<div class="lead">
In het boek Stad in Oorlog staan veel onbekende foto&#8217;s van de Amsterdamse oorlogsjaren. Auke Kok bekeek het beeld van de eerste Britse verkenners op de Dam.
</div>
‘Zij zullen later het vuur op de menigte openen.’ Zo staat het in het mooie boek Stad in Oorlog, en het blijft een fascinerend plaatje: de eerste geallieerde verkenners op de Dam met op de achtergrond enkele leden van de Duitse Kriegsmarine die het schouwspel zo te zien ontspannen gadeslaan. Boodschap: zó hangen ze wat rond in hun gevorderde herensociëteit Groote Club, zó knallen ze hun magazijnen leeg op duizenden onschuldige Nederlanders.
Maar het is zeer de vraag of het zo wel is gegaan. Het vuur werd zeker geopend, maar op de menigte? Als dat zo was — als de leden van de Kriegsmarine dus vanaf het balkon van de Groote Club hun automatische geweren op de mensenmassa richtten — dan konden die moffen wel bijzonder slecht mikken. Het balkon bevond zich vlak bij de menigte die op die maandag 7 mei 1945 op haar bevrijders stond te wachten. Als de verslagen en gedesillusioneerde Duitse soldaten hun woede werkelijk op de duizenden uitgelaten Nederlanders hadden willen koelen, dan zouden er vast meer feestvierders zijn gesneuveld dan twintig tot dertig. Een onwaarschijnlijk bloedbad zou het gevolg zijn geweest.
Het lag allemaal wat ingewikkelder, zoals ik in de longread <a href="https://fosfor.nl/longreads/vrolijke-zwarte-maandag" target="_blank">Vrolijke, Zwarte maandag</a>  heb aangetoond. Zeer waarschijnlijk zijn de Duitsers in hun Schutzpunkt in het hoekpand aan de Dam van diverse kanten geprovoceerd. Ze zagen hoe leden van de Binnenlandse Strijdkrachten in weerwil van de afspraken Duitse militairen ontwapenden en arresteerden. ‘De militairen werden onder gejoel en gejuich van omstanders door de BS het paleis in geschopt en geslagen,’ schreef een aanwezige later aan Het Parool.
In de omgeving werd geschoten en het was vaak onduidelijk door wie. De Duitsers waren verslagen, maar de bevrijders lieten nog op zich wachten. Verdwaasde burgers, Duitse militairen, BS, iedereen deed maar wat in een uitgelaten maar beladen chaos met overal wapens en een groeiend Wild-Westgehalte.
Op het aanpalende Damrak bemoeiden zelfs groepjes burgers zich met de aanhouding van loslopende Duitse militairen. Op de Nieuwezijds werd een Duitse legerauto die uit de richting van het Centraal Station was komen aanrijden tot stoppen gemaand door BS’ers. De twee inzittenden werden met de handen omhoog naar het Paleis geleid, en zo ging het maar door.
Ook zagen de Kriegsmariniers dat ‘moffenmeiden’ op de Dam werden kaalgeschoren, mishandeld en vernederd, en ze ergerden zich daaraan. Een Duitse militair eiste dat het kaalknippen en mishandelen stopte. Hij werd uitgelachen. De mensen drongen naar voren. Een getuige zei later: ‘En als je dan gaat roepen: dit doen wij met jullie ook, dan vraag je om narigheid.’
De narigheid, de angst, de onzekerheid, de frustraties, wat het ook was: er werd (heen en weer) geschoten, er was paniek, het schuilen achter een ijskar en lantaarnpalen leverde inmiddels beroemde foto’s op. Huiveringwekkende foto’s zijn het en ze kunnen niet genoeg tentoongesteld en geboekstaafd worden.
<div class="info-box">
René Kok en Erik Somers, Stad in oorlog, Amsterdam 1940-1945 in foto’s, 
W Books, Introductieprijs t/m 17 mei 2017 € 29,95, daarna € 34,95. Het boek wordt  vandaag gepresenteerd in het <a href="https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/" target="_blank">Stadsarchief Amsterdam.</a> Morgen opent de gelijknamige tentoonstelling daar. Die loopt tot 17 mei.
</div>
<div class="info-box">
Meer over geschiedenis? Volg <a href="https://www.vn.nl/service/vrij-nederland-nieuwsbrief/" target="_blank">de nieuwsbrief van Vrij Nederland</a>.
</div>

Auke Kok

Schoten die Duitsers écht op de menigte op de Dam?

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips