Non-fictie / Armoede in Mumbai
Op de jaarlijstjes van de grote buitenlandse kranten stond een boek dat ik niet kende. Het had zojuist de prestigieuze National Book Award gewonnen in de categorie non-fictie. Het was het eerste boek van Katherine Boo, journaliste bij The Washington Post en The New Yorker, getiteld Behind the Beautiful Forevers. Life, Death and Hope in a Mumbai Undercity. Het boek bleek vorig jaar ook te zijn verschenen in het Nederlands, onder de titel Een beter bestaan. In 2000 had Boo al de Pulitzer Prize gewonnen voor haar serie over groepshuizen voor verstandelijk gehandicapten, ook in de categorie non-fictie.
Een beter bestaan (op het omslag van de vertaling is niet te vinden of het een roman of een journalistiek verslag betreft) is het resultaat van vier jaar meelopen met de bevolking van de Annawadi-achterbuurt van Mumbai, ontstaan in de jaren negentig in de schaduw van de luxehotels rondom het vliegveld. Het zijn de verhalen van drie families. Het verhaal van Abdul, de hoofdpersoon, die zijn dagen doorbrengt (en velen met hem) met het vinden en sorteren van afval. Dagelijks brengt de stad zo’n acht ton afval voort, de arme kinderen van Annawadi zijn er om zich daarop te werpen, in een hevige onderlinge competitie: wie niets vindt, krijgt niets te eten. Het verhaal van Fatima, ook wel Eenbeen genaamd, die bekendstaat om haar nymfomanie. En het verhaal van Asha, die uitgroeit tot slumbaas en politica voor de Shiv Sena, een rechtse politieke partij. De verhalen wisselen elkaar af en komen uiteindelijk bij elkaar uit.
Literaire trucs
Een stad die leeft van decadent weggeworpen afval: een mooiere metafoor voor de achterzijde van de nieuwe Indiase rijkdom is moeilijk denkbaar. Het beeld wordt door Boo gretig aangegrepen, waardoor ze nogal eens vervalt in enigszins gratuite cynische observaties. Zoals dat er op de muur waarachter Annawadi is verrezen advertenties voor Italiaanse vloertegels staan, aangeprezen met de slogan BEAUTIFUL FOREVER BEAUTIFUL FOREVER BEAUTIFUL FOREVER. Niet al te subtiel allemaal.
Aan de andere kant: waarover zou Boo subtiel moeten zijn? Het verhaal dat ze wil vertellen, is een verhaal over waargebeurde ellende. Maar hoewel ze in haar epiloog de feitelijkheid van haar verslag benadrukt, is het boek opgebouwd als een roman. Karakters worden ook beschreven op momenten waarvan ze geen getuige is geweest. Boo schuift de Annawadiërs gedachten in de schoenen die de feiten van hun leven weergeven, maar tegelijk worden gebruikt ter versterking van de setting van het verhaal. De vele sfeerbeschrijvingen, het oor voor dialoog, het oog voor tempo, de dramatische opbouw en de nevenschikking van scènes, ze geven het idee dat je een verzameling korte verhalen aan het lezen bent die tezamen een roman vormen. Boo schrijft zichzelf nadrukkelijk weg, en legt de verhalen van haar hoofdpersonen vervolgens vast in de subjectieve, egocentrische vorm van de roman.
Dat geeft een ongemakkelijk gevoel: als non-fictie is het boek goed – de stemmen van verborgen mensen zijn krachtig opgeschreven – maar tegelijk te gekunsteld: er zijn te veel romantechnieken gebruikt. Als roman schiet het boek tekort. Daarvoor is de stijl te weinig origineel en de inzet te journalistiek: gericht op eenduidigheid, niet op meerduidigheid. Het brengt de onbeantwoordbare vraag te berde: is het geloofwaardige gehalte aan menselijk lijden in het boek vooral het gevolg van literaire trucage (in dat geval: waarom het geen roman noemen?) of van het feit dat je weet, of denkt te weten, dat er echte mensen zijn geweest die precies zo hebben geleden als in het boek te lezen is? En in dat geval: waarom zo veel literaire trucs en middelen gebruiken?
Pas bij het nawoord dacht ik enigszins te begrijpen waarom Boo heeft gekozen voor dergelijke constructies. Hierin geeft ze nog maar eens haar eigen mening over de armoede (die natuurlijk in het hele boek impliciet aanwezig is) en schrijft ze: ‘In dit tijdperk van globalisering met zijn snelle veranderingen, vaak tijdelijke banen en hevige concurrentie, is hoop geen fictie.’ Ze doet hier afstand van fictie en romans, benadrukt eens te meer het echte lijden van echte mensen, en lijkt te zeggen dat in fictie geen echte hoop te vinden is, alleen in de realiteit. Wat ze eigenlijk zegt, is: fictie is niet genoeg. Maar de werkelijkheid zoals ze geweest is, is ook in dit boek uiteindelijk vooral een middel om een goed verhaal te vertellen.
*** Katherine Boo, ‘Een beter bestaan’, vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen, Nieuw Amsterdam 320 p., € 19,95

Daan Heerma van Voss

Lijden is geen fictie

Nie wieder is nu

Meebuigen is zinloos

Verhaal van de Week

Van burgerverzet tot dictators

Social media als geheim wapen 

Klimaat, klimaat, klimaat!

Teun van de Keuken

Wat gebeurt er nu>

Europa na de AfD

Weg met de model-minderheid

Interview Pete Wu

Sport wordt almaar duurder

Hans Against the Machine

Schieten en huilen in Israël

Cultuurtip

Staken is winnen

Debat op Dinsdag