Den Haag heeft geen formateur nodig, maar een tovenaar

Als je over rechts de verkiezingen wint, moet je ook over rechts gaan regeren, is een oude wijsheid van Henk Kamp, vertrekkend minister van Economische Zaken en informateur in 2012. De politieke veteraan hield het zijn partijleider Mark Rutte voor, toen die in 2010 overwoog leiding te gaan geven aan een paars-groen kabinet van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. Dat ging uiteindelijk niet door. Rutte paste de Kamp-doctrine toe, sloot een coalitie met de christendemocraten en accepteerde de gedoogsteun van Geert Wilders. Pas later zou hij ontdekken dat Wilders een ‘wegloper is die niet met oplossingen komt’.

Bij de vorming van zijn tweede kabinet zondigde Rutte tegen de regel dat een rechtse verkiezingscampagne ook een rechtse regering moet opleveren. In campagnetijd waarschuwde hij tegen socialisten die de economie zouden ruïneren om vervolgens in zee te gaan met Lodewijk Asscher, Jeroen Dijsselbloem en Diederik Samsom. Tot woede van conservatief Nederland mocht zelfs de zorgpremie van hem inkomensafhankelijk worden. De Telegraaf maakte hem vertoornd voor ‘Marx Rutte’ uit. De premier had het geluk dat de kiezers vooral de PvdA het verwijt maakten onherkenbare compromissen te hebben gesloten in de Trêveszaal. Rutte zelf kwam op 15 maart met de schrik vrij.

Hoge toon

Wat de lopende kabinetsformatie zo ingewikkeld maakt is niet alleen het versnipperde politieke landschap maar vooral ook de hoge toon die de politieke partijen tijdens de campagne aansloegen. Zowel VVD als CDA probeerden de verkiezingen over rechts te winnen, om met Henk Kamp te spreken. De liberalen met hun ‘pleur op’-uitspraken aan het adres van Turkse Nederlanders die zich misdroegen, de christendemocraten met hun nadruk op ‘gezond patriottisme’. De boze kiezers die achter Wilders aanliepen moesten ervan worden overtuigd dat ze hun stem net zo goed op Rutte of Buma konden uitbrengen. Ingewikkelde kwesties als het klimaat werden met opzet buiten de campagne gehouden. Die schrikten de kiezer maar af. Tegelijk besloten VVD en CDA dat ze zich niet nog een keer aan de grillen van de ‘wegloper’ Wilders zouden uitleveren. Zodat ze na een rechtse verkiezingscampagne wel moesten regeren over centrumlinks.

Thijs Broer heeft vorige week op deze plek beschreven tot welke complicaties dat leidde tijdens de vergeefse onderhandelingen met Jesse Klaver. Dat het kabinet met GroenLinks er niet kwam, lag niet alleen aan hoogoplopende meningsverschillen over het vluchtelingenbeleid (sturen we Nigerianen naar Niger en Somaliërs naar Soedan of blijven we oorlogsslachtoffers ook toelaten tot Europa?). De eerste verkennende gesprekken over het klimaatvraagstuk leverden ook weinig op. Vooral tussen GroenLinks en het CDA boterde het niet. Fractiespecialisten Bart Snels en Agnes Mulder kwamen er samen niet uit, Klaver en Buma evenmin.

Met Gert Jan Segers valt makkelijker te praten over de opvang van vluchtelingen in Afrikaanse landen dan met Jesse Klaver

Belangrijkste oorzaak daarvan was dat het CDA elke maatregel blokkeerde die electorale doelgroepen als automobilisten en boeren tegen de haren in zou strijken. GroenLinks was bereid van lang gekoesterde verlangens als het invoeren van een kilometerheffing af te zien als het CDA dan beloofde werk te maken van de verduurzaming van landbouw en veeteelt. Buma gooide meteen de kont tegen de krib, zodat zo’n compromis er nooit kwam. Twee wereldbeelden botsten.

Gaan zulke taferelen zich herhalen nu binnenkort onderhandelingen beginnen over een meerderheidskabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie? Met Gert Jan Segers valt makkelijker te praten over de opvang van vluchtelingen in Afrikaanse landen als Niger en Mali dan met Jesse Klaver en Kathelijne Buitenweg. Directeur van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie Wouter Beekers, telg uit een milieu van geharnaste SP’ers, benadrukte in een artikel in NRC Handelsblad het belang van het handhaven van grenzen: ‘Zou een gezin de deur voor eenieder openzetten om te komen en te gaan zoals ze willen, dan zou het de kern van het gezin-zijn verliezen. Zo heeft ook een land dat gastvrijheid wil tonen grenzen nodig’. Al staat Kamerlid Joël Voordewind er weer om bekend zich in te zetten voor elke vervolgde christen of andere asielzoeker uit het Midden-Oosten.

Het probleem is dat D66 en ChristenUnie zich na het afhaken van GroenLinks, de SP en de PvdA geen van beide kunnen veroorloven de geschiedenis in te gaan als de partijen die wel bereid waren een rechts kabinet aan de macht te helpen. Alexander Pechtold sluit deelname aan een coalitie met de ChristenUnie niet langer uit maar stelt nu extra eisen aan de inhoud van het regeerakkoord. Daar moeten ook progressieven zich in kunnen vinden. De D66-leider heeft Rutte zo ver gekregen dat die inmiddels ook volzinnen spuit als: ‘Ik hoop op een kabinet dat de verschillende grote politieke stromingen, conservatieve en progressieve, met elkaar verbindt’.

Segers hecht niet veel minder belang aan radicale milieumaatregelen dan de GroenLinksers, hoewel hij net als Buma zijn agrarische achterban zal proberen te sparen. De opvolgers van Tjeenk Willink moeten een kabinet zien te vormen dat de rechtse kiezers kan pacificeren maar toch een progressieve uitstraling heeft. Daar heb je geen informateurs voor nodig maar tovenaars.