Valeria Luiselli. Valse papieren. Karaat, vertaling Merijn Verhulst, 143 p., € 16,90
****
door Aart van Zoest
Essayistische notities
For the happy few. De jonge Mexicaanse schrijfster Valeria Luiselli had het vooraf aan haar notities met hoog essaygehalte kunnen schrijven. Ze heeft zich daadwerkelijk door de wereld verplaatst (Mexico City, New York City, Venetië), maar reist vooral door de wereldliteratuur. Haar leeservaringen met de meesterwerken van Ezra Pound, Edgar Allen Poe, Borges, Baudelaire, Unamuno, Melville, Conrad, Defoe, Deleuze en vele vele anderen inspireren haar tot bespiegelingen, vaak ook snelle verwijzingen, die haar goede smaak en scherp inzicht verraden. Haar favoriet Joseph Brodsky en al die anderen zijn dierbare vrienden voor haar, van wie ze de graven bezoekt en die ze op heel pertinente wijze citeert wanneer ze vertelt van haar omzwervingen en van haar interpretaties getuigt. Ze rijdt ook rond per fiets, door Mexico City bijvoorbeeld, zodat ze haar paragrafen tussentitels kan geven als &#8216;Voetgangersoversteekplaats&#8217;, &#8216;Houd afstand&#8217;, &#8216;Stop&#8217;. Dat maakt haar concrete Umwelt tot een metafoor van de geestelijke wereld waarbinnen haar leesactiviteit zich afspeelt: de zwerftochten die we gedurende onze lectuur maken, brengen op de ene of de andere manier ruimtes in beeld waarin we ons tijdens onze intieme momenten begeven.
Frida Vogels. Dagboek 1972-1973. Van Oorschot, 496 p., € 29,50
**
door Marjolijn Pouw
Dagboek
&#8216;E. (haar echtgenoot, MP) weet niets van mijn correspondentie met monna,&#8217; schrijft Frida Vogels in het onlangs verschenen negende deel van haar dagboek: &#8216;Ik houd een groot deel van mijn leven voor mijzelf. Ook de brief van oom Jan waar ik zo blij mee was en mijn antwoord daarop heb ik hem niet laten lezen.&#8217; Vogels&#8217; wens om een groot deel van haar leven voor zichzelf te houden, is verwonderlijk voor iemand die wat er in de loop van de jaren om haar heen gebeurde en wat ze daarvan vond minutieus in haar dagboek opschreef om het later in kloeke boekdelen uit te laten geven, aangevuld met een gedichtenbundel en enkele even kloeke, autobiografische romans. Vogels sluit haar echtgenoot doelbewust buiten, zoals ze iedereen buitensluit die niet denkt of doet zoals zij. Een afwijkende mening of aanpak kwetsen haar, ze houdt alleen van zichzelf: &#8216;Ik zou zoiets nooit gedaan hebben,&#8217; zegt ze tegen E. in een van haar vele beschouwingen van zijn karakter: &#8216;ik bedoel de ernst waarmee jij je in de dingen verdiept. (…) Ik wijd me niet aan anderen. Ik ben te vol van mezelf.&#8217; Niets of niemand mag haar gemier verstoren, en gebeurt dat toch, dan wordt ze ziek, gaat ze in haar kamertje zitten mokken of verbreekt ze de vriendschap, zoals met de schrijver Voskuil en diens Lousje. Deze wordt later dan weer met groot genot vanwege het schuldgevoel hersteld. Natuurlijk, navelstaren hoort bij het genre, maar Vogels&#8217; angstige zelfgenoegzaamheid is zo treurig dat je er mismoedig van wordt. Nergens is een lichtpuntje te vinden, nergens kan ze om lachen. Het boek heeft ook mooie passages, zoals de geërgerde beschrijving van logé Lilina&#8217;s gestuntel met plastic zakken op de gang als ze boodschappen wil gaan doen, maar als geheel kan dit zelfingenomen getob me gestolen worden.
Hans Goedkoop. De laatste man. Een herinnering. Atlas Contact, 91 p., € 14,95
****
door Harm Ede Botje
Biografie
Hoe kan het dat een legerofficier die een belangrijke rol speelde bij de dekolonisatie van Nederlands Indië bij terugkeer slechts adviseur van de brandweer wordt? Die vraag staat centraal in een mooi geschreven, afgewogen en persoonlijke monografie die Andere Tijden-presentator Hans Goedkoop schreef over zijn opa, generaal majoor D.R.A. Van Langen. Van Langen, verdwenen &#8216;in een kier van de tijd&#8217;, stond in 1948 aan het hoofd van de troepen die de stad Djokja binnen trokken en daar Soekarno inrekenden. Toen in 1949 de soevereiniteitsoverdracht werd getekend, stortte Van Langens wereld in. Hij kwam bij zijn superieuren op voor de Ambonezen en zijn andere &#8216;inheemse manschappen&#8217; die in Indonesië moesten achterblijven, maar kreeg geen gehoor. &#8216;Hij nam het op voor wat over het hoofd werd gezien, weggemoffeld, stilgezwegen.&#8217; In de maanden voor en na de soevereiniteitsoverdracht trok Van Langen (loyaal als hij was) op verzoek van de legerleiding door de archipel om de gemoederen te sussen, hem vertrouwden de uitgerangeerde militairen nog. Maar toen was zijn rol uitgespeeld. In Nederland werd Van Langen aanvankelijk een mooie baan beloofd: militair attaché in Washington. Maar het kabinet viel, sleutelfiguren verdwenen naar de achtergrond, en de beloftes ook. Het werd stil rondom de generaal majoor buiten dienst. Met zijn &#8216;loyaliteit aan het Indische leven&#8217; had Van Langen niet alleen een ander kamp gekozen dan de politici en hoge ambtenaren in Den Haag, hij gaf ze volgens kleinzoon Goedkoop ook een ongemakkelijk gevoel. Híj was opgekomen voor zijn manschappen. Híj was principieel geweest. De anderen niet. Zijn aanwezigheid &#8216;zou hen daaraan blijven herinneren zolang hij in hun kring verkeerde&#8217;. En dus groeide er &#8216;in stilte&#8217; een &#8216;gedeeld belang&#8217; om hem uit die kring te laten verdwijnen. Goedkoop noemt dit &#8216;de trap na in het proces van uitsluiting&#8217;. Iedereen moest door, zijn opa en al die anderen die uit Indië kwamen werden gemeden, als belichaming van de herinnering aan een verdwenen rijk, verdampte status en geknakte trots.

Harm Ede Botje

Aart van Zoest

Marjolijn Pouw

Non-fictie

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips