene die de waarheid liever niet onder ogen willen zien.

Eva Hartog Skorobogatova

Waarom Poetin oorlog voert tegen peilingen

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips