Macht op vrijdag: Komt de volkstelling weer terug?

Tussen 1795 (de tijd van de Bataafse Republiek) en 1971 (koningin Juliana zwaaide de scepter) werd in Nederland veertien keer een volkstelling gehouden om te achterhalen hoeveel Nederlanders er waren, hoeveel ze verdienden en waar ze woonden.

Tussen 1971 en nu is zo’n volkstelling nooit meer herhaald. Dat was het gevolg van een succesvolle actie van het Comité Waakzaamheid Volkstelling onder leiding van privacy-expert Jan Holvast uit Landsmeer. In 1971 waren er veel onderwerpen waarover linkse mensen zich druk maakten, van de oorlog in Vietnam waaraan maar geen eind kwam tot de vraag of dienstplichtige militairen lang haar mochten dragen.

Mensensorteermachine

Maar weinig actiegroepen waren zo effectief als het Comité Waakzaamheid. Van Blijham tot Terneuzen ijverden bezorgde burgers voor een boycot. Wat de bezwaren waren? Ten eerste zou voor het eerst in de geschiedenis een computer worden gebruikt om de gegevens te verwerken, de toen gloednieuwe P1400 van Philips, een bakbeest dat de verre voorloper was van de Personal Computer en de MacBook Air. In linkse kring werd die ‘mensensorteermachine’ uiterst wantrouwend tegemoet getreden.

Om de boycotactie te ondersteunen, publiceerde dichter en tekenaar Lucebert een anti-volkstellingsaffiche. Met de tekst: ‘Voordat je ’t weet, is het weer zover, dan draagt de één een zweep, een ander een Jodenster.’

In 1971 was de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog en de Duitse bezetting tastbaarder dan nu. Van de wet van Godwin had nog niemand gehoord. Door de tegenstanders van de volkstelling werd vaak verwezen naar de Haagse topambtenaar Jacob Lentz (1894-1963) die in de jaren dertig aan het hoofd van het Bevolkingsregister had gestaan. Hij pleitte ervoor dat elke Nederlander een identificatiebewijs op zak zou dragen.

Het kabinet-De Geer wees het voorstel vanwege privacy-redenen af, maar na mei 1940 voerden de Duitsers het in. Het maakte het een stuk makkelijker om de Joden van de rest van de bevolking te isoleren. Sowieso werd de vergelijking met de Jodenvervolging met enige regelmaat getrokken. Om de boycotactie te ondersteunen, publiceerde dichter en tekenaar Lucebert in Vrij Nederland een anti-volkstellingsaffiche. Met de tekst: ‘Voordat je ’t weet, is het weer zover, dan draagt de één een zweep, een ander een Jodenster.’

Groeiend verzet

Dat de Vijftiger in zijn jeugd met de nazi’s had gesympathiseerd, werd pas in 2018 bekend. Ondanks de sanctie die de overheid op het saboteren van de volkstelling stelde (een boete van 500 gulden of gevangenisstraf) weigerden ongeveer 300.000 Nederlanders de ambtenaar die bij hen aanklopte te woord te staan. Het waren er zoveel dat minister Van Agt van Justitie de weigeraars pardon verleende.

We zijn eraan gewend geraakt dat Facebook en Google meer van ons weten dan wijzelf.

De volkstelling van 1981 werd uitgesteld omdat het verzet nog steeds te groot was. Zes jaar later werd besloten om van verdere volkstellingen af te zien. Het Centraal Bureau voor de Statistiek beperkte zich voortaan tot onderzoek op basis van Sofinummers, Burgerservicenummers en gegevens uit de Gemeentelijke Basisadministratie. Een strenge ambtenaar op de stoep was overbodig geworden.

Inmiddels lijken de kaarten opnieuw geschud. We zijn eraan gewend geraakt dat Facebook en Google meer van ons weten dan wijzelf. De aanslag op de Twin Towers en de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh leidden tot een klimaat waarin veiligheid prioriteit kreeg boven privacy.

In 2005 voerde minister Donner van Justitie de ID-plicht in die na de oorlog weer was afgeschaft. Er klonk nauwelijks protest. Wetenschappers als Jan Latten en Paul Scheffer dringen – ook met het oog op de migratie – aan op onderzoek naar de bevolkingsgroei. Sybrand Buma en Klaas Dijkhoff namen tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen hun pleidooi over. Voorspelling: na een halve eeuw afwezigheid komt de volkstelling weer terug.