In Age of Anger, het boek waarin de Engels-Indiase essayist Pankaj Mishra onze tijd beschrijft als een tijdperk vol woede, vertegenwoordigt paus Franciscus de hoop. Hij heeft tenminste oog voor de slachtoffers van de ongebreidelde moderne vooruitgang en kijkt niet elk moment hoe de statistieken ervoor staan en hoeveel shopping malls er zijn geopend in India of China.

Paus Franciscus heeft volgens Mishra begrepen dat de mens geen rationeel wezen is, maar ‘a deeply unstable entity’ die heen en weer wordt geslingerd door omstandigheden waar hij geen invloed op heeft. De paus ‘is geloofwaardig als morele autoriteit – meer dan de ambitieuze, geseculariseerde, religie-minachtende, opwaarts mobiele intellectuelen die denken dat vooruitgang onvermijdelijk en onomkeerbaar is.’

Moet het heil echt gezocht worden bij een religieuze leider terwijl boze mensen over het algemeen zo vervuld zijn van hun eigen gelijk dat ze de hoop van de paus er niet bij nodig hebben? Mishra kijkt heel anders naar die boze mensen. Hij beschouwt ze als slachtoffers, als ‘zeer onzekere wezens’, als mensen met een ‘fragiel zelf’ die kwetsbaar zijn en daarom geneigd tot gevoelens van ressentiment. Mishra’s wereldomspannende diagnose van onze tijd laat tegenstellingen zien die dat ressentiment voeden: het idee van gelijkheid en individuele ontplooiing is nog nooit zo populair geweest, maar het geglobaliseerde kapitalisme frustreert dat. We leven in ‘grotesquely unequal societies’. Dat zorgt voor vernedering, machteloosheid en ressentiment. Voor Mishra staat de hele wereld in het teken van de rationeel gestuurde vooruitgang en dat gaat ten koste van die fragiele menselijke ziel: ‘er is meer dan rationeel egoïsme, competitie en hebzucht, meer dan berekening, technocratie, schema’s, statistieken en wiskundige modellen.’ Dat ‘meer’ is de ziel, maar ook dat mensen veel onlogischer te werk gaan dan men denkt, dat beslissingen veel vaker op irrationele gronden worden genomen.

De wrokkende mens denkt nauwelijks na en voert geen innerlijke dialogen.

Mishra beroept zich hiervoor op Nietzsche, Dostojevski en Freud. Maar het gros van de mensen die nu zo boos zijn, zijn geen lezers van Nietzsche of Dostojevski. Die voeren geen innerlijke dialogen. De wrokkende mens leest niet en denkt nauwelijks na. Mensen die Nietzsche en Freud wel lezen, worden zich bewust van hun irrationaliteiten. Wanneer die onvruchtbaar zijn of moreel twijfelachtig, zoals bij het uitleven van wrok, rancune of ressentiment, zullen ze ervan afzien. Of ze proberen die wrok constructief vorm te geven. Mishra maakt te weinig onderscheid tussen soorten boosheid: gerechtvaardigde boosheid, zoals over de groteske ongelijkheid in Amerika, en ideologische boosheid, zoals bij de niet bepaald fragiele populistische partijen, bij Fox News en bij de aanhangers van Trump. De ene boosheid wordt gevoed door een gevoel van rechtvaardigheid, de andere is ressentiment, wraak nemen op een andere manier van denken en leven. Daar geeft de paus geen absolutie voor. De een is verlicht/vooruitstrevend, de ander reactionair/conservatief. De een voelt met zijn verstand, de ander denkt met zijn onderbuik.