Voor het interview heeft Saïd J. (38) alle documentatie tevoorschijn gehaald van opdrachten die hij voor de gemeente Amsterdam deed. In het kantoor waar we afspreken, liggen bureaus bezaaid met stapels papieren over onder meer de online aanpak, een app, vrijwillige bijeenkomsten met sleutelfiguren, een hackathon en stukken van de geheime Grijze Campagne. ‘Het ene moment riep de gemeente dat ik onmisbaar voor ze was, het volgende moment kreeg ik de beschuldiging dat ik facturen stuurde terwijl ik geen werk had verricht. Hebben ze énig idee hoeveel tijd hierin is gaan zitten?’

Hij zwaait met een stapel scripts die hij zelf schreef. ‘Ik heb van alles uitgeprobeerd. Ik heb zelfs een keer in een feestwinkel een neppistool en een nepbaard gekocht,’ lacht hij. ‘Die filmpjes moesten meteen worden gewist. Voor andere opnames kocht ik dan weer speciaal een Ajax-trainingspak. Ik heb nog wel een paar filmpjes in definitieve versie, die zal ik je zo laten zien.’

Dit interview is deel van een tweeluik van Nikki Sterkenburg over de nasleep van de Grijze Campagne. Lees ook: Hoe de gemeente Amsterdam Marokkaanse ambtenaren wegjoeg.

Gescout

Saïd studeerde bedrijfskundige informatica en werkte in het verleden in het bedrijfsleven, onder meer als business analist en beveiligingsexpert.

Begin 2015 ging hij naar een bijeenkomst van sleutelfiguren van de gemeente Amsterdam, die voor de gemeente de ogen en oren in de wijken zijn. ‘Daar werd ik als het ware gescout door bureau Scholten & Partners. Ze hadden wat opdrachten voor me als community builder, waarbij ik voor verschillende gemeenten focusgroepen zou opzetten om beter contact met gemeenschappen te krijgen.’

Hij zag het meteen als iets waar hij deel van wilde uitmaken. ‘Ik wilde mijn kennis en kunde inzetten voor jongeren die het moeilijk hadden in de maatschappij. Die geen baan konden vinden. Die slechte ervaringen hadden met de politie. Dat voelde ook belangrijker dan werken in het bedrijfsleven.’

Op persoonlijk verzoek van de burgemeester

Mensen die met hem hebben gewerkt, zeggen dat Saïd steengoed was in zijn werk als community builder. Een innemende jongen die de taal van de straat spreekt. Iemand die het vertrouwen van mensen in gesloten gemeenschappen wist te winnen.

Via Scholten & Partners werkte Saïd onder meer voor de gemeente Gouda en ook voor Amsterdam. Daar hadden ambtenaren Saadia Ait-Taleb en Mounir Dadi van wijlen burgemeester Eberhard van der Laan een geheime opdracht gekregen: de Grijze Campagne. Die bestond uit een serie van 25 vlogs waarin een vlogger zou radicaliseren en deradicaliseren, waarbij onduidelijk was dat de gemeente Amsterdam de afzender was. De hoofdpersoon moest een jonge Marokkaanse Amsterdammer met street credits zijn, iets waar Saïd over beschikte.

Van der Laan keek Saïd recht aan en zei: ‘Ik zorg voor jullie. Daar kan je op vertrouwen.’

Hij werd gevraagd, maar had aanvankelijk zijn twijfels − ook omdat hij bezorgd was over zijn eigen veiligheid. Wat als mensen hem zouden herkennen? Maar na een gesprek met bedenker David Kenning werd hij door Van der Laan persoonlijk overgehaald. Die wilde hem de opdracht niet zwart-op-wit geven. Maar hij gaf Saïd in de ambtswoning in het bijzijn van anderen een stevige handdruk, keek hem recht aan en zei: ‘Dit is ons team, ik zorg voor jullie. Daar kan je op vertrouwen.’

Het voelde voor Saïd als een hele verantwoordelijkheid, zoiets belangrijks doen op persoonlijk verzoek van een burgemeester. ‘Ik voelde me een soort geheim agent. We spraken absolute geheimhouding af en ik voelde me gedekt, maar in plaats daarvan werd ik een jaar later voor de bus gegooid.’

Facturen bewust vaag houden

Saïd ging met Ait-Taleb en Dadi aan de slag. Bedenker David Kenning was slechts zijdelings betrokken. Vooral het opstarten kostte veel tijd. Saïd had immers geen enkele acteerervaring en kon ook niet leunen op scriptschrijvers, coaching of psychologische begeleiding. ‘Ik moest mezelf volledig inleven in iemand die een aanslag wilde plegen, inclusief de haat die je voelt tegen iedereen die het niet met je eens is. Dat vrat energie.’

Alles wat niet goed was, moest meteen worden gewist. Hij vond het moeilijk dat hij er bij Scholten & Partners niks over mocht zeggen. ‘Ik sprak ze dagelijks en toch kon ik hen niet vertellen waar ik mee bezig was.’

‘Ik probeerde iets te voorkomen, bijvoorbeeld een aanslag. Ik geloofde op dat moment echt dat dit iemand zou stoppen.’

Saïd moest een speciale bv oprichten om zijn werkzaamheden te factureren en daarbij facturen bewust vaag houden. Ook mocht er niet per mail over het project worden gecorrespondeerd en werden afspraken niet in de agenda gezet.

Hij woonde op dat moment in een huurappartement en verbood zijn schoonmaakster in zijn werkkamer te komen, waar de muren waren behangen met vellen papier met ideeën. Gedurende het project ging Saïd er steeds meer zelf in geloven. ‘Ik probeerde iets te voorkomen, bijvoorbeeld dat iemand zou uitreizen of een aanslag zou plegen. Ik geloofde op dat moment echt dat dit iemand zou stoppen.’

Van der Laan wilde door

In de eerste filmpjes gebruikte Saïd nog nette woorden, maar het moest meer straattaal worden. En het was nog een hele klus om als hoofdpersoon zelf zo min mogelijk herkenbaar in beeld te komen. Hij laat een filmpje zien dat werd afgekeurd. Hij draagt een Ajax-trainingspak en heeft een petje op. Hij zit in een rommelige kleine slaapkamer, op een onopgemaakt eenpersoonsbed. ‘Yooooo mensen, daar ben ik weer,’ zo begint hij zijn vlog. Saïd zet meteen het beeld stil omdat hij er zelf bijna niet naar kan kijken. ‘Het is heel gek om jezelf zo te zien.’

Begin 2016 was hij begonnen met het draaien van de filmpjes. In mei dat jaar had Van der Laan het idee voor het eerst eens in de driehoek geponeerd, maar de hoofdofficier van justitie en de korpschef van Amsterdam waren er geen voorstander van. Zij vonden het project te veel raken aan heimelijke overheidsbeïnvloeding.

Hoewel de gemeente Amsterdam volhoudt dat de Grijze Campagne niet meer was dan een plannetje dat in mei 2016 na negatief advies van de driehoek is stopgezet, klopt dat volgens Saïd niet. ‘Van der Laan wilde door en haalde me ook echt over om door te gaan. We hebben nog tot eind 2016 filmpjes aan hem en zijn toenmalige woordvoerder laten zien.’

Saïd kreeg de opdracht impliciet verwijzingen naar Amsterdam in zijn filmpjes verwerken. In dezelfde geënsceneerde rommelige jongenskamer hing hij vervolgens prominent de vlag van Amsterdam in beeld.

Gewoon schijt, man

‘Het was veel meer dan zomaar even een vlogje maken. Maar de filmpjes werden uiteindelijk heel goed.’ Saïd laat vijf definitieve filmpjes zien die zijn gefilmd door Dadi. Daarop is hij in blauw licht van de zijkant op een stoel te zien. Je ziet vooral zijn contouren, zijn gezicht is grotendeels afgeschermd door een pet en een capuchon. Bij ieder filmpje steekt hij nog voor hij begint te praten een sigaret op. ‘Ik draaide altijd keiharde melodramatische muziek vooraf. Op die manier kon ik mezelf helemaal oppompen. En zodra ik dan die sigaret opstak, zat ik er helemaal in. Maar het duurde lang om er weer uit te komen.’

De hoofdpersoon voelt zich niet gezien en wil overduidelijk gehoord worden.

De filmpjes duren kort, drie tot zes minuten, en zien er authentiek uit. ‘Mensen zullen wel weer van alles vinden, maar ik heb gewoon schijt, man,’ zo zegt hij in het eerste filmpje waarin hij spreekt over z’n ‘struggles’. De hoofdpersoon voelt zich niet gezien en wil overduidelijk gehoord worden. In het tweede filmpje spreekt hij over de moeilijke relatie met zijn vader, die hem als jongetje op handen droeg en hem nu negeert. In andere filmpjes worstelt de hoofdpersoon met het verkrijgen van een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG).

Saïd vertelt over de lagen in het script. ‘In Marokkaanse gezinnen blijven jongens lang thuis wonen. In Marokko gaat dat goed omdat de huizen daar groter zijn. Maar hier in Nederland zorgt het voor spanningen in gezinnen. Aan de ene kant is het not done om op je 18e op kamers te gaan en aan de andere kant kijken vaders hun zonen de deur uit. Het was de bedoeling om deze filmpjes op YouTube te plaatsen en dat mensen dan in de comments gingen reageren dat ze het herkenden. Zodat dit soort jongens zouden weten dat ze niet de enige zijn.’

Slechte film

Maar de vlogs kwamen nooit online. Eind 2016 barstte de bom in de ambtswoning van de burgemeester. Waar Van der Laan tot dan toe expliciet de opdracht had gegeven om de islam erbuiten te laten, werd hij nu ineens woedend dat de islam er niet in zat. Daarbij viel hij zijn eigen ambtenaren met Marokkaanse achtergrond aan: waren ze soms bang om kritisch naar hun eigen religie te kijken?

Hoewel het project formeel niet werd stopgezet, nam Saïd geen filmpjes meer op en stuurde hij ook geen facturen meer. Hij stortte zich weer op andere opdrachten, waaronder de app die hij voor de gemeente maakte waarmee sleutelfiguren makkelijk met elkaar in contact konden staan.

Het verhaal dat hij aan een geheime campagne werkte en daarom opzettelijk vaag geformuleerde facturen stuurde, werd niet geloofd.

Maar toen in juli 2017 ambtenaar Ait-Taleb strafontslag kreeg wegens vermeende fraude en vriendjespolitiek, belandde hij in een slechte film. In de media werd gesuggereerd dat hij facturen stuurde voor werk dat hij niet had uitgevoerd en dat hij wel erg veel opdrachten had gekregen omdat Ait-Taleb verliefd op hem was geweest.

Het verhaal dat hij aan een geheime campagne werkte en daarom opzettelijk vaag geformuleerde facturen stuurde, werd niet geloofd. Leidinggevenden die over het geheime project konden verklaren, hadden er in hun verhoren bij de politie en bij Bureau Integriteit ineens ‘geen herinnering’ meer aan. En het OM besloot de zaak alsnog door te zetten, zelfs al verklaarden Dadi, Kenning en een voormalig manager dat er niks aan de hand was. 

Saïd kampt nog altijd met een posttraumatische-stressstoornis en is dusdanig getraumatiseerd dat hij nauwelijks kan praten over wat hem is overkomen. Daarom laat hij tijdens het interview dagboekfragmenten lezen van notities die hij destijds maakte. ‘Ik vind het vreselijk om verhoord te worden, terwijl ik al mijn werkzaamheden goed, volledig en eerlijk heb uitgevoerd. Ik heb altijd met veel passie geprobeerd om de maatschappij veiliger en mooier te maken. Ik voel me bedrogen en vies behandeld.’ En: ‘Ik vind het vreselijk dat we in diverse kranten zijn neergezet als fraudeurs. Terwijl als er zou worden gekeken naar wat deze mensen inhoudelijk hebben gepresteerd, dan zouden journalisten er heel anders over denken.’

In de schulden

Anderhalve maand geleden werd hij vrijgesproken. Volgens de rechtbank was er wel degelijk een geheime campagne geweest. ‘Ik was een workaholic, maar ik heb hierdoor drie jaar lang stilgezeten,’ zegt hij. ‘Ook opdrachten in andere gemeenten gingen niet meer door, dat ging om grote opdrachten van een à twee jaar. Ik kon mijn appartement niet meer betalen, moest mijn auto verkopen, raakte in de schulden en leefde van zakgeld dat ik van familie kreeg. Mensen op straat keken me met de nek aan om wat ik voor de gemeente had gedaan. Ik moest iedereen uitleggen wat er was gebeurd en dan nog was het mijn woord tegen dat van een overleden burgemeester.’

‘De politie heeft destijds met twintig man een inval bij me thuis gedaan.’

Na het interview appt hij nog: ‘De politie heeft destijds met twintig man een inval bij me thuis gedaan. Later bleek uit het dossier ook dat ik maandenlang ben gevolgd en ben afgeluisterd, alsof ik een terrorist was. Daar heb ik nog tot op de dag van vandaag last van. Ik heb regelmatig paniekaanvallen en slaap slecht omdat ik bang ben dat ik nog steeds in de gaten word gehouden of dat iemand de deur intrapt. Ik vind het heel erg dat ik op dit moment niet meer kan werken. Terwijl ik echt een goedaardig persoon ben en alleen maar liefde en goedheid wil voor iedereen.’

Over verdere stappen wil hij niks zeggen, behalve dat er drie facturen zijn die de gemeente Amsterdam nog altijd niet heeft betaald – ondanks toezeggingen in 2017. Hij werkt nog steeds aan zijn herstel en denkt na over zijn toekomst. ‘Maar ik ga in ieder geval nooit meer iets voor de overheid doen. Mijn vertrouwen is zo beschadigd. Mijn naam en reputatie zijn beschadigd. De gemeente heeft echt geen idee wat voor schade ze heeft aangericht.’

Saïds achternaam is bekend bij de redactie.