Binnenland
Wie een paar weekjes op vakantie is geweest, zal zich verbaasd achter de oren hebben gekrabt bij het doornemen van de ongelezen kranten. Waar is Mark Rutte gebleven? Is zijn kabinet soms gevallen? Zijn er binnenkort verkiezingen? In rap tempo heeft zich de afgelopen week binnen de spraakmakende gemeente een nieuwe consensus afgetekend: Emile Roemer, fractieleider van de Socialistische Partij, wordt de volgende premier van ons land.
We zijn hier getuige van iets dat de afgelopen zes jaar zeker vier keer is gebeurd: op basis van peilingen wordt een politicus alvast tot premier gekroond. Telkens is de opwinding groot. En telkens blijken de voorspellingen voorbarig. Het bekendste voorbeeld is dat van oud-PvdA-leider Wouter Bos. In maart 2006 behaalde zijn partij bij de gemeenteraadsverkiezingen een monsteroverwinning. In de weken erna tikte de PvdA in de peilingen het magische aantal van zestig zetels aan. &#8216;Wij willen Wouter,&#8217; kopte de Volkskrant euforisch. Niemand twijfelde er meer aan: hier stond de nieuwe leider van ons land. Het liep anders. Enkele maanden later verloor Bos de Tweede Kamerverkiezingen van CDA-leider Jan Peter Balkenende. Kansloos.
Nog geen jaar later was er een nieuwe hype. Rita Verdonk werd uit de VVD gezet en begon haar eigen partij, Trots op Nederland. In oktober 2007 dichtte een peiling van TNS NIPO de oud-minister negenentwintig zetels toe &#8211; bijna twee keer zoveel als haar oude partij. Zelf dacht IJzeren Rita veertig zetels te kunnen halen. Niet alleen Verdonk was hiervan overtuigd, ook serieuze commentatoren voorzagen een jarenlange politieke hegemonie van Trots op Nederland. &#8216;Als de peilingen niet bedriegen, belooft het een klapper te worden,&#8217; schreef wijlen Willem Breedveld, de nestor van de politieke duiders, in Trouw. &#8216;Ik ben daar zelfs geneigd aan toe te voegen dat haar beweging een vloedgolf kan veroorzaken op de top waarvan zij met succes het premierschap zal kunnen opeisen. Wat Pim Fortuyn in 2002 net niet is gelukt, zou haar, als het tij meezit, wel kunnen gelukken.&#8217;
De afloop van het Rita-sprookje is bekend: ruzie, implosie, nul zetels, einde carrière.
Vervolgens was het de beurt aan Alexander Pechtold van D66. In het najaar van 2009 stonden de Democraten op zesentwintig zetels. Daarmee waren ze, achter de PVV van Geert Wilders, virtueel de tweede partij van het land. &#8216;D66 ligt vast op koers voor een klinkend succes bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen,&#8217; concludeerde het doorgaans behoedzame Financieele Dagblad. &#8216;Onder aanvoering van Alexander Pechtold stevenen de democraten af op de grootste overwinning ooit.&#8217;
Pechtold zelf deed weinig moeite de verwachtingen te temperen: in een officieel communiqué verklaarde hij géén minister-president te willen worden &#8211; ook als D66 de grootste partij werd. In Den Haag circuleerden de namen van oud-minister Hans Wijers en SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan als mogelijke D66-premier. Maar ook hier werden de verwachtingen niet ingelost: in juni 2010 haalde D66 tien zetels. Weliswaar een verdriedubbeling, maar bij lange na niet de klapper waar men op had gerekend.
Toen kwam PvdA-leider Job Cohen. Bij diens wervelende rentree in de landspolitiek in maart 2010 schoten de sociaal-democraten omhoog in de peilingen. Stonden ze in oktober 2009 &#8211; ten tijde van Pechtolds zegetocht &#8211; nog op een jammerlijke dertien zetels, in april 2010 waren dat er maar liefst vijfendertig. De rustige, op verbinding gerichte Cohen zou het land gaan leiden &#8211; dat stond vast. Helaas: op 9 juni 2010 legde Cohen het (nipt) af tegen VVD-leider Mark Rutte.
En nu is Emile Roemer de gevierde jongen. Hoeveel waarde moet de SP-leider hechten aan de vierendertig zetels waar hij volgens Maurice de Hond goed voor is?
De opmars van de SP in de peilingen bewijst de aantrekkingskracht van de partij onder kiezers. Electoraal bevinden de socialisten zich volgens TNS NIPO-onderzoeker Peter Kanne structureel in een gunstige positie. In zijn onlangs verschenen boek Gedoogdemocratie verdeelt Kanne de Nederlandse politiek in vier ideologische kwadranten. Het kwadrant van de SP (&#8216;de zorgzame regio&#8217; &#8211; een samenleving met gevoel voor gemeenschapszin) is potentieel goed voor veertig procent van het electoraat.Dat is goed nieuws voor Roemer, maar het zegt weinig over zijn kansen bij de volgende verkiezingen. Voor die tijd kan er nog van alles gebeuren: het CDA stijgt weer, de PVV komt terug, de PvdA tovert een nieuwe leider uit de hoge hoed. De huidige gemoedstoestand van de Nederlandse bevolking heeft nauwelijks voorspellende waarde voor 2015 (of eerder).
Hebben peilingen dan wél invloed? Ja, zegt Galen Irwin, emeritus hoogleraar politicologie aan de Universiteit Leiden &#8211; maar niet op de manier die iedereen denkt. Kiezers zouden graag stemmen op een partij die goed staat in de peilingen. Maar voor dit bandwagon-effect, zegt Irwin, is nooit sluitend bewijs gevonden.
De invloed van peilingen zit hem meer in het bevorderen van strategisch stemgedrag. &#8216;Steeds meer mensen hebben sympathie voor meer partijen tegelijk, terwijl ze maar één stem kunnen uitbrengen. Aan de hand van peilingen kijken ze hoe hun stem de meeste invloed heeft.&#8217;Volgens Kanne bevorderen peilingen de &#8216;politieke marktwerking&#8217;. &#8216;Peilingen signaleren een gunstige trend voor een bepaalde partij. Vervolgens komt er media-aandacht. Zo kunnen burgers hun oordeel vellen: vinden we deze partij goed of niet goed? Soms gaan de peilingen een beetje over the top, maar daarna valt alles meestal weer op zijn plaats.&#8217; Kanne vindt het eigenlijk &#8216;heel sneu&#8217; voor Roemer dat hij nu zo hoog staat. &#8216;Het is allemaal veel te vroeg. Mocht hij straks zakken in de peiling, dan is hij ineens &#8220;de verliezer Roemer&#8221;.&#8217;In 2010 maakte Roemer, net enkele weken SP-leider, een daverende entree in de Nederlandse politiek. Tijdens een lijsttrekkersdebat in Carré relativeerde hij de destijds beroerde peilingen voor de SP als volgt: &#8216;U kunt veel van me zeggen, maar niet dat ik te vroeg heb gepiekt.&#8217; Zou Emile Roemer die grap bij de volgende verkiezingen opnieuw kunnen maken? Vermoedelijk niet.

Thijs Niemantsverdriet