Patiënten die elkaar aftuigen, zelfmoord, gebrek aan medische behandeling, verwaarlozing: in TBS-kliniek de Rooyse Wissel is veel misgegaan.

In de namiddag van 1 mei 2012 maakte patiënt K. met alle kracht die hij nog in zich had een eind aan zijn miserabele leven.

Drie jaar eerder, op 18 mei 2009, was K. door een medepatiënt in tbs-kliniek de Rooyse Wissel in het Limburgse Venray beestachtig mishandeld en voor dood achtergelaten. De medepatiënt had met schoenen met stalen neuzen net zo lang tegen de schouders van K. geschopt tot ze compleet waren verbrijzeld. Sindsdien kon K. zijn armen niet meer gebruiken en leed hij helse pijn. Ook zijn laatste beweging, het doorsnijden van zijn halsslagader met een scheermesje, moet verschrikkelijk pijnlijk zijn geweest.

Dagblad De Limburger maakte melding van de zelfmoord in een drieregelig berichtje. Het incident uit 2009 had het nieuws al helemaal niet gehaald. Hoe het kon gebeuren dat de ene patiënt de andere kon aftuigen zonder dat er iemand ingreep, is nooit opgehelderd. Vermoedens van personeel van de Rooyse Wissel dat een tweede patiënt bij de mishandeling was betrokken, werden niet bevestigd. De kliniek had destijds wel aangifte gedaan van het incident, maar de officier van justitie seponeerde de zaak drie jaar later wegens gebrek aan bewijs. K.’s belager werd overgeplaatst naar een andere kliniek en dat was dat.

K.’s zelfmoord greep verpleegkundige Rien van Zeeland diep aan. Van Zeeland was in oktober 2009, een half jaar na de mishandeling van K., bij de Rooyse Wissel in dienst getreden. Hij kwam als senior-sociotherapeut te werken op Siwa, de afdeling waar K., een man met een IQ van 78, sinds 2008 verbleef. Een jaar later werd Van Zeeland K.’s persoonlijke begeleider. K. klaagde voortdurend over pijn, maar zijn klachten werden niet serieus genomen, zegt Van Zeeland. ‘De medische dienst van de kliniek deed de klachten af als aanstellerij, en als verzet tegen de behandeling. K. wás ook een vervelende man, vaak chagrijnig, maar dat kwam door de pijn. Hij kon verschrikkelijk tekeergaan tegen therapeuten en de artsen schold hij ook verrot. Maar dat gebeurt voortdurend in zo’n kliniek: mensen lopen te schelden, te dwingen en te dringen. Mensen met een verstandelijke beperking hebben zichzelf vaak niet in de hand, daarom zitten ze er ook. Het is de taak van de kliniek om daar professioneel mee om te gaan.’

‘Er is geen kliniek die zoveel aandacht vraagt van advocaten als de Rooyse Wissel’

Van Zeeland kreeg met veel moeite gedaan dat er een afspraak voor K. werd geregeld bij een specialist in Venlo en begeleidde hem er naartoe. ‘De specialist vroeg zich hardop af waarom we niet eerder met hem waren gekomen. “Deze man moet echt verrekken van de pijn,” zei ze.’ Ze verwees K. door naar de Pijnpoli in Venray. Daar gingen nog eens twee maanden overheen: één voordat de medische dienst van de kliniek de telefoon oppakte om de afspraak te maken, één voordat K. er terecht kon.

Aangekoekte ontlasting
Van Zeeland (59) is verpleegkundige en werkte zijn hele leven in gesloten inrichtingen voor verstandelijk gehandicapten, de laatste drie jaar in de Rooyse Wissel. Maar nooit eerder zag hij een instelling waar de belangen van patiënten met een verstandelijke beperking zo ernstig werden verwaarloosd, zegt hij. En K. was volgens Van Zeeland niet de enige zwakbegaafde patiënt voor wie de zorg tekortschoot. Op een andere afdeling waar hij werkte, Chepri, trof hij een zwaar verstandelijk gehandicapte oudere man die nauwelijks kon lopen en verschrikkelijk stonk. De man bleek zich al bijna een jaar niet meer te hebben gewassen. Zijn teennagels waren zo lang dat ze omgekruld en ingegroeid waren, zijn voeten waren met blaren en eeltwonden bedekt. ‘Toen we verder gingen kijken, bleek hij vol te zitten met aangekoekte ontlasting. Hij kon slecht zien en was bang om te vallen. Daarom durfde hij niet te douchen.’

Een andere patiënt liep al weken bij de medische dienst met klachten over zijn elleboog, maar kreeg steeds te horen dat hij zich aanstelde. Hij mocht na lang zeuren toch naar het ziekenhuis, waar een slijmbeursontsteking werd geconstateerd. Weer een andere patiënt kwam bij een val ongelukkig terecht op zijn pols, hij wist zeker dat die was gebroken. Gekneusd, oordeelde de medische dienst, en stuurde hem weg met een paracetamolletje. Pas vier dagen later (en op aandringen van zijn advocaat) mocht hij naar het ziekenhuis. De pols bleek toch gebroken. En dan was er nog een stokdove patiënt die bijna vijf maanden moest wachten op een werkend gehoorapparaat, en een patiënt met een zwerende open wond op zijn hand als gevolg van een splinter. Ook deze patiënt werd het bos in gestuurd (‘die splinter is er vanzelf ingekomen, hij gaat er ook vanzelf weer uit’), alleen: de man was wel seropositief en vormde dus een direct gevaar voor anderen.

Al deze incidenten worden onafhankelijk van elkaar bevestigd door andere (anonieme) bronnen bij de Rooyse Wissel, en door documenten die in bezit zijn van Vrij Nederland.

Krimpende tbs-markt
Van Zeeland is niet iemand die een blad voor de mond neemt. Hij had bovendien zelf jarenlang als leidinggevende gewerkt in andere (gesloten) instellingen voor verstandelijk gehandicapten, en was juist op grond van zijn ervaring met deze specifieke groep patiënten aangenomen bij de Rooyse Wissel. ‘Dan kom je in zo’n tbs-kliniek, en daar is alles gebaad in weelde. Er was een sportschool met de modernste apparaten, met Kerst werd er een indoor schaatsbaan aangelegd. Er was geld voor allerlei interne cursussen voor het personeel, bijvoorbeeld agressietraining – daar werden professionele acteurs voor ingehuurd. Maar na verloop van tijd merk je dat er iets niet klopt, en dat de inhoudelijke zorg ernstig tekortschiet.’

In mei 2012, kort na de zelfmoord van K., maakte de directie intern bekend dat de Rooyse Wissel zich nog meer zou gaan richten op de groeimarkt voor opvang van Sterk Gedragsgestoorde Licht Verstandelijk Gehandicapten (SGLVG). ‘Een krimpende tbs-markt, vanouds de core business van de Rooyse Wissel, noodzaakte tot deze strategische heroverweging,’ liet de kliniek optekenen in het boekje Koplopers in de zorg, dat een jaar later verscheen.

...’maar,’ zegt klokkenluider Rien van Zeeland, ‘na verloop van tijd merk je dat er iets niet klopt’ (foto: Irene Wouters / Fotopersburo van der Meulenhoff) — …’maar,’ zegt klokkenluider Rien van Zeeland, ‘na verloop van tijd merk je dat er iets niet klopt’ (foto: Irene Wouters / Fotopersburo van der Meulenhoff)

De Rooyse Wissel is een privékliniek die in 2001 werd gebouwd om het toen nog sterk groeiende aantal tbs’ers op te vangen. Maar de groei zette niet door. Het aantal tbs-opleggingen stagneerde in 2008 en is sindsdien gehalveerd, van 180 in 2007 tot zo’n 93 vorig jaar, omdat verdachten steeds vaker weigeren mee te werken aan een gedragskundig onderzoek om zo tbs te ontlopen. Leegstand dreigde.

Tegelijkertijd werd het hele zorgstelsel hervormd. Om meer grip te krijgen op de explosief stijgende kosten van behandelingen werd in de reguliere zorg het systeem van diagnose behandelcombinaties (DBC’s) ingevoerd, en in de forensische zorg de DBBC’s – de extra B staat voor Beveiliging. Dit had grote gevolgen voor de financiering van tbs-klinieken. Voorheen werden subsidies per patiënt en per vierkante meter verstrekt, en voor lege bedden kreeg de kliniek óók geld – de kosten van de beveiliging bleven immers gelijk. Voortaan kregen klinieken geld op basis van wat ze met die patiënt deden.

De Rooyse Wissel was al in 2006 door het ministerie van Justitie aangewezen om verstandelijk gehandicapte tbs’ers te behandelen. Nu zouden er ook ‘gewone’ SGLVG-patiënten bijkomen, die geen delict hebben gepleegd maar wel een gevaar vormen voor zichzelf of hun omgeving en daarom gedwongen worden opgenomen in het kader van de wet bijzondere opnemingen en dwang in de zorg (BOPZ). Reguliere GGZ-instellingen wisten zich met deze groep patiënten geen raad en weigerden steeds vaker ze op te nemen omdat ze veel – dure – zorg nodig hebben.

Melkkoeien
Gezien zijn eerdere ervaringen maakte Van Zeeland zich grote zorgen over de nieuwe koers. De Rooyse Wissel heeft de expertise om voor deze specifieke groep patiënten te zorgen niet in huis, zegt hij. ‘Aan de buitenkant ziet het er allemaal prachtig uit, ze hebben mooie folders waarin allerlei fantastische behandelmethodes worden gepresenteerd. Maar op de werkvloer komt er niks van terecht. Voor de kliniek zijn het melkkoeien. Het is makkelijk om dit soort mensen in huis te hebben: ze protesteren niet, gaan keurig naar hun dagbesteding, doen precies wat hun opgedragen wordt, wijken geen millimeter buiten de regels want ze zijn doodsbang voor straf. En zo heb je elk jaar weer een bed gevuld.’

Hij voelt het als zijn plicht om op te komen voor de rechten van deze patiënten. ‘Zelf zijn ze niet in staat om zich te verweren. De meesten hebben geen familie, niemand kijkt naar ze om, er komt ook nooit iemand op bezoek. Zestig tot zeventig procent van deze mensen weet nauwelijks waarom ze in die kliniek zitten, ze realiseren zich gewoon niet dat ze iets hebben gedaan wat echt niet kan. Ik praat niks goed – ze hebben vaak de meest verschrikkelijke dingen gedaan. Maar we sluiten deze mensen wel op en ontnemen ze al hun rechten. Dan mag de zorg toch tenminste goed zijn.’

Op 1 juni 2012 schreef hij in overleg met zijn direct leidinggevende een brief van zes kantjes aan de directie van de kliniek met voorbeelden van de tekortschietende zorg, de slecht functionerende medische dienst en de gebrekkige communicatie tussen afdelingen onderling. (Een geanonimiseerde versie hiervan is in bezit van Vrij Nederland.) Hij besloot zijn brief hoopvol: ‘Ik zie dat heel veel mensen binnen de kliniek met grote inzet bezig zijn om hun werk goed te doen. Ik hoop dat de aanwijzing door Justitie als instelling met specialisatie het behandelen van verstandelijk gehandicapten de aanleiding zou kunnen zijn om kritisch te kijken naar interne processen en daar waar mogelijk een optimale afstemming te bewerkstelligen.’

Op deze brief heeft Van Zeeland nooit antwoord gekregen. Wel kreeg zijn leidinggevende de opdracht om Van Zeeland te wijzen op ‘het negatieve effect van zijn acties,’ zo blijkt uit een intern verslag.

Niet te voorkomen
Naar de gang van zaken rond de zelfmoord van K. werden twee onderzoeken ingesteld. Een interne evaluatiecommissie concludeerde dat het ‘te lang heeft geduurd voordat er een goed antwoord was op zijn opgelopen letsel’ en dat ‘het team waakzamer had kunnen zijn om niet in de negatieve dynamiek, die zijn gedrag soms teweegbracht, terecht te komen’. Maar in het rapport dat de kliniek naar de Inspectie voor de Gezondheidsdienst stuurde, stond dat de suïcide eigenlijk niet te voorkomen was geweest. Aan de (medische) zorg had het in elk geval niet gelegen.

De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) complimenteerde de commissie met het rapport maar miste daarin de reactie van de directie. Die was ‘relevant’ aangezien eerdere evaluaties ‘niet navolgbaar leidden tot verbetervoorstellen of implementatie van aanbevelingen’, dus kon de kliniek aangeven hoe ze dat voor zich zag? De reactie daarop was bevredigend, aldus een woordvoerder van de inspectie. ‘De melding is afgesloten en de instelling valt onder regulier toezicht.’

Binnen de kliniek heerst een angstklimaat, zeggen medewerkers, en problemen etteren door (foto: John Peters / Novum)

‘En zo gaat dat dan,’ verzucht Van Zeeland. ‘Ze namen niet eens de moeite om zelf te komen kijken. Zolang er geen gedonder is met ontsnapte tbs’ers vindt iedereen het wel best.’

De Rooyse Wissel laat aan Vrij Nederland weten dat er inmiddels een suïcidepreventieprotocol is ingevoerd en dat ‘een suïciderisicotaxatie minimaal tijdens elke behandelplanbespreking wordt uitgevoerd.’ Ook zou de procedure voor kamercontrole, waarbij onder meer naar scherpe voorwerpen wordt gezocht, zijn herzien.

Maar een anonieme medewerker zegt desgevraagd daarvan niets te hebben gemerkt: ‘Ik heb wel eens gezegd: moeten jullie de kleren niet openvouwen bij controles? Nee, dat hoeft helemaal niet, zeiden ze toen.’

Halve waarheden en leugens
Van Zeeland liet het er niet bij zitten. Op 19 februari 2013, vijf dagen nadat hij uit onvrede over de omstandigheden in de kliniek ontslag had genomen, schreef hij een nóg langere brief aan Sanne Verwaaijen, ooit oprichter en toen directeur van de Rooyse Wissel en tegenwoordig voorzitter van de overkoepelende stichting de Conrisq Groep. Ditmaal maakte hij officieel melding van een ‘vermoeden van een misstand’, een term die hem was ingefluisterd door het Adviespunt Klokkenluiders (APK) in Den Haag, bij wie hij advies had ingewonnen. Nu móést de kliniek wel reageren. De Klokkenluidersregeling Zorg schrijft voor dat er onderzoek naar ‘vermoede misstanden’ wordt gedaan.

Directeur Behandeling en Zorg Arjan de Groot vroeg forensisch psychiater Marijke Drost om het onderzoek uit te voeren. De twee kennen elkaar sinds eind jaren negentig, toen beiden in het Pieter Baan Centrum werkten, Drost als geneeskundig directeur en De Groot als forensisch rapporteur. Volgens Van Zeeland sprak Drost met de acht leidinggevenden in de kliniek die deelverantwoordelijk zijn voor het beleid dat hij bekritiseerde, en met een paar patiënten, onder wie de man met de gebroken pols. Daarnaast baseerde Drost zich op dossiers. Haar conclusie: er is gelukkig niets aan de hand. De communicatie en afstemming tussen verschillende afdelingen moet beter, maar ‘niet is gebleken dat de medische zorg in de Rooyse Wissel onder de maat zou zijn, niet in het algemeen en niet wat betreft de SGLVG-groep.’

Op een per post verstuurde uitnodiging voor een gesprek met Vrij Nederland heeft Drost niet gereageerd.

Met Van Zeeland, de melder van de vermoede misstanden, heeft Drost niet gesproken. Dat wekt wel ‘enige bevreemding’, zegt Frans Koenraadt, hoogleraar forensische psychiatrie en psychologie in Utrecht. ‘Niet alleen in de wetenschap of de journalistiek, zeker ook in het klachtrecht en in forensische gedragskundige rapportages en zorg is hoor en wederhoor een belangrijk uitgangspunt.’

Drost sprak niet met Van Zeeland omdat hij toen al niet meer in de Rooyse Wissel werkte, zal de kliniek later zeggen. Van Zeeland kreeg ook geen kopie van het onderzoeksrapport. Hij mocht het wel komen lezen op het kantoor van de directie, maar hield het na twaalf pagina’s voor gezien. Volgens Van Zeeland stond het vol met halve waarheden en leugens. ‘De patiënt met de gebroken pols zou vrolijk hebben verklaard dat de kliniek het uiteindelijk heel netjes had opgelost. Maar het ging anders: door nalatigheid van de kliniek moest de patiënt zes weken extra in het gips. Hij heeft een schadeclaim ingediend, de kliniek weigerde te betalen, maar de claim is door de beklagcommissie toegewezen.’ (Zij het honderd in plaats van de gevraagde duizend euro, TS.)

Dat wordt beaamd door advocaat Lucy Oldenburg, die de patiënt bijstaat. Oldenburg vertelt ook dat de kliniek tegen de uitspraak van de beklagcommissie in beroep is gegaan bij de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ). Die zaak diende onlangs. Oldenburg verwacht dat de RSJ de eerdere uitspraak zal bekrachtigen.

Paniekvoetbal
Van Zeeland stuurde een kopie van zijn brief van 19 februari 2013 ook aan achttien collega’s binnen de Rooyse Wissel én aan het Adviespunt Klokkenluiders, maar vergat daarbij de namen van individuele patiënten te anonimiseren. (De versie waarover Vrij Nederland beschikt is wel geanonimiseerd.) De kliniek diende daarop een klacht in tegen Van Zeeland bij het Regionaal Medisch Tuchtcollege vanwege schending van zijn geheimhoudingsplicht.

Op 2 december moest Van Zeeland voor het eerst in zijn 42-jarige carrière bij het tuchtcollege verschijnen. Hij werd vergezeld door zijn vrouw en zijn advocaat Adrie Noordhof. Op diens verzoek was ook Hannah de Jong, directeur van het Adviespunt Klokkenluiders, bij de zitting. Zij trad op als getuige-deskundige. Voor de kliniek waren directrice Hyacinthe van Bussel en jurist Inge Kruit aanwezig.

De notulen van een vergadering van leidinggevenden, waaruit blijkt dat het personeelstekort besproken is

Twee weken voor de zitting had de kliniek nog een processtuk ingebracht: een handgeschreven klacht tegen Van Zeeland van een patiënt in de kliniek. Paniekvoetbal, volgens advocaat Noordhof. Van Zeeland herkende het handschrift van de patiënt (het was de man met de slijmbeursontsteking), bovendien had de kliniek de geboortedatum en initialen van de patiënt niet uitgewist, waarmee ze in feite zelf ook haar geheimhoudingsplicht schond. De patiënt was duidelijk onder druk gezet, zei Van Zeeland tijdens de tuchtzaak. ‘Deze man functioneert op het niveau van een zevenjarige en is met geen mogelijkheid in staat om zélf zo’n brief te schrijven. Zelfs bij een eenvoudig briefje aan zijn familie moesten we hem al helpen.’

Juriste Inge Kruit van de kliniek reageerde verontwaardigd. ‘Dat Van Zeeland zelfs maar durft te suggereren dat de kliniek…’ Maar de voorzitter van het tuchtcollege kapte het af: ‘Ik zou dit niet verder uitbouwen,’ zei ze afgemeten tegen de juriste.

Op de inhoud van de misstandmelding ging het college niet in. ‘Op zich staat aan het melden van misstanden niets in de weg, maar dan moet een dergelijke melding wel volgens de regels plaatsvinden,’ aldus het college in haar uitspraak op 16 januari. De klacht werd toegewezen en Van Zeeland kreeg een waarschuwing.

Dagenlang op hun kamer
‘Het is soms wat eenzaam aan deze kant van de streep,’ schreef Van Zeeland op zondag 19 januari in een mail aan Vrij Nederland.

Maar de feiten die Van Zeeland aandraagt, worden door verschillende medewerkers binnen de Rooyse Wissel bevestigd. Uit angst voor represailles durven ze alleen op basis van anonimiteit te praten. Binnen de kliniek heerst een angstklimaat, zeggen ze, en problemen etteren door. Het chronische tekort aan (deskundig) personeel bijvoorbeeld vormt een voortdurende bron van stress, vooral in de zomer: complete afdelingen moeten dagenlang op hun kamer blijven, afgezien van de wettelijke verplichte tijd dat je ze eruit moet laten. ‘Het gevolg is een toename van agressie onder patiënten, want hoe leg je ze dat uit?’ Overigens zou de situatie in de zomerperiode van 2013 iets beter zijn geweest: toen werden tijdelijk meer losse krachten ingehuurd.

Het personeelstekort heeft ook consequenties voor de behandeling: verloven gaan bijvoorbeeld vaak niet door omdat er geen begeleider meekan. ‘Als dat drie of vier keer gebeurt, is de patiënt zo een half jaar verder. Vervolgens komt hij bij de rechter, die niet anders kan dan constateren dat er nog te weinig is geoefend met verlof om de volgende stap, de Voorwaardelijke Beëindiging, uit te spreken. Dus wordt er maar weer een jaar verlengd. Zo maak je mensen pas echt gek.’

Volgens de kliniek is het ‘feitelijk onjuist’ dat sprake is van een ‘structureel tekort aan deskundig personeel’, en ‘evenmin is sprake van een structurele onderbezetting in de zomer.’ Er zou op dit moment zelfs sprake zijn van een teveel aan personeel.

‘Het is maar hoe je telt,’ zegt een anonieme medewerker. ‘Als je kijkt: zoveel patiënten is zoveel personeel, dan is er misschien geen tekort. Maar de praktijk is anders. De bezetting is al minimaal, het ziekteverzuim is hoog en de vele langdurig zieken en mensen met zwangerschapsverlof worden niet vervangen.’

Bonzaiboompjes
Ook advocaten merken dat de Rooyse Wissel er de laatste jaren wel heel negatief uitspringt. Het kantoor van de Haagse advocaat Job Knoester heeft ruim tien procent van alle tbs’ers in Nederland als klant. Over de Rooyse Wissel zijn al jaren verreweg de meeste klachten, zegt hij. Het personeelstekort leidt er volgens hem toe dat patiënten nauwelijks worden behandeld. De behandeling díe er is, lijkt niet altijd effectief. Dat kan lachwekkende vormen aannemen, zegt Knoester, zoals bij een cliënt die vastzat vanwege zijn pedoseksualiteit. ‘De behandelaar vond dat hij te passief was, hij moest een hobby hebben. Dus cliënt besloot om bonzaiboompjes te gaan kweken. Waarop die behandelaar zei: “Wat is dat nou?! Wéér kleine dingen.”’

Intern zijn de problemen als gevolg van het gebrek aan personeel de afgelopen jaren wel degelijk aan de orde geweest, blijkt uit de notulen van een vergadering van leidinggevenden in september 2012: ‘X geeft aan dat in september 2011 tachtig procent van patiënten therapie heeft genoten. September 2012 volgen nog maar 35 procent patiënten therapie. De dwangverpleging is nog wel gegarandeerd.’ En: ‘We missen op verschillende afdelingen voldoende hoofd behandeling expertise.’ Maar in officiële stukken zie je dat niet terug. Integendeel.

Volgens Knoester worden zijn cliënten tegengewerkt door de kliniek. ‘Afspraken worden vaak niet nagekomen. Ik had een cliënt die, waar ik bijzat, met zijn behandelaar had afgesproken dat hij af en toe mocht blowen. Het blowen had niks met zijn delict en ook niets met het recidivegevaar te maken. Toch werd het blowen tijdens een verlengingszitting bij de rechter aangevoerd als reden om nog een jaar te verlengen.’ Maar als cliënten over dit soort dingen klagen, leidt dat steevast tot ‘gedoe’. ‘Behandelaren proberen het met allerlei verhalen af te dekken bij de rechter, om er maar niet op aangesproken te worden dat ze hun werk niet goed doen.’

De meest ‘vriendelijke’ verklaring voor de bereidheid van behandelaars om op zittingen te liegen, is dat men opereert vanuit ‘angst of een doorgeschoten veiligheidsdenken’, zegt Knoester. ‘Want als de tbs wordt beëindigd en het gaat mis, dan zijn zij verantwoordelijk.’ Maar binnen de kliniek vrezen sommigen dat ook financiële afwegingen meespelen bij het binnenhouden van patiënten.

‘Wraakzuchtig dader’
Dat de Rooyse Wissel financieel weinig vet op de botten heeft, is een publiek geheim dat is terug te voeren op het avontuur met een tweede vestiging in Maastricht. De dependance, een samenwerking met rijksgevangenis Overmaze, was in 2009 met veel tromgeroffel geopend. Er was, zo meldde dagblad De Limburger, voor zestig miljoen verbouwd om aan de GGZ-normen te voldoen. De Universiteit van Maastricht zou er onderzoek doen en kon haar stagiaires er kwijt, het had een tweede Pieter Baan Centrum moeten worden. Alleen: de tbs’ers bleven weg, de huur was te hoog en de kliniek moest na drie jaar alweer sluiten; 79 mensen werden boventallig verklaard.

Maar de afslankingsoperaties hadden opmerkelijk weinig effect op de inkomsten van de kliniek per patiënt. Uit de jaarcijfers van de Rooyse Wissel blijkt dat de inkomsten per patiënt sinds de invoering van het DBBC-financieringssysteem (waarbij de kliniek geld krijgt op basis van de diagnose en de behandeling van de patiënt) juist aanmerkelijk stegen: van 167.411 euro per patiënt per jaar in 2011 tot 174.884 euro in 2012.

Knoester kan zich niet aan de indruk onttrekken dat de kliniek er alles aan doet om patiënten binnen te houden. Ter illustratie noemt hij de onnavolgbare wendingen in de zaak van Anton, een cliënt die in 1993 werd veroordeeld tot twaalf jaar gevangenisstraf en tbs voor verkrachting en moord.

Gedragsdeskundigen van het Pieter Baan Centrum typeerden Anton als een ‘wraakzuchtig dader’ met seksueel sadistische trekken en een antisociale persoonlijkheidsstoornis: hij scoorde 30 op een schaal van 40. Na de gevangenis kwam hij in de Pompekliniek terecht. Verschillende therapieën leken aan te slaan. ‘Na elf maanden mocht ik op begeleid en drie maanden later op onbegeleid verlof. Ik had zelfs een vaste baan buiten de kliniek,’ vertelt Anton.

Tot 2005, toen minister van Justitie Piet Hein Donner alle verloven introk nadat een andere TBS’er niet van verlof was teruggekeerd en een gruwelijke moord beging. Ook Anton moest terug de kliniek in en weer van voren af aan beginnen.

In december 2009 kwam hij in de Rooyse Wissel terecht. Aanvankelijk leek ook in deze kliniek alles voorspoedig te verlopen. In oktober 2011 vroeg de kliniek begeleid verlof voor hem aan, dat werd toegewezen. Anton: ‘Mijn behandelaar mevrouw V. (haar naam is om privacyredenen geanonimiseerd, TS) zei tegen mij dat van “seksueel sadisme” geen sprake meer was. In een nieuwe psychopathietest scoorde ik 17, wat gemiddeld is.’

Maar een jaar geleden gebeurde er iets raars. Vlak voor de verlengingszitting dook de diagnose ‘seksueel sadisme’ toch weer op. Knoester: ‘De diagnose was gesteld door extern deskundige Daan van Beek. Althans: dat leek Hoofd Behandeling V. van de Rooyse Wissel tijdens de verlengingszitting tegen de rechter te suggereren. De vraag was alleen: hoe dan? Anton had meneer Van Beek nooit gezien. Toen ik dóórvroeg, nuanceerde V. dat weer en zei ze dat ze zélf die diagnose had gesteld.’

De rechtbank Lelystad accepteerde deze uitleg van de kliniek en verlengde Antons tbs met twee jaar. Een week later werd zijn verlof ingetrokken en vroeg de kliniek een longstay-status voor hem aan. Terwijl behandelaar V. juist tegenover de rechter had verklaard ‘het resocialisatietraject handen en voeten te willen geven’.

Knoester vroeg opheldering bij de kliniek over deze ommezwaai én over de rapportage van Van Beek. ‘Ik heb moeten dreigen met een kort geding en een procedure bij het Regionaal Medisch Tuchtcollege. Toen werden we ineens uitgenodigd voor een gesprek.’ Dat gesprek vindt deze week plaats.

Weinig veranderd
Het was niet de eerste keer dat Knoester met Van Beek te maken had. ‘In een andere zaak had hij een diagnose gesteld en tbs geadviseerd zonder de cliënt zelf te onderzoeken. We hebben toen een tuchtklacht tegen hem ingediend die op alle punten gegrond werd verklaard.’ Van Beek kreeg een berisping en een aantekening in het openbare BIG-register. Zonder inschrijving in dit register zijn zorgverleners niet bevoegd om in de Nederlandse gezondheidszorg te werken.

Maar de Rooyse Wissel lapt deze regel, bedoeld om het publiek inzicht te geven in de bevoegdheid van zorgverleners, aan haar laars. Begin januari bleek dat de van oorsprong Belgische V. niet in het BIG-register is ingeschreven. V.werkt al sinds 2001 in de Rooyse Wissel, eerst als sociotherapeut en sinds 2006 als Hoofd Behandeling, blijkt uit haar LinkedIn-profiel. In die functie trad ze in alle in dit verhaal genoemde rechtszaken (en volgens rechtspraak.nl ook in tenminste negen andere) op als deskundige van de Rooyse Wissel. Dat de directie van de kliniek niet wist dat V. niet in het BIG-register is ingeschreven, is uitgesloten, zegt een anonieme medewerker: ‘Als je hier komt werken, wordt je volledige doopceel gelicht.’

Op de vraag waarom de kliniek zich jarenlang in de rechtszaal liet vertegenwoordigen door iemand zonder de juiste papieren blijft het antwoord vaag. ‘De Rooyse Wissel staat voor al haar medewerkers en hun deskundigheid. Derhalve en wegens privacy-overwegingen wil de Rooyse Wissel niet ingaan op vragen over individuele medewerkers,’ laten voorzitter Sanne Verwaaijen van de raad van bestuur en directeur Hyacinthe van Bussel op vragen van Vrij Nederland weten.

Ook stelt de directie dat sinds de misstandmelding van Van Zeeland ‘meerdere structurele stappen zijn gezet om tot verbetering te komen.’ Er is gericht ingezet op ‘deskundigheidsbevordering over de SGLVG-groep. De aanbevelingen uit zowel het SIRE-rapport als uit het onderzoek van mevrouw Drost zijn opgenomen in de P&C-cyclus van de organisatie.’

Maar advocaat Knoester heeft het laatste jaar op ‘geen enkele manier verandering of verbetering kunnen ontdekken.’ De zaak van Anton is niet de enige zaak waarin hij ‘tot het uiterste moet gaan om bij te sturen,’ zegt hij. ‘Er is geen kliniek die zoveel aandacht vraagt van advocaten als de Rooyse Wissel.’

Ook op de werkvloer is er maar weinig veranderd, zegt een medewerker. ‘In december bijvoorbeeld was het op afdeling SIWA een zooitje – hele teams zaten ziek thuis. Het afgelopen jaar heb ik geen meeting of wat dan ook gezien waarin verbeteringen besproken werden. Dus of ze hebben ons niet goed ingelicht, of er is weinig gebeurd.’

Verscherpt toezicht

De kliniek ‘betreurt het dat Rien van Zeeland ervoor kiest zijn ongenoegen via de media kenbaar te maken. De heer Van Zeeland kent een uitgebreide geschiedenis van het zoeken van media-aandacht wanneer hij zich niet kon vinden in de wijze van werken bij zijn werkgevers,’ aldus de kliniek. Inderdaad werkte Rien van Zeeland in 2008 mee aan de Zembla-uitzending ‘Zwakbegaafd en opgesloten’ over zwaar gedragsgestoorde patiënten in zorginstelling Abrona, waar hij toen werkte. Abrona werkte ook aan die uitzending mee. Maar enige tijd na die uitzending kwam Van Zeeland erachter dat geoormerkte gelden door Abrona niet werden gebruikt voor het beoogde doel. Toen stapte hij naar de politiek, wat leidde tot Kamervragen en een onderzoek van de Inspectie voor de Gezondheidszorg. De instelling werd onder verscherpt toezicht geplaatst.

Vaker in opspraak

Vorige week kwamen verschillende tbs-klinieken in opspraak nadat was gebleken dat personeelsleden seksuele relaties hadden aangeknoopt met tbs’ers. Achttien relaties waren bij de IGZ gemeld, maar klinieken Veldzicht en de Rooyse Wissel hadden tenminste zeven relaties niet gemeld omdat ‘geen grensoverschrijdend seksueel gedrag’ was vastgesteld. Staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie heeft opheldering geëist van de klinieken.