Racisme? Antisemitisme? Gevoeligheden boeien niet op internet (deal with it, oude media)

‘De avant-garde van mijn generatie wordt niet begrepen,’ zegt mijn neefje Mischa Dols hoofdschuddend tegen mij op een huisfeestje, waar hij sinds kort legaal alcohol mag drinken. ‘Het is gewoon zo frustrerend om te zien hoe dom de traditionele media zijn.’ Een paar weken geleden was zijn geliefde YouTuber PewDiePie onderwerp van een kritisch stuk in de Wall Street Journal. De 27-jarige vlogger zou volgens de Amerikaanse krant aanzetten tot antisemitisme. In verschillende van zijn video’s waren swastika’s, nazi-afbeeldingen en antisemitische grappen te zien. Daaronder een video met twee ingehuurde Indiase mannen die een bord met ‘Death To All Jews’ vasthouden, aldus de Wall Street Journal.

Felix Kjellberg, aka PewDiePie, is verreweg de grootste ster die YouTube te bieden heeft. Zijn video’s zijn 14,7 miljard keer bekeken en hij heeft 53 miljoen abonnees, bijna twee keer zoveel als een na grootste YouTube-ster. Disney, naarstig op zoek naar manieren om de nieuwe generatie te bereiken, contracteerde PewDiePie voor hun nieuwe Maker Channels. En YouTube zelf maakte Kjellberg een van de voornaamste sterren op hun betaalde dienst YouTube Red. Door het artikel in de Wall Street Journal verbraken deze twee partijen hun banden met PewDiePie, wat een substantiële deuk achterlaat in de 14 miljoen dollar die hij per jaar verdient.

‘Het begon bij de Wall Street Journal, en vervolgens namen The New York Times en andere traditionele media deze debiele mening klakkeloos over,’ gaat m’n neefje verder. ‘En Disney is sowieso een fuckup. PewDiePie maakt altijd al controversiële en provocerende shit, dat is precies de reden dat mensen naar hem kijken. Dat Disney nu opeens zijn contract breekt, is omdat traditionele media hem in een totaal verkeerd daglicht hebben gezet en Disney bang is voor imagoschade.’

‘PewDiePie maakt altijd al controversiële en provocerende shit, dat is precies de reden dat mensen naar hem kijken.’

‘Maar Mischa, een bord met “Death To All Jews”, dat is niet meer controversieel, dat is gewoon racistisch,’ probeer ik op een volwassen toon te zeggen, ervan overtuigd dat de Wall Street Journal en de New York Times het niet zomaar bij het verkeerde eind hebben. Mischa zucht. M’n tien jaar jongere neefje kan mij me soms tien jaar dommer later voelen, vooral door zijn gebruik van termen waar ik nog nooit van heb gehoord.

Mischa: ‘Dat is het juist. De hele cultuur van 4chan en delen van YouTube worden totaal verkeerd begrepen.’ Ik: ‘4chan?’ Mischa: ‘Ken je dat niet?’ Ik: ‘Ja, wel eens van gehoord’ – wat niet waar is – ‘wat is het ook al weer?’ Mischa: ‘4chan is net als YouTube een platform met een jong publiek. Het is de meest edgy in z’n soort, met veel zwarte humor in de posts en comments. Maar je kan er in zekere zin ook het meest vrij zijn. Ik kijk er meestal op omdat het de geboorteplaats is van bijna alle memes.’ Memes?

Niet echt grappige humor

Even later duik ik de site van 4chan op. Naast de puberale, niet echt grappige humor zie ik inderdaad racistische, discriminerende en vrouwonvriendelijke opmerkingen voorbij komen. Dit verbaast me omdat ik mijn neefje totaal niet zo inschat. Meestal inspireert hij me juist met hoe hij de wereld ziet. Dus wat is hier aan de hand? Is deze verwerpelijke humor echt op een andere manier te zien? Is dit zoals Mischa het noemt ‘de avant-garde van deze tijd’? Of heeft de Wall Street Journal gelijk en promoten YouTubers als PewDiePie white supremacy?
Een WhatsApp-gesprek volgt:

Alles doen wat je zegt
Voor één euro kreeg ik twee maanden de Wall Street Journal. Ik gaf Mischa de inlogcodes. Het stuk beschrijft de video waarin PewDiePie twee dansende Indiase mannen een bord omhoog laat houden met ‘Death To All Jews’. Volgens PewDiePie was dit een grap bedoeld om te laten zien hoe belachelijk de internetdienst Fiver is, waar je freelancers kan inhuren die alles doen wat je zegt. Hij schrok er zelf ook van dat ze dit echt deden, aldus PewDiePie in het stuk. Toch koos hij er volgens de Wall Street Journal zelf voor om het schokkende materiaal in zijn video te monteren. Vervolgens citeert de WSJ een expert die claimt dat dit soort acties antisemitisme normaliseert. De video is inmiddels op verschillende nazi-gerelateerde sites verschenen.

Jailwalks

Ik denk terug aan mezelf als puber, aan hoe ik m’n donkerblonde haar liet invlechten en zogenaamde ‘jailwalks’ oefende in de gangen van mijn veel te witte gymnasium. En ergens snap ik het wel. Mijn neefje groeide op in een wereld waarin opeens iedereen zijn mening kon laten horen. Dit zorgt voor een totale desoriëntatie. Alles lijkt subjectief. De behoefte om dan maar totaal bizarre standpunten de wereld in te werken, begrijp ik. Want het slaat uiteindelijk toch allemaal nergens op. En net nu ik denk dat ik mijn volwassenen positie terug heb veroverd, komt Mischa met de vraag:

Expert level trolling

Ik open 4chan.org, om de discussies die daar gaande zijn met een metamodernistische bril te bekijken. En wanneer ik op een foto van Auschwitz klik, zie ik commentaren als ‘Did it happen?’ ‘No, but it should happen again.’ ‘Not only is it a testament to your pathetic intellect if you believe the “holocaust denial” meme, but also it will alienate you from everyone you know and care about. It’s really expert level trolling if it wasn’t so morally repellant.’

Het ontkennen van de Holocaust word een meme genoemd en zelfs expert level trolling. Het lijkt er dus op dat Mischa gelijk heeft. Tegelijk zie ik ook nog steeds discriminerende opmerkingen die ik moeilijk anders kan lezen. Zoals een feed over hoe breed de neuzen van donkere mensen wel niet zijn, met een wedstrijd wie de beste foto hiervan kan vinden om vervolgens hard te lachen om de neuzen op deze foto’s. Of het herhaaldelijke gebruik van de term ‘feminazi’s’ in plaats van feministen.

Afzeiken

Het had de Wall Street Journal inderdaad gesierd als ze zich meer in de internetcultuur rondom PewDiePie hadden verdiept. Tegelijk lijkt de discussie daarmee nog niet afgerond. Heeft de WSJ gelijk om PewDiePie’s video’s antisemitisch te noemen? Of moeten we dit gewoon zien als trollen, oftewel als de avantgarde waar Mischa het over heeft? En zit er een grens aan deze grappen? Hans Teeuwen zei ooit: ‘Alles waar je geen grappen over mag maken, is gevaarlijk.’ In zekere zin heeft hij natuurlijk gelijk. Tegelijk is ‘het is maar een grapje’ het meest gehoorde excuus op discriminerende opmerkingen en daarmee juist ook gevaarlijk.

Coolheidsmeter

Die avond zit ik toevallig met mijn hele familie aan tafel en er wordt gevraagd naar het stuk dat ik aan het schrijven ben. Mijn tante is bezorgd dat Mischa te puberale dingen gaat zeggen waar hij later misschien spijt van krijgt. Ik probeer haar gerust te stellen door te zeggen dat het niet zozeer over heftige uitspraken gaat, maar over metamodernisme en de avantgarde van deze tijd.

Mijn jongere zusje kiest al snel de kant van Mischa. ‘Jonge mensen online zijn maar op één ding uit: grappig zijn. Sommigen zijn best grof en sommigen gaan ook wel eens te ver. Maar ja, dat heb je als je grappig probeert te zijn.’

Dit is het begin van een familiediscussie waar weinigen een blad voor de mond nemen en ‘laat me nou eens uitpraten’ de meest uitgesproken zin is. De oudere generatie (geboren 1960 of eerder) veroordeelt PewDiePie; met name de antisemitische opmerkingen vallen verkeerd. De jongeren (geboren na 1986) trachten uit te leggen hoe de internetcultuur er nu uitziet en hoe je deze opmerkingen anders moet lezen. Terwijl de discussie hoger oploopt, vraag ik me af: hebben antisemitische grappen een andere lading voor de internetgeneratie dan voor hun ouders?

‘Mischa,’ vraag ik, ‘zou PewDiePie in plaats van “Death To All Jews” ook “Death To All Muslims” op het bordje hebben kunnen schrijven?’‘Nee,’ antwoordt Mischa een beetje geschrokken. ‘Dat zou hij nooit zeggen. Want dat is veel te real. Antisemitisme is geen huidig conflict.’ Het hoofd van mijn oom loopt rood aan bij het horen van deze woorden.

‘Wat ik bedoel,’ zegt Mischa snel, ‘is dat Jodengrappen online een soort meme zijn geworden. Omdat je al op de basisschool over WO II heb geleerd, boeken erover moest lezen. We hebben zo geleerd hoe fout het was wat er toen gebeurde, dat het een soort ding is geworden om daar een beetje grappen mee te maken. Zo’n meme als dat de Holocaust een leugen is, is grappig omdat we allemaal weten dat het zo absurd belachelijk is om dat te denken. Het is een soort inside joke geworden.’
‘Dingen roepen als dat de Holocaust niet heeft bestaan en dat alle Joden dood moeten, vind ik niet grappig,’ zegt mijn tante. ‘Nee, maar je hoeft er ook niet naar te kijken als je dat niet wilt,’ zegt Mischa.

Hier heeft iedereen wel iets op terug te roepen, maar de stem van mijn moeder torent boven de rest uit: ‘Weet je waar ik van schrik? Dat sommige jongeren niet eens weten wie John Lennon is!’ En net als ik met m’n ogen wil rollen om deze typische hippie-opmerking, komt m’n moeder toch met iets interessants: ‘Vrijheid van meningsuiting is natuurlijk een groot recht, maar dat je alles mag zeggen betekent niet dat je alles hoeft te zeggen. Het lijkt soms wel alsof de idealen waar in de Verlichting voor gevochten is, misbruikt worden. Zeker nu door internet iedereen een stem in het publieke debat heeft gekregen, lijkt het alsof het recht om een mening te hebben ook een vrijbrief is om harde dingen te zeggen. Maar dat maakt geen leuke mensen. Het maakt vooral dat we in een harde onaardige maatschappij zijn gaan leven. Dus het gaat misschien niet zozeer om wat wel en niet mag volgens de regels, maar om de mate van menselijkheid en aardigheid van de wereld waarin we willen leven.’

Humanistische blik

In alle argumenten van wat wel en niet mag was ik deze humanistische blik bijna vergeten. De crisis rond PewDiePie raakt veel ingewikkelde punten, van vrijheid van meningsuiting tegenover discriminatie tot generatiekloven, het verlies van vertrouwen in media, trolling en taboes. Ik hoopte uit te komen op een algemene waarheid waar ik mijn mening op kon funderen. Maar het moeras van bubbels en grijze waarheden maakt het moeilijk. En hoewel de discussie over waar de grenzen liggen interessant kan zijn, is een persoonlijk humanistisch kompas misschien wel een betere raadgever om je positie hierover in te nemen en je naar een uitweg te leiden.

Mischa lijkt hier ook van onder de indruk te zijn. Even later sta ik met hem af te wassen en geeft hij toe dat hij het eigenlijk wel met m’n moeder eens is. ‘Ik moet ook eerlijk zeggen dat ik die mensen op 4chan helemaal geen leuke mensen vind. Maar waar het me om ging, is dat ik vind dat de WSJ en andere media PewDiePie wat meer binnen de context van deze internetcultuur hadden moeten plaatsen. En daar ben ik gewoon best wel van geschrokken. Want ik zie hoe jonge mensen om mij heen zeggen dat je kranten niet kan vertrouwen, en ik wil dat niet geloven. Maar dan schrijven ze een keer over een onderwerp dat dicht bij me staat, en dan schieten ze zo tekort.’

‘Weet je wat het is,’ zeg ik dan eindelijk met mijn geruststellende stem. ‘Volgens mij moet je traditionele media een beetje zien zoals je ouders. Op een gegeven moment kom je erachter dat ze helemaal niet alles weten en dat ze best veel fouten maken. En die shock zet je hele wereldbeeld in een ander perspectief. Maar na een tijdje, als je over dit bedrog heen bent, leer je ze toch weer waarderen. Dan zie je hoe goed ze het bedoelen, hoe ze hun best doen en dat ze soms ook echt wijsheid met zich meedragen. En zo kan je, in combinatie met je eigen kennis, een volwassen solide relatie met ze beginnen.’