In een appartement in Singapore zitten Jemie (5) en Kenzo (3) aan de iPad gekluisterd. Op het beeldscherm opent een anonieme vrouw een voor een 27 surprise-eieren. Haar nagels zijn versierd met kleine pandabeertjes. Met een zoetgevooisde stem beschrijft ze de inhoud. Wie de vrouw achter de gekleurde nagels is, weet niemand maar haar livestream DC Toys Collector heeft meer dan 8 miljoen abonnees. Waarschijnlijk is het merendeel van de kijkers kind, net als Jemie en Kenzo gefascineerd door het uitpakken van cadeautjes, ongeacht de inhoud.
DC Toys Collector is een van de vele amateur-livestreams die een onwaarschijnlijk groot publiek aan zich weten te binden. Een livestream is een live online video-uitzending die iedereen met een internetverbinding kan bekijken en becommentariëren. Met name in Japan, Zuid-Korea en China is het onderhouden van een eigen livestreaming-kanaal een populaire bezigheid. Talloze jongeren proberen abonnees te werven met een stream over entertainment, eten, sport, mode of gaming. Kijkers kunnen direct communiceren met de uitzender, waarbij de chats als banner in beeld verschijnen.
Berucht is het Zuid-Koreaanse verschijnsel mukbang – een combinatie van het Koreaanse woord voor eten (muk-ja) en uitzenden (bang-song). Een paar jaar geleden begonnen met name vrouwen op Afreeca TV, het Zuid-Koreaanse antwoord op YouTube, uitgebreide maaltijden klaar te maken en op te eten via een livestream. In een land waar veel jonge mensen avond aan avond in hun eentje zitten te eten, bleek mukbang in een grote behoefte te voorzien. De mukbangers maken een show van hun maaltijd door overdadig te koken en luidruchtig te eten. Meekijken is gratis, maar de populairste livestreamers verdienen al snel tienduizend dollars per maand aan donaties van fans. Behalve eenzame eters op zoek naar gezelschap trekt mukbang naar verluidt vooral vrouwen op dieet, waarvan Zuid-Korea er nogal veel telt.
Livestreams van evenementen en sportwedstrijden zijn doodnormaal in Nederland, maar de livestream als communicatiemiddel voor jan en alleman heeft hier nog lang niet dezelfde status als in het tech-minnende deel van Azië. Algemeen wordt aangenomen dat dit wel gaat gebeuren, wat blijkt uit het feit dat vrijwel alle grote sociale media hun gebruikers tegenwoordig de mogelijkheid bieden om met één vingerbeweging een stream te starten. Iedereen kan uitzenden, waar en wanneer hij maar wil; voor de lol, om geld te verdienen, of om onrechtvaardigheden aan de kaak te stellen. Social livestreaming lijkt verdacht veel op vloggen, behalve dat de beelden direct online verschijnen. De gedeelde ervaring zorgt voor meerwaarde, zoals uit het voorbeeld van mukbang blijkt. Ook levert het spanning op. Livestreamer noch kijker weet exact wat er het volgende moment zal gebeuren. Dat geeft de livestream de schijn van authenticiteit. Opgenomen is uitgezonden. Klagen kan alleen achteraf. Wie controleert de livestream?
Er is geld mee gemoeid
In leven en in sterven. Dat zal de motivatie zijn geweest om een livestream te laten meelopen bij de uitvaartdienst van Phillip Klemenov. De 24-jarige professionele gamer, beter bekend als Phizzurp, kwam in oktober om het leven bij een verkeersongeluk in Colorado. Naar de uitvaartdienst werd door duizenden mensen gekeken op het livestream-platform Twitch.tv. De chatroom diende als condoleanceregister. Sinds 2011 speelde Klemenov professioneel Call of Duty op e-sporttoernooien. Zijn eigen Twitch-kanaal, waar de video van de uitvaartdienst nog steeds op staat, werd meer dan 6 miljoen keer bekeken. Via donaties is achttienduizend dollar opgehaald voor de begrafeniskosten.
De gamewereld is de bakermat van livestreaming door amateurs. Duizenden gamers onderhouden zelf een kanaal op Twitch of kijken mee hoe anderen videogames spelen. ‘De dynamiek van live maakt dat je erbij wil zijn,’ zegt Boris van de Ven, directeur van Blammo Media. Hij produceert en presenteert het televisieprogramma Gamekings, dat op Comedy Central wordt uitgezonden. Van de Ven probeert regelmatig nieuwe games uit op het Twitch-kanaal van Gamekings. ‘Op het moment dat ik die game stream, deel ik mijn ervaring met de kijkers in de chat. Met z’n allen beleef je het spel voor de eerste keer. Het is gezellig, maar ook spannend, omdat het nú gebeurt. De urgentie van het moment maakt de meest onzinnige dingen relevant.’
En er is geld mee gemoeid. Via Twitch kunnen kijkers een speler ondersteunen voor vijf dollar per maand. Volgens Van de Ven wordt dat zo massaal gedaan, dat sommigen goed kunnen leven van hun Twitch-kanaal. Maar het is vooral het platform zelf dat profiteert van de advertentie-inkomsten en het exclusieve uitzendrecht op gigantische e-sporttoernooien. Zoals dat gaat met succesvolle websites, is Twitch allang geen hobbyproject meer, liefdevol gehost vanuit een garage. In augustus 2014 had Amazon 970 miljoen dollar over voor Twitch. Volgens analisten was de deal vooral bedoeld om concurrent Google een hak te zetten, die allang probeerde om hét platform voor gamers te worden. Niet vreemd, want videogames zijn de populairste categorie op YouTube. De best verdienende YouTuber is de Zweedse PewDiePie, die meer dan 48 miljoen abonnees aan zich weet te binden met het spelen en becommentariëren van videospellen. Met de overname van Twitch is de strijd om de belangrijkste nichemarkt voor livestreaming beslecht. De vraag is of vele andere, kleinere niches bij elkaar het succes van live gaming zullen evenaren of overtreffen. Facebook en Twitter lijken te denken van wel.
Echt en bereikbaar
Onder de sociale media heeft het idee postgevat dat er een markt te veroveren is. Google rustte sinds 2014 een selecte groep YouTube-partners uit met een livestream. Twitter kocht in het voorjaar van 2015 de livestreaming-app Periscope op en integreerde hem in het sociale netwerk. Facebook ontwikkelde Facebook Live. Kosten noch moeite worden gespaard om van Facebook Live een succes te maken. Volgens The Wall Street Journal staan onder anderen kok Gordon Ramsey, sporter Russell Wilson en diverse grote mediabedrijven op de loonlijst om voor Facebook te livestreamen. Website BuzzFeed ontving hiervoor meer dan 3 miljoen dollar in twaalf maanden.
Is het genoeg om een willekeurig iemand van een live-verbinding te voorzien? De ervaring leert van niet. Twitch is een spin-off van Justin.tv, een livestreaming-platform uit 2006. Van de Ven: ‘Justin.tv trok vooral boze, oude Amerikaanse mannen, die met twee sixpacks op zaten te vloeken op de wereld. Leuk voor vijf minuten, maar daarmee trek je geen groot publiek. De mensen achter Twitch begrepen dat er nog een ingrediënt nodig was om van livestreamen een succes te maken. In het geval van games is het fijn om mee te kijken hoe een andere gamer moeilijke hordes in het spel neemt. Vanuit die behoefte ontstond Twitch.’ Een samenwerking met Playstation gaf gamers de mogelijkheid om hun videospel direct te streamen. De snelle opkomst van e-sports deed de rest. Dat het gemiddelde Twitch-kanaal inwisselbare beelden van gamende pubers uitzendt, doet er niet toe.
‘Het succes van Twitch is meer een kwestie van context dan van content,’ zegt Van de Ven. ‘Het gemiddelde vlog is ook niet spannend om te bekijken, maar wel voor een veertienjarige, die iets wil zien dat echt en bereikbaar is. Livestreamen draait niet om mensen die iets gestoords doen of een extravagant leven leiden, maar om de buurjongen die live uitzendt vanuit zijn slaapkamer.’
‘Een livestream is meemaak-televisie,’ zegt Irene Costera Meijer, hoogleraar journalistiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Het is uit het raam kijken naar wat zich bij anderen afspeelt.’ Het is het aloude idee van de webcam in het nestkastje, maar dan met een razendsnelle 4G-verbinding. Facebook-directeur Mark Zuckerberg benadrukt graag de ‘echtheid’ van het medium: ‘Livestreaming is de nieuwe, rauwe manier om te communiceren.’
Een kwestie van betrouwbaarheid
Het idee dat livestreams de rauwe werkelijkheid weergeven, werd uitgebuit door schrijver Dave Eggers. In The Circle (2013) beschrijft hij een samenleving waar transparantie als hoogste goed geldt. Politici dragen vrijwillig kleine camera’s om hun nek om aan te tonen dat ze niet aan achterkamertjespolitiek doen. Wie weigert, heeft blijkbaar iets te verbergen. Van de Ven verwacht dat vloggers zich in toenemende mate kunnen vinden in die gedachte. ‘Het leven wordt publiek bezit. Wie niet streamt maar eerst edit, is nep. Dat is dodelijk.’
Livestreams hebben de potentie om aandacht te wekken voor gebeurtenissen die de gevestigde media niet halen. De Occupy-demonstranten waren in 2011 de eersten die via de platforms Livestream.com en Ustream.tv hun eigen nieuws-uitzendingen maakten. Ze deden dat naar eigen zeggen ‘om te laten zien wat de mainstream media niet tonen’. Kim Dotcom, de oprichter van hostingbedrijf Megaupload, zendt live op YouTube het hoger beroep van zijn rechtszaak uit. Daarin wordt beoordeeld of Nieuw-Zeeland hem aan de Verenigde Staten mag uitleveren. Dotcom vindt dat hij geen eerlijk proces krijgt en wil de wereld laten zien wat er plaatsvindt in de rechtszaal.
Echt beeldbepalend waren de livestreams van de rellen in Ferguson, Missouri. In de zomer van 2014 braken in Ferguson onlusten uit vanwege de dood van Michael Brown, een zwarte, ongewapende achttienjarige die werd doodgeschoten door een blanke politieman. Terwijl de politie camerawagens op afstand hield en journalisten in de boeien sloeg, keken miljoenen mensen live mee naar de rellen via internet. Niet zelden belandden de amateurbeelden vervolgens op CNN.
‘Het onvermogen van de overheid of wie dan ook om iets nieuwswaardigs te verbergen, begint pas,’ zei Max Haot, de oprichter van Livestream.com, tegen de technologienieuwssite CNET. ‘Echt uniek is hoeveel sneller en groter [Ferguson] werd. Dat toont aan dat livestreaming de toekomst heeft en zal hebben.’
Twee jaar later vertoont het NOS Journaal beelden uit een livestream van een zwarte Amerikaanse vrouw, wier ongewapende vriend in de auto door de politie wordt beschoten. Het is de zoveelste stream die racistisch politiegeweld aan de kaak stelt. Geven livestreams de burgerjournalistiek het beslissende zetje? Niet per se. Hoogleraar journalistiek Costera Meijer noemt het belangrijk om een onderscheid te maken tussen burgerjournalistiek en video’s met een activistisch oogmerk, zoals de ooggetuigenverslagen van politiegeweld. ‘Activistische video’s kunnen wel nieuws zijn, maar ze houden zich niet aan de genrekenmerken van de journalistiek,’ zegt ze. ‘Livestreams zijn te manipuleren. Je weet nooit zeker of je daadwerkelijk te zien krijgt wat zich heeft afgespeeld. De kijker weet niet wat er buiten het zicht van de camera plaatsvindt of wat het motief is van de maker.’
Het gebeurt steeds vaker dat gevestigde nieuwszenders streams van amateurs op hun website overnemen. ‘Doen ze dat live, dan is het verstandig om erbij te zetten dat de beelden ongecheckt zijn,’ zegt Costera Meijer. ‘Het is een kwestie van betrouwbaarheid.’
Misbruik van het medium
In Nederland experimenteert nieuwssite nu.nl al langer met het gebruik van amateurbeelden. Sinds kort bevat de app van de nieuwssite een knop waarmee iedere gebruiker direct kan livestreamen. Laura Cuppen is als videosamensteller verantwoordelijk voor de livestreams op nu.nl. ‘In het afgelopen jaar hebben we voorafgaand aan grote evenementen zoals de Vierdaagse een oproep gedaan aan deelnemers om te livestreamen,’ vertelt ze. ‘We krijgen dan een stuk of vijftig aanmeldingen binnen. We kunnen negen streams tegelijk verwerken. Eén van ons schakelt, de ander communiceert met de filmers. We vragen ze een koptelefoon te dragen, zodat we ze aanwijzigingen kunnen geven. Als het te druk is, vragen we ze om de stream over tien minuten weer aan te zetten. Mijn ervaring is dat mensen dat niet erg vinden, zo lang ze maar weten waar ze aan toe zijn.’
Idealiter geven de livestreams de bezoekers van nu.nl het idee dat ze erbij zijn. ‘Net voor de aftrap van de voetbalwedstrijd PSV-Atletico Madrid hebben we in heel korte tijd veel beelden laten zien die de voetbalfans zelf maakten, terwijl ze naar het stadion toeliepen,’ vertelt Cuppen. ‘Zonder de livestreams hadden we nooit zo goed de sfeer kunnen weergeven.’
Beelden van bijvoorbeeld een brand of een ontruiming komen nog zelden via een livestream bij de redactie binnen. Nu.nl wil in de toekomst meer regioberichten plaatsen, die alleen binnen een bepaalde regio zichtbaar zijn. Die zullen soms een oproep bevatten om te livestreamen. Cuppen verwacht daardoor meer livestreams van hard nieuws te ontvangen.
Op voorhand is er op de redactie veel over misbruik van het medium gesproken, maar schokkende beelden heeft ze nog niet voorbij zien komen. ‘We hebben dertig seconden speling, dus als er iets in beeld komt dat echt niet door de beugel kan, zetten we de stream uit.’
Nieuwe Worstelingen
De eerste gelivestreamde moord, zelfmoord en verkrachting hebben al plaatsgevonden. Opvallend is dat de platforms in alle gevallen pas laat ingrepen. In mei van dit jaar streamde een Frans meisje bijvoorbeeld op Periscope de uren voorafgaand aan haar zelfmoord en de daad zelf. IS-aanhanger Larossi Abballa kon zichzelf dertien minuten lang op Facebook Live filmen in het huis van het politiekoppel dat hij in juni in Parijs had vermoord. Volgens The Washington Post zijn alle platforms op dit moment afhankelijk van signalen van kijkers die geweld of zelfmutilatie rapporteren. Moderators moeten vervolgens snel genoeg op die signalen reageren. Momenteel beloven sociale media om uitingen die in strijd zijn met de gebruikersvoorwaarden binnen vierentwintig uur offline te zetten. Voor een livestream is een dergelijke belofte lachwekkend. In de LA Times zegt Emmett Shear, mede-oprichter van Twitch: ‘Dit zijn geen Facebookberichten die een paar uur in de lucht kunnen blijven. Je moet er binnen dertig seconden na het posten bij zijn, want dat is de tijd waarin ze hun impact maken.’
Is een schokkende stream eenmaal verwijderd, dan zijn de beelden vaak al lang gearchiveerd op andere websites. Er wordt gewerkt aan algoritmes die dergelijke beelden sneller moeten herkennen. Ondertussen rapporteert de zedenpolitie een groeiend populariteit van livestreams van kinderporno. In oktober werd nog een computer in beslag genomen van een man in Amstelveen, die wordt verdacht van het bestellen en bekijken van livestreams met seksueel misbruik van kinderen op de Filipijnen. Zulke streams bieden klanten de mogelijkheid om aan te geven wat ze willen zien en soms ook om direct regieaanwijzingen te geven.
De nieuwheid van het fenomeen social livestreaming leidt tot allerhande nieuwe worstelingen. Neem een simpel vergrijp als een inbreuk op intellectueel eigendom. ‘Als ik een video op YouTube zet waarop achtergrondmuziek van mijn tv te horen is, wordt hij verwijderd,’ zegt Van de Ven. ‘Maar mijn livestream staat vol muziek. Pas achteraf kan er worden ingegrepen door de rechthebbenden. Dat is bevrijdend.’
Betaalzenders zien zich geconfronteerd met kijkers die de nieuwste aflevering van Game of Thrones streamen. En artiesten zitten niet te wachten op fans die een concert rechtstreeks met hun volgers delen. ‘Het is normaler geworden om even iets te filmen dan om een berichtje te schrijven,’ stelt intellectueel eigendom- en media-advocaat Joran Spauwen vast. Volgens Spauwen, werkzaam bij Kennedy Van der Laan, is de kans groot dat mobiele telefoons op den duur niet meer worden toegelaten bij grote concerten en sportwedstrijden. ‘Als er boetes worden uitgedeeld voor overtredingen op auteursrecht, houdt het wel op,’ voorspelt hij. ‘Of er wordt een internetblokkering in werking gesteld bij zulke evenementen.’
Wie dit leest, is live
Als de amateur live-filmers overal opduiken, zijn we dan overgeleverd aan hun camera’s? Zelfs als iemand een bordje om zijn nek draagt met een waarschuwing dat hij livestreamt, ben je al in beeld op het moment dat je het leest. Bestaat er zoiets als het recht om niet te willen worden gestreamd?
‘In feite is livestreaming een vooruitgang voor de privacy, omdat er niets wordt vastgelegd,’ zegt advocaat Nicole Wolters Ruckert van Kennedy Van der Laan, gespecialiseerd in privacyrecht. Maar er zijn ook platforms die de video’s bewaren en opvraagbaar maken, zoals Twitch. Volgens de voorwaarden die op de meeste van die platforms van toepassing zijn, moeten gebruikers er zelf voor zorgen dat ze voldoen aan de privacy wet- en regelgeving. Dat betekent dat een livestreamer minimaal moet aangeven dát hij iemand filmt, voor welk doeleinde en op welke grondslag. Maar kom daar in de praktijk maar eens om.
Wolters Ruckert: ‘Je zou een afweging van de rechten moeten maken in de split second dat je beslist om de camera omhoog te houden. Dat is onmogelijk. Misschien is dat ook niet zo erg. Maar voor de verdere vastlegging zou je in ieder geval moeten kunnen bepalen: moeten deze beelden wel blijven bestaan?’
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.