Reisgidsentest: Ligurië
Het is een bekend gegeven. Terwijl je op vakantie bereid bent om je welverdiende rust eraan op te offeren om nauwgezet alle attracties met drie en twee sterretjes in de reisgids na te lopen en elk museum en elke kerk te bezichtigen die op de stadsplattegrond staat aangegeven, neem je zelden de moeite om datzelfde te doen in de stad waar je woont. Je denkt altijd dat dat nog wel eens komt. Tot je op een gegeven moment merkt dat het er nooit van is gekomen.
In de achttien jaar dat ik in Den Haag heb gewoond, is het er nooit van gekomen om het Vredespaleis te bezichtigen of Panorama Mesdag. In de tweeëntwintig jaar dat ik in Leiden heb gewoond, ben ik nooit in Naturalis geweest en in de Lakenhal kwam ik ook alleen maar toevallig een keer omdat ik daar een tentoonstelling moest openen. In Amsterdam ben ik wel eens een keer doelbewust, als toerist in eigen land, vermomd met een pruik met lang haar en een plaksnor in een rondvaartboot gestapt. Ik moet zeggen dat het een eyeopener was. Ik had nooit gedacht dat het zo’n indrukwekkende ervaring zou zijn. Maar het Anne Frankhuis is er bijvoorbeeld nooit van gekomen. En in Madame Tussauds ben ik evenmin ooit geweest.
Elke duistere steeg
Sinds ruim vier jaar woon ik het grootste deel van de tijd in Genua, de hoofdstad van Ligurië in het hart van de Italiaanse Riviera. De voornaamste reden was, afgezien van het feit dat ik verliefd ben geworden op die stad, dat ik het plan had opgevat om een grote roman te schrijven waarin het enorme middeleeuwse labyrint van de oude stad van Genua een cruciale rol zou spelen als metafoor voor het verdwalen in de fantasie van een beter leven elders, een droom die ik als luxe-immigrant deel met al die verschoppelingen uit Senegal en Marokko die zich als ratten in het labyrint verbergen omdat ze niet de juiste papieren hebben. Die roman is inmiddels af. Hij heet La Superba en verschijnt in februari. Maar ik ben er nog steeds, want ik ben alweer begonnen aan een tweede Genuese roman.
Ik heb in de jaren dat ik hier ben veel research gedaan. Daardoor durf ik te zeggen dat ik Genua erg goed ken, althans het oude centrum. Anderzijds is research voor een roman iets anders dan het bezoeken van toeristische attracties. Sterker nog, het is bijna tegengesteld. En daarom doet zich in bijna zelfs nog verhevigde vorm dezelfde situatie voor als bij de steden in Nederland waar ik heb gewoond: ik ken elke duistere steeg van het labyrint, ik weet waar de hoeren zich ophouden en waar de travestieten zijn, ik ken de luguberste illegale nachtclubs, maar museumbezoek is er nooit echt van gekomen, zullen we maar zeggen. Laat staan dat ik ooit al die idyllische plekken heb bezocht aan de Riviera die Noord-Europeanen al minstens een eeuw lang in pure vervoering brengen. Daarvoor was ik hier niet.
Mailadressen en prijsindicaties
Omdat januari de maand is waarin veel Nederlanders hun zomervakantie plannen, vroeg Vrij Nederland mij een aantal reisgidsen te testen en te vergelijken. Omdat reisgidsen belangrijk zijn. Omdat veel toeristen zich voor de duur van hun vakantie volledig laten leiden door de sterretjes en tips van hun reisgids. Mijn onderzoeksgebied zou Ligurië zijn, de streek die ik zo goed ken. Maar eigenlijk ken ik die streek dus helemaal niet zo goed. En precies datgene waar de toeristen voor komen, heb ik altijd links laten liggen. Anderzijds maakt dat me misschien wel de ideale proefpersoon. Ik kan voor het oude centrum van Genua zien wat de gidsen vergeten te vermelden, ik ken de tips die Genuezen elkaar geven voor uitstapjes buiten de stad, maar voor het overige moet ik mij volledig door de gidsen laten leiden.
Een van de belangrijkste functies van een reisgids is dat je er zin van krijgt om op reis te gaan. In dit opzicht is de Eyewitness gids (Capitoolgids) onovertroffen. Met al die schitterende illustraties, kadertjes en geile opengewerkte tekeningen is de gids zelf een avontuur. Hij is goed geschreven, in een heldere no-nonsensestijl. Hij is ook het uitgebreidst, al is de vergelijking een beetje oneerlijk omdat hij volledig is gewijd aan de kust van Ligurië, terwijl de andere gidsen een veel groter gebied bestrijken. De Michelingids en de ANWB-gids ontlopen elkaar niet zoveel wat betreft vormgeving en opzet. Ze zien er vooral erg degelijk uit, alsof ze de bange toerist vertrouwen willen inboezemen. De Trottergids is qua vormgeving een prul. Grijze letters op grijs wc-papier. Geen enkele illustratie, afgezien van een enkel kaartje of klimaatgrafiekje. En hij is ook nog eens de duurste. Hij biedt daarentegen wel heel erg veel praktische informatie over waar we moeten eten, drinken, slapen, parkeren, winkelen en ijsjes moeten kopen, alles zo compleet mogelijk, met adressen, telefoonnummers, websites, mailadressen en prijsindicaties. Op mij had dat een averechts effect. Als je je kennelijk zo goed moet informeren voordat je ergens een bordje pasta of een glaasje prosecco bestelt, is de lol er al bij voorbaat af.
Maar het belangrijkste is natuurlijk wat je aan je gids hebt als je ter plaatse bent. Daarvoor ging ik op reis. Maar Ligurië is te groot om in z’n geheel te overzien. Zelfs in een hyperactieve doe-vakantie van een maand zou het je niet lukken om alles te zien. Daarom besloot ik steekproeven te nemen.
Wat de streek te bieden heeft, valt onder te verdelen in drie categorieën: steden, zee en bergen. Maar omdat ik zag dat het bergachtige binnenland van Ligurië nauwelijks aan bod kwam in de gidsen, liet ik die laatste categorie schieten. Voor de eerste categorie was Genua natuurlijk mijn steekproef. Voor het kustgebied wilde ik eigenlijk naar de beroemde Cinque Terre, maar het was januari en bij slecht weer zijn de beroemde wandelpaden soms afgesloten, simpelweg omdat ze dan te gevaarlijk zijn. Of ze zijn niet afgesloten en dan zijn ze pas echt gevaarlijk. Overigens waarschuwen de reisgidsen vooral voor de drukte van het zomerseizoen. De Trotter en de Michelingids zijn de enige die met zoveel woorden zeggen dat de wandeling op sommige stukken erg lastig kan zijn.
Al met al besloot ik tot een alternatief. In plaats van wandelen in Cinque Terre zou ik gaan wandelen in Nervi. En als idyllisch kustplaatsje zou ik Camogli bezoeken en een excursie per boot maken naar het klooster van San Fruttuoso. Dat laatste was een slecht idee, maar dat wist ik toen nog niet.
Vieze stinkstad
Genua is, zeker voor Italiaanse begrippen, geen toeristische stad. Hoewel het veel te bieden heeft, heeft het geen absolute topattractie zoals de Rialtobrug, het Colosseum, de dom van Florence of de Pietà van Michelangelo, die iedere wereldburger minstens één keer in zijn leven op de foto moet hebben gezet. Daarom laten de meeste Japanners, Chinezen en Amerikanen het links liggen op hun grand tour door Italië. En, zoals de ANWB-gids de stad introduceert: ‘Onbekend maakt onbemind.’ Bovendien heeft Genua onder veel toeristen een slechte naam omdat ze het alleen kennen van de veerhaven waar ze de boot hebben genomen naar Corsica of Sardinië of omdat ze er alleen over de snelweg langs zijn gereden. Vanuit dat perspectief lijkt het een vieze, industriële stinkstad. De Trottergids zegt dat zelfs met zoveel woorden: ‘De belangrijkste haven van Italië, met hypermoderne installaties en een industriegebied dat de hele stad omringt en waar maar geen einde aan lijkt te komen. Kortom, op het eerste gezicht is er niet veel aan. Toch is Genua best een bezoek waard’ (mijn cursivering).
Argeloze toerist
Ik deed net alsof ik mijn auto had geparkeerd in de buurt van de oude haven en posteerde mij als argeloze toerist op het plein aan het water. Wat moest ik gaan zien? De Michelingids geeft maar aan twee attracties drie sterretjes: het aquarium en de Via Garibaldi. Het aquarium lag aan het plein waar ik stond, dus dat was makkelijk te vinden. Maar ik kwam natuurlijk niet naar een historische stad om die onmiddellijk de rug toe te keren en naar vissen te gaan staan kijken. De Via Garibaldi, de pronkstraat van Genua, die nog door Rubens is getekend, is ‘een van de mooiste straten van Italië’, volgens Michelin. Maar hoe kwam ik daar? Ik weet dat wel, maar de argeloze toerist die ik speelde stond met zijn handen in zijn haar. Het is namelijk nog helemaal niet zo makkelijk. Als ik het kaartje bestudeerde, was het duidelijk dat ik die enge nauwe steegjes in moest, maar na drie straathoeken zou het duidelijk zijn dat dat kaartje waardeloos was en ik zou hopeloos zijn verdwaald.
De ANWB-gids vergeet het aquarium helemaal te vermelden. Het staat niet eens aangegeven op het kaartje. In plaats daarvan werd ik gelijk op drie stadswandelingen gestuurd. De eerste leek te volstaan, want die voerde langs wat volgens de ANWB de twee enige bijzondere attracties zijn van Genua: twee palazzi op de Via Garibaldi en de kathedraal. Dat zijn de enige bezienswaardigheden met één enkel rood sterretje, niet eens het maximum. Het eerste wat de gids vermeldt over de indrukwekkende kathedraal, een van de bijzonderste gebouwen die ik ooit heb gezien, is het volgende: ‘Het plein is te klein of de kerk te groot. De verhoudingen kloppen in ieder geval niet en het is dan ook bijna onmogelijk om de indrukwekkende gevel in zijn geheel op de foto te krijgen.’ Altijd wat te klagen, die ANWB.
Bij de Trottergids moet ik mij eerst door vele pagina’s informatie worstelen over bussen, campings, autoverhuur, hotels, eten, drinken en winkelen, voordat mij wordt verteld wat er eigenlijk te zien is in Genua. Er zijn drie attracties met het maximum van drie trottertjes: afgezien van het aquarium en de Via Garibaldi krijgt ook het Palazzo Reale de hoogste onderscheiding van bezienswaardigheid. Maar echt zin om op ontdekkingstocht te gaan kreeg ik niet. De Trotter was eigenlijk een droge opsomming van informatie en weetjes (aangekondigd met het woord ‘weetje’). Verder moest ik het doen met coördinaten die refereerden aan locaties op een suf zwart-witkaartje.
Als ik mij als argeloze toerist door een van deze drie reisgidsen had laten leiden, had ik een uiterst veilig en weinig memorabel bezoek aan Genua afgelegd. En ik zou helemaal hebben gemist wat de grootste, belangrijkste en spannendste attractie is van de stad: het uitgestrekte middeleeuwse labyrint van steegjes van de oude stad. Juist die vieze straatjes waar de gidsen je zo behoedzaam omheen loodsen, vormen de magie van Genua.
De Eyewitness is de enige die dat begrijpt. Die stuurt je direct het doolhof in. En pas nadat we daar een enorme hoeveelheid aan verborgen pleintjes, kerkjes, kloosters en musea hebben gezien, veel meer dan in de andere drie gidsen zelfs maar wordt vermeld, worden we gewezen op het bestaan van het aquarium, waarna een uitgebreide sectie volgt over de palazzi van Via Garibaldi. Alleen met deze gids zou mijn bezoek aan Genua werkelijk het avontuur zijn geworden dat het verdient te zijn.
Onooglijke kantine
Mijn vriendin, die in Nederland woont, kwam mij opzoeken voor de feestdagen. Op 4 januari, een schitterend zonnige vrijdag die aanvoelde als een lentedag, besloten we om de trein te nemen naar Nervi, een pittoresk vissersdorpje dat inmiddels aan Genua is vastgegroeid, maar niets van zijn charme heeft verloren. Het is een van de plekken waar Genuezen zelf het trotst op zijn en waar ze zelf graag mooie lentedagen doorbrengen. De voornaamste attractie is de passeggiata, de wandelpromenade die is aangelegd tussen de rotsen en de zee en waar je uren kunt wandelen in een ansichtkaart van blauwe zee, palmen, agaven, klippen en spectaculaire rotsformaties. Het is, in een ander seizoen, ook de mooiste plek in de buurt van Genua om te zwemmen. En op die vrijdag stelde Nervi ons niet teleur. Het had zelfs nog een adembenemende zonsondergang in petto die de hele baai van Genua tot aan Punto Chiappa in een zinderende gloed zette.
Toen we terugkwamen, pakten we de reisgidsen erbij om te controleren of ons uitstapje volgens hen wel geldig was. Als we alleen de ANWB-gids hadden gehad, waren we nooit op het idee gekomen om ernaartoe te gaan. De passeggiata wordt ter nauwer nood genoemd. Het enige wat erover wordt gezegd, is dat je er vanzelf komt als je richting zee loopt. De andere gidsen doen het beter. De Trottergids noemt de promenade ‘prachtig’, maar begint daarna onmiddellijk over waar we moeten drinken, dineren (bij de Halloween? Die onooglijke kantine? Terwijl het beroemdste restaurant van Nervi daar vlak naast ligt?), ijsjes eten en waar de nachtdisco’s zijn. Michelin geeft de boulevard zelfs twee sterretjes. De Eyewitnessgids is wederom de uitgebreidste en meest enthousiasmerende. Hij rept van ‘een van de mooiste panorama’s van Italië’.
Dat je er in de zomer zo mooi kunt zwemmen, wordt nergens verteld. Dat blijft het geheim van ons Genuezen.
Kan zo op de foto
Mijn tweede steekproef van een pittoresk, typisch Ligurisch stadje aan zee werd nog een heel avontuur. Ik had besloten om naar Camogli te gaan. Ik had er al veel over gehoord en het werd in de reisgidsen ook nadrukkelijk aangeprezen. Volgens de ANWB behoort dit havenstadje ‘tot de schilderachtigste van Ligurië’. Het krijgt zelfs een rood sterretje. Michelin geeft het twee sterren. Ook de Eyewitness is enthousiast. De Trottergids noemt het ‘een van onze favoriete plekken aan de kust!’ waarbij het uitroepteken niet wordt geschuwd. Kortom, dat wou ik wel eens zien.
Ik nam de stoptrein van Genova Brignole richting La Spezia en stapte uit op het station van Camogli. Daar bestudeerde ik mijn reisgidsen wat beter om te begrijpen wat ik eigenlijk moest gaan zien in dat kennelijk zo pittoreske stadje. Dat was eigenlijk nog niet zo duidelijk. Er werden nauwelijks specifieke attracties genoemd. Maar dat was in dit geval geen enkel probleem. Ik liep naar beneden in de richting van de zee en kwam vanzelf in het centrum uit en bij de boulevard met de arcades. Het was inderdaad allemaal angstaanjagend pittoresk. Echt mooi. Maar echt. Kan zo op de foto. Ik slenterde wat rond en ging toen ergens iets drinken om in mijn reisgidsen te kijken wat er nog meer te doen was.
In de Eyewitnessgids hoefde ik de pagina maar om te slaan om een fraaie overzichtstekening te krijgen van het Schiereiland van Portofino en om in één oogopslag te zien wat de beide sterattracties waren: naast Portofino zelf was dat het dertiende-eeuwse Benedictijnse klooster van San Fruttuoso, ingeklemd in een baai met steile rotsen en alleen te voet of met de boot te bereiken. Er stond een foto bij die mij inspireerde. Ik had erover gehoord. Het was een van de belangrijkste voorbeelden van Romaanse kloosterarchitectuur. Met de boot zou het een half uurtje zijn vanuit Camogli. Ik controleerde of de andere gidsen dat ook een goed idee vonden. De ANWB noemde het ‘een aanrader’ en gaf ook aardig wat relevante historische informatie. Michelin vermeldde de abdij terloops en gaf haar een enkel sterretje. In de Trottergids kon ik San Fruttuoso aanvankelijk niet vinden. Het stond niet in het register. Uiteindelijk vond ik een korte vermelding, weggestopt tussen de opsomming van de bars, restaurants, ijscomannen en nachtdisco’s van Portofino, zonder dat er gewezen werd op het historische belang van die plek.
Steile bergpaden
De boot had ik snel gevonden. Het was een klein bootje met een twintigtal zitplaatsen in de kajuit en wat banken op het achterdek. Er waren nog wat meer toeristen, waaronder een groep kinderen, maar het was niet druk. Ik ging buiten zitten, want het was niet koud en ik wilde van het uitzicht genieten. De zee leek kalm. Dat was kennelijk niet altijd het geval, want overal waren opvallend rood gekleurde emmertjes opgehangen. Om mee te hozen, dacht ik.
We waren nog geen twintig meter uit de kust of de boot begon vervaarlijk te stampen en te rollen. En hoe verder we op open zee kwamen, hoe heftiger het werd. Water sloeg over de boeg. De kinderen begonnen te gillen. En net toen ik besloot dat het misschien toch een beter idee zou zijn om binnen te gaan zitten, sloeg er een ijskoude zilte golf over het achterdek. Doorweekt strompelde ik de kajuit in. En daar zag ik waarvoor al die rode emmertjes werkelijk waren bedoeld. Zo goed als alle kinderen hadden er een van het haakje gehaald om in te kotsen.
Ik ben zelden zo blij geweest om vaste grond onder mijn voeten te voelen als toen de boot aanlegde in de baai die onder andere omstandigheden oogverblindend mooi zou zijn geweest en ik strompelend aan land ging. Ik had zin om mij te warmen bij het haardvuur met een enorm glas grappa, maar de beide restaurants aan weerzijden van het klooster waren gesloten. Ik was er buiten het seizoen. Er zat niets anders op dan de beroemde, weergaloos schone abdij te gaan bezichtigen. Maar ik kon er niet echt van genieten. Voor iemand met een natte jas was het klooster vooral middeleeuws koud en weergaloos tochtig. En het ergste was dat ik bij voortduring heel erg liep te beseffen dat ik ook nog terug moest.
Ik bestudeerde mijn reisgidsen om te kijken of er een alternatief was voor de boot. Ze zeiden dat je te voet naar Portofino kon. De Eyewitness­gids was degene die mij ervoor behoedde om dat daadwerkelijk te doen door als enige te vermelden dat het ging om een wandeling over steile bergpaden die minstens anderhalf uur zou duren. De Eyewitnessgids stopte ik terug in mijn tas. De andere drie liet ik daar achter.
Toen ik op de steiger stond te wachten op de boot, begon de avond te vallen. Ik merkte dat het wat harder was gaan waaien. Met knikkende knieën ging ik aan boord. De terugreis was nog erger dan de heenreis. Ik zal u de details besparen. Maar ik had deze keer ook zelf een rood emmertje nodig. Kijk, dacht ik al kotsend, voor dit soort heel erg praktische dingen waarschuwen ze je dan niet in de reisgidsen, terwijl dat eigenlijk het enige is dat je echt van tevoren had willen weten.
‘ANWB Goud: Noord-Italië’, een uitgave van de ANWB (2011), 430 p., € 19,95 
‘De groene gids: Noord-Italië’ (een vertaling van 
‘Le Guide Vert’ van Michelin), Lannoo (2011), 545 p., € 22,50
‘Eyewitness Travel: The Italian Riviera’ (in het Nederlands beschikbaar onder de naam Capitool reisgidsen), Dorling Kindersley Publishers (2011), 224 p., € 18,50
‘Trotter: Noordwest-Italië’ (een vertaling van ‘Le Guide du Routard’), Lannoo (2012), 376 p., € 24,99

Ilja Leonard Pfeijffer

Overgeleverd aan de sterren; SPECIAL REIZEN

DOGE in Den Haag

Komt ook naar Den Haag

De DOGE-kettingzaag

Instanties schieten tekort

Pesten

De innerlijke Ad Melkert

Teun van de Keuken

'Ik heb alles gegeven'

Tim Hofman 

De temperatuur stijgt

Analyse van Hans Stegeman

'Ik heb van weinig dingen spijt'

Peter R. de Vries (1956-2021)

Slavernijexcuses 

Keti Koti

Lezen met Marilyn Monroe

Cultuurtip

Musk is geen self made man

Biljonairsprobleem