Recensie / Thomas en Daan
In Vertrek van station Atocha verhuist een jonge Amerikaanse dichter naar Madrid om literatuuronderzoek te doen, maar hij vult zijn dagen vooral met blowen, drinken en door de stad slenteren. Het romandebuut van dichter Ben Lerner (1979) kreeg lovende kritieken in de Verenigde Staten.
Daan: ‘Hoelang heb jij erover gedaan?’
Thomas: ‘… Hoezo?’
D: ‘Bij mij ging het soms heel snel, en dan dacht ik: ik moet dingen gemist hebben; er lijkt helemaal niks gebeurd. Na herlezing stelde ik vast: verrek, er is inderdaad niks gebeurd. Vertrek van station Atocha is een boek waarin helemaal niks gebeurt. Zelfs op de momenten dat je denkt, nu gaat er wat gebeuren, gebeurt er uiteindelijk niks.’
T: ‘Hallo, er vindt een terroristische aanslag plaats midden in Madrid! En er verdrinkt iemand tijdens het zwemmen in een woeste, Mexicaanse rivier. Dat is toch een gruwelijke scène?’
D: ‘Maar die aanslag gebeurt buiten de hoofdpersoon om, en de verdrinking is een anekdote van iemand anders, verteld over de chat. Misschien was het wel verzonnen, om indruk te maken. Dat vond ik trouwens wel aardig, om voor zo’n aangrijpende gebeurtenis het modieuze medium van de internetchat te gebruiken, met bijbehorende afkortingen en lompheid. En het valt knap samen met het thema.’
T: ‘Leg uit.’
D: ‘Het boek gaat over iemand wiens gedachten groter en groter worden, die ontstaan bij de gratie van de afwezigheid van gebeurtenissen.’
T: ‘Ja, en?’
D: ‘Nou, dat is een interessante, grote vraag. Is het erg als er in een boek weinig tot niets gebeurt, zolang de hoofdpersoon hier interessante gedachten over heeft?’
T: ‘Ik denk dat het niet erg hoeft te zijn. Toch had ik uiteindelijk moeite met deze roman, omdat de gedachten, hoewel interessant, steeds zo cynisch en zelfkritisch zijn. De hoofdpersoon maakt constant gebruik van een voice-over: aan bijna elk woord besteedt hij gedachten, al zijn handelingen worden door hemzelf direct beschimpt. Hij is een leugenachtige zonderling die niet alleen afstand neemt van zijn omgeving, maar de lezer ook nooit echt dichtbij laat komen.’
D: ‘Er zit toch iets bijzonders in deze roman. Dat vind ik echt.’
T: ‘Af en toe vond ik het wat pathetisch worden. “Er opende zich een afgrond in mij”, “ik wás een gevoel van beklemming”, dat soort zinnen. Ze passen in elk geval niet bij de strakke, relativerende toon van de rest van het boek.’
D: ‘Lerner probeert iets groots over te brengen, iets waar nauwelijks woorden voor bestaan, namelijk de ruimte tussen twee talen, waarin de hoofdpersoon zich voortdurend begeeft. Hij hoort geen Engels meer op straat, maar begrijpt het Spaans nog niet goed genoeg om zich te redden&#8230;’
T: ‘Hij wil het ook niet begrijpen, hij is bang dat mensen hem niet meer interessant vinden zodra hij niet meer die Amerikaanse dichter is, zodra het mysterie wegvalt. Daarom liegt hij bijvoorbeeld ook over zijn moeder – eerst zegt hij dat ze overleden is, daarna houdt hij het op doodziek, terwijl ze gewoon gezond in Amerika zit.’
D: ‘Jij wilt het niet begrijpen. Het gaat over ideeën die uit taal en onbegrip ontstaan. Dat is moeilijk te vangen. Eenduidigheid lijkt het credo bij de meeste boeken die verschijnen. Hier nu een boek dat leeft door meerduidigheid, in het zelfverzonnen fantasiegebied tussen twee talen. Wat vind jij overigens van al die grote quotes op de Amerikaanse flap, van Jonathan Franzen: ‘A beautiful novel… not like anything I can remember reading’, van Paul Auster: ‘Utterly charming’, de vergelijkingen met Philip Roth, Boris Pasternak, Roberto Bolaño…?’
T: ‘Overdreven. Alleen in die van Auster kan ik me vinden. Het boek heeft wel een eigen, levendige toon. De stijl is lekker. Bruisend. Maar alleen die toon vind ik niet genoeg om het een “beautiful novel” te laten zijn. De belangrijkste vraag: zou je iets gemist hebben als je het boek niet had gelezen?’
D: ‘Ja. Al is het inderdaad niet een strak verhaal, en aan de hoofdpersoon mis je ook niet veel, dat is een beetje een zelfverheerlijkende, zwelgende, irritante gast, maar het boek heeft een intelligente stijl, biedt ruimte voor subtiliteit, en de zorgvuldigheid waarmee wordt nagedacht over taal en taligheid is lovenswaardig. Jij blijft zo zuur?’
T: ‘Ja. Vaak vergat ik tijdens het lezen al wat er stond. Dat is niet goed.’
D: ‘Nee, dat kan niet de bedoeling zijn.’
T: ‘Nee.’
D: ‘En je weet nu al niet meer waar het boek over gaat.’
T: ‘Je moet van goeden huize komen als je leegte en verveling boeiend genoeg kan maken, dan ben je inderdaad een groot schrijver. Lerner kan dat misschien worden, zijn ideeën en stijl beloven wel veel.’
***1/2 Ben Lerner, ‘Vertrek van station Atocha’, vertaald door Ronald Vlek, Atlas Contact, 204 p., € 19,95

Thomas Heerma van Voss

Daan Heerma van Voss

‘Jij blijft zo zuur?’

Nie wieder is nu

Meebuigen is zinloos

Verhaal van de Week

Van burgerverzet tot dictators

Social media als geheim wapen 

Klimaat, klimaat, klimaat!

Teun van de Keuken

Wat gebeurt er nu>

Europa na de AfD

Weg met de model-minderheid

Interview Pete Wu

Sport wordt almaar duurder

Hans Against the Machine

Schieten en huilen in Israël

Cultuurtip

Staken is winnen

Debat op Dinsdag