Petro Porosjenko is een 48-jarige oligarch met een zacht, vrouwelijk gezicht die tamelijk vloeiend Engels spreekt. Hij geldt als modern, westers, transparant. Na de verkiezingen van 25 mei wordt hij vrijwel zeker de nieuwe president van Oekraïne. De oud-topbokster Vitali Klitjsko, door velen aanvankelijk gezien als de telegenieke held van de februarirevolte in Kiev, trad eind maart terug als voorman van de Udar-partij ten gunste van Porosjenko, die als partijloze kandidaat aan de verkiezingen deelneemt. ‘Porosjenko is pragmatisch, hoeft zich niet meer te verrijken én durft het aan ons land uit de huidige politieke en economische crisis te leiden,’ zegt een commentator van de internetkrant Oekraïense Pravda. ‘Voor ons, aanhangers van de democratie, de rechtsstaat en verdere integratie met Europa vormt hij de enige hoop.’

Alvorens een schets te geven van deze miljardair die zijn fortuin verdiende met voornamelijk snoepgoed en die in westerse kringen nu al wordt gepresenteerd als een ‘goede oligarch‘ (want fel gekant tegen de huidige imperialistische wind uit Moskou) eerst iets over de omstandigheden waaronder ik dit schrijf – in de hoofdstad van de zelfuitgeroepen Volksrepubliek Donetsk. De lezers van dit blad verliet ik in maart op de Krim, vlak na de sluipende bezetting en de uiteindelijke annexatie door Rusland. Velen dachten – of liever gezegd: hoopten – dat daarmee de saga rond zuidelijk en Oost-Oekraïne ten einde was. Intussen liggen plaatsnamen als Slovjansk, Kramatorsk en Donetsk de wereld op de lippen bestorven – de ‘archipel van de opstand’ der pro-Russen tegen het door het Westen gesteunde gezag in Kiev dat aan de macht kwam nadat Viktor Janoekovitsj in februari was verdreven. Sindsdien is het land ten prooi aan een burgeroorlog – laat u zich niets anders wijs maken. Mensen met een Oekraïens paspoort doden mensen met een Oekraïens paspoort. De weg naar Slovjansk, dat onder aanvoering van de separatistische ‘volksburgemeester’ Vjatjeslav Ponomarjov is uitgegroeid tot het bolwerk van het pro-Russische verzet tegen ‘de fascisten’ in Kiev, heb ik de laatste dagen niet meer durven nemen; te gevaarlijk. Journalisten worden gekidnapt of gemolesteerd; sommigen zijn zelfs in hun hotelkamer niet veilig. Vrijwel dagelijks komen bij vuurgevechten Oekraïense militairen, opstandelingen en onschuldige burgers om het leven. Er zijn pogroms. Autosalons worden leeggeroofd; geldtransporten met daarin het loon van mijnwerkers overvallen. Zij die ‘leugens’ verspreiden – lees: de (westerse) pers – kunnen rekenen op straf. De vijandige partijen graven zich steeds verder in; het conflict verlelijkt zicht.

Piepjonge soldaten

Toen ik van de week in de auto naar de industriële havenplaats Marioepol aan de Zee van Azov reed, waar de oligarch Rinat Achmetov zijn staalimperium heeft dat borg staat voor zes procent van het BNP van het land, werd de feitelijke opsplitsing van Oekraïne op pijnlijke wijze duidelijk. Je bent een wegblokkade van met kalasjnikovs en kapmessen zwaaiende milities van de Volksrepubliek Donetsk nog niet gepasseerd, of een kwartiertje later stoot je op een bruggenhoofd van het Oekraïense leger waar piepjonge soldaten, hun tanks scheef weggezet in de berm, zenuwachtig de bagagebakken en papieren controleren. Ze zijn bang om in een hinderlaag te worden afgemaakt of na gevangenneming te worden gemarteld. Er heerst anarchie.Intussen gaat het leven in Donetsk zijn gewone gang. Vogels zingen in het lover; verliefde meisjes en jongens flaneren; de geur van de bloeiende kastanjes maakt je duizelig. De zwijgende meerderheid – dat is mijn stellige overtuiging – is helemaal niet voor het uiteenvallen van het land, maar voor Oekraïense eenheid. Uit angst durven ze niet hun mond open te doen. Iemand zei me: ‘Er zijn meer goede mensen op deze aardbol dan slechte. Alleen de slechten weten zich veel beter te verenigen.’

Zo, onder deze omstandigheden, gaat het Oekraïense volk zondag 25 mei naar de stembus om een president te kiezen, al hebben de machthebbers in Donetsk en Loegansk – die zich na het referendum van 11 mei beroepen op volledige autonomie – verklaard dat ze de verkiezingen uit alle macht zullen frustreren. In de westelijke steden als Kiev, Vinnitsa en Lviv zal de stembusgang vermoedelijk juist vol hoop verlopen. En Moskou? Moskou, dat inmiddels zijn leger deels heeft teruggetrokken maar zich nog altijd het recht voorbehoudt in te grijpen als de rechten van de ‘etnische Russen’ in Oekraïne worden bedreigd, kijkt vooral toe. Verdeel en heers; de Oekraïense deconfiture wordt alleen maar groter. Beter kan het Kremlin, woedend dat een gebied dat behoort tot de traditionele invloedssfeer van Rusland door het stokende Westen wordt losgeweekt, het zich niet wensen.

Echte cacao

Van de ruim twintig presidentskandidaten gold Julia Timosjenko, de heldin van de Oranje Revolutie van 2004 die vlak na de omwenteling in februari uit haar cel werd vrijgelaten, als een kanshebber. Maar tenzij er een wonder gebeurt (altijd mogelijk) lijkt de race reeds gelopen: Porosjenko, de enige oligarch die openlijk het verzet op de Majdan in Kiev in zowel 2004 als dit jaar moreel en financieel steunde, loopt met 48 procent van de stemmen in de peilingen comfortabel aan kop; Timosjenko staat op een povere 14 procent. Eerder deze maand typeerde Porosjenko zich op zijn tv-zender Kanaal 5, die zijn zakenimperium van koek- en snoepfabrieken, alsook een autoproductieconglomeraat en een scheepswerf complementeert, als volgt: ‘Ik ben van nature een bouwer. Ik kan banen scheppen en gelijktijdig fungeren als zowel diplomaat, bankier en ondernemer.’ Precies, zou je zeggen, waaraan het land na bijna een kwarteeuw van politieke chaos en corruptie behoefte heeft. Alleen al in het oosten is op sommige plaatsen ruim vijfendertig procent van de acht miljoen inwoners werkloos, een economisch aspect van de contrarevolutie in Donetsk dat doorgaans wordt vergeten. Over de corruptie zei de vermoedelijke toekomstige Oekraïense leider dat hij een ‘zero tolerance’ zal hanteren.

Tovenaar

Petro Porosjenko werd in 1965 geboren in de buurt van Odessa, groeide op in het westelijk gelegen Vinnitsa en studeerde af als econoom in Kiev. Toen de Sovjet-Unie in 1991 uiteenviel, wist hij, als zoveel latere oligarchen, de mogelijkheden van de nieuwe tijd optimaal te benutten. Bijna geen sterveling in de ex-USSR had enig benul van eigendom, van contracten, van kredieten, van de markt. ‘Maar Porosjenko wel,’ zegt een ondernemer uit Kiev die hem uit de beginjaren kent. ‘Hij vestigde zich aanvankelijk als adviseur, stelde contracten op, opende bankrekeningen. Hij was als een tovenaar!’ De tovenaar Porosjenko, nu met een geschat vermogen van 1,2 miljard euro, werd al snel zelf ondernemer en wist de ene voormalige sovjet-snoepfabriek na de andere op te kopen. Hij verbeterde de kwaliteit, stopte in zijn chocolade echte cacao in plaats van surrogaat, moderniseerde de productie, breidde uit, deed aan marketing. Zo ontstond het ‘Rosjen-concern’, waarmee hij grootleverancier van chocolade werd in Rusland en veruit de grootste producent en exporteur in Oost-Europa. Vorig jaar produceerde hij bijna een half miljoen ton aan snoepgoed.

Toen afgelopen zomer het associatieverdrag tussen Kiev en de EU nog nabij leek werden de Rosjen-chocolaatjes door Moskou getroffen met een boycot en kon de ‘chocogarch’ twee van zijn fabrieken in Rusland sluiten. ‘De chocolade is vergiftigd en veroorzaakt kanker!’ riep de Russische staats-tv, waarna Porosjenko verder in een kwaad daglicht werd gezet als een corrupte handlanger van het Witte Huis met ‘joodse’ wortels; als een geboren opportunist die zogenaamd opkomt voor zijn land maar zelf zijn honderden miljoenen in het buitenland aanhoudt.

Bankier van de revolutie

Multimiljonair worden zonder vuile handen te maken gedurende de wilde jaren negentig in Oekraïne leek een illusie. Net als in Rusland zijn zakelijke en criminele activiteiten nauw met elkaar verweven. Toch is de naam Porosjenko bij corruptieschandalen zelden naar buiten gekomen. Porosjenko motiveert zijn politieke roeping als volgt: modernisering van het land. In dat opzicht is hij te vergelijken met de Russische oligarch Michail Chodorkovski. Maar anders dan de laatste, die in december na bijna tien jaar werd vrijgelaten nadat hij feitelijk door Poetin in de cel was gegooid vanwege zijn politieke ambities, heeft Porosjenko als parlementariër, lobbyist en minister altijd zijn gang kunnen gaan. Analisten noemen hem ‘politiek flexibel’. Dat zou hem de uitgelezen figuur maken om bruggen te bouwen en een uitweg te zoeken uit de complexe politieke, sociale, economische en geopolitieke crisis waarin Oekraïne verkeert. Intussen is politiek opportunisme Porosjenko niet vreemd. Hij werkte in de jaren negentig samen met Janoekovitsj bij de oprichting van de Partij van de Regio’s. Na de Oranje Revolutie werd hij onder zijn goede vriend en president Joesjtsjenko minister van Buitenlandse Zaken, duidelijk als beloning voor zijn rol als ‘bankier’ van de Oranje Revolutie. Twee jaar geleden nog accepteerde Porosjenko het ministerschap van Economie en Handel, onder Janoekovitsj. Een dergelijke vervlechting van zakelijke en politieke activiteiten zou in het Westen vrijwel ondenkbaar zijn. ‘De annexatie van de Krim is illegaal en zullen we nooit erkennen!’ fulmineerde de chocoladebaron onlangs. Hij beloofde meerdere malen dat hij, eenmaal president, pogingen zal ondernemen de militaire en economische banden van Oekraïne met het Westen te versterken. Maar waarschijnlijk is dit deels verkiezingsretoriek. Porosjenko is er wel degelijk van doordrongen dat het afwenden van een catastrofe in zijn land niet langer kan door de belangen van Rusland volledig te negeren. Toevallig heeft hij ook zelf nog altijd grote zakelijke belangen in Rusland. ‘Oekraïne is meer verenigd dan ooit, ruim tweederde is voor een associatie met de Europese Unie,’ sprak Porosjenko afgelopen najaar in het BBC-programma

Hardtalk, vlak nadat de deal tussen Kiev en Brussel door Janoekovitsj was afgeblazen. Toen de interviewer hem vroeg of de mensen in Kiev opnieuw tenten en een kampement zouden opzetten, onderbrak Porosjenko hem sussend en glimlachend: ‘Ze gaan heus niet vechten hoor.’ De gruwelijke en complexe werkelijkheid waarmee het land kort erna te maken zou krijgen, had ook hij onmogelijk kunnen bevroeden.

Vrij Nederland 24 mei 2014

Vrij Nederland 24 mei 2014