Literatuurgeschiedenis / Broers en zussen
Toen Stendhal zeventien jaar oud was verordonneerde hij zijn zus Pauline elke acht dagen een foutloze brief naar hem te sturen. Hij zat in Parijs, zij in Grenoble. De correspondentie zou haar vormen. Ze moest studeren, legde hij uit, en een beetje onverschillig staan tegenover het lot. Hij op zijn beurt genoot van haar brieven.
Voor zijn boek Opgebouwd uit hetzelfde heeft literatuurhistoricus Jan Fontijn deze tweehonderdzeventig brieven van en aan de schrijver herlezen met als doel de specifieke relatie tussen broer en zus in beeld te brengen. Het levert een verbijsterend portret op. Stendhal probeerde Pauline met zijn beste vriend te laten trouwen. Tevergeefs. Pauline was een opmerkelijke persoonlijkheid, die nogal eens verkleed als man een wandelingetje maakte. De liefde voor zijn zus stond Stendhals huwelijksgeluk in de weg, hij hoopte op een menage à trois. Maar toen hij uiteindelijk inderdaad met zijn zuster ging samenwonen, viel dat tegen. Hij noemde haar een parasiet omdat ze teerde op zijn geld.
Jan Fontijn verbindt geen conclusie aan dit drama. Misschien is dat ook niet de opzet van zijn boek, maar wat dat dan wel is, wordt niet helemaal duidelijk. In twaalf hoofdstukken behandelt hij verschillende broer-zusparen in de literatuur; geen broer-broer- of zus-zusparen, hoewel die relaties me ook intens en heel bepalend lijken. Het laatste essay gaat over Jean Genet, die na zijn geboorte door zijn moeder was afgestaan, geen broer of zus had, maar in de Palestijnen een soort broedervolk meende te herkennen. Dat laatste lijkt er met de haren bijgesleept, zoals ook de bijdrage over Couperus die over van alles gaat maar niet over de zus van Couperus. Wel over enkele zus-personages in zijn werk. Je voelt als lezer dat de literatuurwetenschapper de biograaf soms in de weg zit.
Fontijn schreef eerder de klassiek geworden biografie van Frederik van Eeden en zodra hij het broer-zusgegeven met biografische middelen onder handen neemt, merk je hoe goed hij dát genre beheerst. Zoals bij Carry van Bruggen en Jacob Israël de Haan. Hun onderlinge verhouding kenmerkte zich door rivaliteit, maar ze vonden elkaar steeds weer in taalspelletjes. Hun leven was een permanente dialoog geweest en toen De Haan stierf &#8211; hij werd vermoord &#8211; ging ook in haar iets kapot.
Dat van die &#8216;permanente dialoog&#8217; zal voor wie zelf broer of zus is wel herkenbaar zijn. Er staan meer fraaie typeringen van de broer-zusrelatie in Opgebouwd uit hetzelfde. Een zus is de &#8216;ultieme aanvulling op zijn persoonlijkheid&#8217; heet het in het geval van Byron, een broer of zus is &#8216;herhaling en verandering tegelijk&#8217;, lezen we in het hoofdstuk over Marguerite Duras. Duras had twee broers. De ene mishandelde haar, de ander was als een geliefde. Het blijft moeilijk te begrijpen waarom ze haar &#8216;gemene&#8217; broer niet categorisch veroordeelde.
Een nog tragischer broer-zusgeval vormden Paul en Camille Claudel. Zij was beeldhouwster en minnares van Rodin, hij dichter in zijn vrije tijd. &#8216;Beeldhouwen is de behoefte om aan te raken,&#8217; zo schreef hij. Zelf keerde hij zich af van zijn zus omdat hij sterk gelovig werd en Rodin en zijn zus zondaars vond. Een keurige heer dus, met een wat vreemde zuster die gek werd, en die als een aftands wrak in een inrichting haar laatste dagen sleet.
De zussen in Fontijns boek hebben dikwijls een tragisch lot. Ze worden geminacht door de geschiedenis, zoals de zus van Nietzsche, of ze worden door hun broer aan de kant gezet, zoals de zus van Stendhal. Wat ze er wel aan overhielden is een klein beetje onsterfelijkheid, zoals dit boek bewijst.
*** Jan Fontijn, &#8216;Opgebouwd uit hetzelfde. Broers en zusters in de literatuur&#8217;, De Bezige Bij, 256 p., € 23,90

Lisa Kuitert

Permanente dialoog

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips