Binnenland

Voor de oprit van het Okura Hotel in Amsterdam stond vorige week een dertigtal demonstranten die kartonnen borden met teksten als ‘You kiss your children goodnight? Murderer’ omhoog hielden. Binnen hield wapen- en vliegtuigfabrikant EADS zijn jaarlijkse aandeelhoudersvergadering. Daar was de stemming opperbest. Trots presenteerden de Franse voorzitter van de raad van commisarissen Denis Ranque en de Duitse CEO Tom Enders de resultaten. ‘De waarde van de aandelen is in 2012 met 22 procent gestegen. Uw bedrijf heeft de markt overtroffen!’

Met een omzet van dik 56 miljard euro is EADS na energieconcern Shell, oliehandelaar Vitol en bank ING de grootste multinational die in Nederland is gevestigd. Op papier althans. Drie werkzame personen heeft de zetel van het bedrijf EADS NV in Leiden volgens de bij de Kamer van Koophandel gedeponeerde jaarrekening. Wereldwijd werken meer dan 140.000 mensen voor de onderneming. In Nederland naast het drietal Leidenaren nog eens driehonderd bij dochter Dutch Space, maar vooral in Duitsland en Frankrijk bij bedrijven als Airbus en Eurocopter. EADS bouwt vliegtuigen voor de burgerluchtvaart, maar het bedrijf staat ook nummer zeven op de ranglijst van ’s werelds grootste wapenproducenten. Het werkt mee aan de modernisering van het Franse kernwapenarsenaal en maakt drones en gevechtshelikopters. Ook in de productencatalogus: Warrior21, een uitrusting die soldaten een ‘verhoogde mobiliteit, overlevingskans, dodelijkheid en duurzaamheid’ moet geven.

Hollandse handelsgeest

Waarom heeft Nederland de eer de thuishaven te zijn van EADS? De onderneming ontstond in 1999 na een fusie van drie bedrijven uit Duitsland, Frankrijk en Spanje. De overheden van deze landen hebben anno 2013 nog steeds aandelen in EADS. Nederland biedt neutrale grond voor de onderneming die van gevoeligheden aan elkaar hangt. Maar bij de oprichting wezen de media ook op een andere reden voor de vestiging alhier: het aanlokkelijke fiscale klimaat. ‘Lage belastingen lokken het nieuwe concern naar Nederland,’ schreef Die Welt.

In die tijd gold de versoepeling van het belastingklimaat door de paarse kabinetten nog als een teken van de slimme Hollandse handelsgeest. Maar nu de bezuinigingsronden elkaar in Europa in adembenemend tempo opvolgen is het moeilijk te verkroppen dat de fiscus in de EU volgens ruwe berekeningen jaarlijks duizend miljard euro misloopt door belastingfraude en -ontwijking. En Nederland is een van de landen waarnaar met de vinger wordt gewezen. Buitenlandse kranten als Le Monde schrijven honende stukken over ‘le paradis hollandais’. Via brievenbusfirma’s in ons land zouden bedrijven miljarden doorsluizen naar belastingparadijzen als de Kaaimaneilanden.

De woordvoerder van EADS windt er geen doekjes om dat het Neder-landse belastingstelsel prettige trekjes heeft. ‘Het is voordelig op het punt dat winsten die al belast zijn in de thuislanden en die aan EADS NV worden uitgekeerd als dividend in Nederland volledig zijn vrijgesteld van belasting.’ Reden één voor de vestiging alhier is volgens hem dat het ‘Nederlandse pro-business klimaat en de wetgeving de meeste flexibiliteit gaven om een bedrijfsstructuur in te stellen aangepast aan de specifieke vereisten van EADS’. Verder legt hij uit dat ons land is gekozen omdat het zorgde voor ‘een balans tussen de Duitse en Franse belangen’.

Belastingverliezen

Uit het financieel jaarverslag van EADS wordt duidelijk dat het bedrijf in 2012, in alle landen waar het is gevestigd samen, 449 miljoen euro aan inkomstenbelasting verschuldigd was. Die theoretische berekening is gebaseerd op de officiële tarieven voor de vennootschapsbelastingen in de landen waar EADS produceert. Maar in het overzicht van de cash flows, de bedragen die de kas in en uit zijn gegaan, vinden we een ander bedrag: betaalde inkomstenbelasting 219 miljoen. Hoe kan het dat EADS maar de helft van de verschuldigde belastingen werkelijk heeft afgedragen?

Hetzelfde patroon doet zich al sinds de oprichting in 1999 voor: bijna in elk jaar is wat er feitelijk aan belastingbetaling uit de portemonnee verdwijnt minder dan de belasting die het bedrijf volgens de eigen opgave moet betalen. In totaal loopt het verschil op tot twee miljard euro.

‘Dat is gek,’ zegt de Nijmeegse hoogleraar accountancy Ed Vosselman. ‘Het kan dat een onderneming het ene jaar meer, het andere minder betaalt dan het verplicht is. Maar je zou verwachten dat het over de hele levensduur van de onderneming uitmiddelt. Als het keer op keer lager is, is dat wel bijzonder ja. Waar blijft dat geld? Om het academisch te zeggen: dat leent zich voor nader onderzoek.’

Daar denkt de persvoorlichter van EADS anders over. ‘Hier is niets bijzonders aan. De 449 miljoen op de winst- en verliesrekening omvat ook uitgestelde belastingen. EADS heeft een aantal belastingverliezen voor zich uitgeschoven.’ Een uitleg waarom er intussen zo’n grote kloof is tussen de theoretisch te betalen en feitelijk betaalde belasting heeft hij niet.

Zwaar bewaakt

Jeroom Remmers van de Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO) vroeg in het Okura Hotel om meer fiscale transparantie van EADS. Hij verzocht het bedrijf om in de financiële verslaglegging duidelijk te maken hoeveel belasting het bedrijf afdraagt in elk land waar het actief is. EADS heeft een web gesponnen van meer dan tweehonderd dochterondernemingen, ook in notoire belastingparadijzen als de Kaaimaneilanden en Ierland, dat een van de laagste vennootschapsbelastingen van Europa heeft. Remmers wilde weten waarom EADS daar elf ondernemingen heeft. Maar de Chief Financial Officer stuurde hem met een kluitje in het riet. Hij noemde EADS een onderneming die de landsgrenzen oversteeg en zag niets in verslaglegging per land. En Ierland, dat was gewoon ‘een wereldwijd erkende plaats om de financiering van luchtvaart te doen’.

Een open indruk maakte het bedrijf bij de jaarvergadering allerminst. Het Okura Hotel was zwaar bewaakt, wellicht ook vanwege de aanwezigheid in de raad van commissarissen van kopstukken als de oud-president van de Europese Centrale Bank Jean-Claude Trichet. De bewaker die voor de deur posteerde, wilde Vrij Nederland aanvankelijk geen toegang tot de zaal verschaffen. In zijn draaiboek stond dat de pers alleen in de groene zone welkom was en de vergadering op de video kon volgen in de aparte ruimte. Maar de persvoorlichter overtuigde hem ervan dat journalisten onder zijn begeleiding wel in de zaal mochten. Halver-wege de vergadering stonden opeens drie bebaarde vrouwen op van de Franse feministische actiegroep La Barbe. Door aandelen te kopen waren ze binnengekomen. Ze spraken er schande van dat er maar één vrouw tussen alle mannen op het podium zat. Na een minuutje werden ze nogal ruw afgevoerd. Dat geweld kon niet voorkomen dat andere activistische aandeelhouders van de Campagne tegen Wapen-handel en IKV Pax Christi lastige vragen wisten te stellen.

Over de corruptieschand­alen die EADS plagen bijvoorbeeld. In 2011 stapte een klokkenluider van de 100 procent dochter GPT Special Project Management naar de Serious Fraud Office (SFO). De voormalige Britse kolonel Ian Foxley was betrokken bij Sangcom, een miljardenproject om de Nationale Garde van Saoedi-Arabië van de modernste communicatietechnologie te voorzien. Foxley claimde dat GPT meer dan 13 miljoen euro smeergeld had overgemaakt naar ondernemingen in de Kaai-maneilanden. Dat geld zou daarna onder meer gebruikt zijn om luxewagens mee te financieren voor mensen hoog in het Saoedische defensieapparaat. Het Britse fraudebureau (SFO) heeft nu een onderzoek naar de affaire lopen. In de pers verschenen onlangs geruchten dat SFO de zaak zou laten vallen. Maar Vrij Nederland is in het bezit van een brief waarin het fraudebureau dat ten stelligste ontkent en schrijft dat het onderzoek springlevend is.

Smeergeld

Op de jaarvergadering bezwoer EADS geen enkele vorm van corruptie te tolereren. Dat heeft niet kunnen verhinderen dat er nog een onderzoek naar omkoping loopt. Eind 2012 publiceerde Der Spiegel een thrillerachtig verhaal over malversaties gedurende de verkoop van achttien Eurofighter Typhoon gevechtsvliegtuigen aan Oostenrijk. Een bedrag van 113 miljoen zou via dubieuze zakenmannen en rekeningen in belastingparadijzen als smeergeld zijn ingezet. Mogelijke sleutelfiguur: de extreem-rechtse in 2008 bij een auto-ongeluk omgekomen politicus Jörg Haider. Hij was een fel tegenstander van de aankoop van de Eurofighters, maar sloeg als een blad aan een boom om. De verklaring voor zijn ommezwaai: het geld zou gebruikt zijn bij de financiering van een technologiepark in Karinthië waarvan Haider de initiatiefnemer was. De Oostenrijkse en Duitse autoriteiten onderzoeken de affaire op dit moment. Een nogal explosief onderzoek volgens Der Spiegel. Want Duits­l-and wil 140 Eurofighters aankopen tegen een bedrag van 15 miljard, de grootste defensieorder sinds de Tweede Wereldoorlog. Die bestelling zou op losse schroeven staan als bewezen wordt dat EADS zich aan corruptie heeft bezondigd.

En dan is er nog de kwestie van wa-penleveranties aan staten met een dubieuze reputatie op het gebied van mensenrechten en aan landen die al zwaar in de schulden zitten. Een Duits bedrijf waarvan EADS mede-eigenaar is, leverde Milan antitank­­raketten aan het Libië van Khadaffi. Op 27 april 2012 onderschepte Libanon een schip dat geladen was met onder meer twee Milans. De lading was onderdeel van een wapentransport van Libië naar de Syrische opstandelingen. Het expertcomité voor Libië van de VN onderzoekt de zaak momenteel. Het zijn precies deze Milans die nu genoemd worden als wapentuig dat EADS legaal aan het verzet in Syrië mag leveren, als de EU het wapenembargo per 1 augustus ­op­heft. EADS zei op de aandeelhoudersvergadering dat het zich bij de leveranties van wapens aan alle regelgeving houdt, maar niet verantwoordelijk is voor illegale herexport.

Dochterbedrijf Eurocopter sloot in 2010 een overeenkomst met het ministerie van Defensie van Kazach-stan voor de levering van vijfenveertig helikopters. De deal werd gesloten een week nadat het regime in het Europarlement fel werd aangevallen. ‘In Kazachstan regeert president Nursultan Nazarbayev in een totalitaire dictatuur. Mensenrechten worden systematisch geschonden en in de gevangenissen heerst een monstrueus regime waarbij extreme brutaliteiten en groteske mishandelingen niet geschuwd worden,’ zei de Ierse sociaal-democratische Euro­parlementariër Joe Higgins.

Zijn Franse collega David Cohn-Bendit van de Groenen was woedend over een andere deal van EADS. Uit een gesprek in het voorjaar van 2010 met de toenmalige Griekse premier Pa­pandreou had hij opgemaakt dat Frankrijk en Duitsland hem onder druk hadden gezet wapenaankopen door te laten gaan als het land voor noodsteun in aanmerking wilde komen. Het ging onder meer om vijftien Super Puma helikopters van Eurocopter. ‘Dat is echt pervers,’ zei Cohn-Bendit. ‘We geven ze geld om de Franse en Duitse wapenindustrie te betalen.’

Redenen te over dus om EADS als een omstreden bedrijf te karakteriseren. Wat heeft Nederland eraan dat de onderneming hier haar domicilie heeft? Achterin het jaarverslag is naast de jaarrekening van de holding – alle dochterbedrijven samen – ook de winst- en verliesrekening van de Nederlandse onderneming EADS NV te vinden. Daarin is niets vermeld over enige belastingbetaling. Con-clusie: de papieren vestiging van de zetel van de wapen- en vliegtuigproducent levert ons land drie werkplaatsen en geen cent op.