Interview / Alain Platel over ‘C(h)oeurs’
Soms schuilt er meer dapperheid in een mens dan hij zelf vermoedt. Soms verschaft een hond hem dat inzicht.
Een paar maanden geleden maakte de Belgische choreograaf Alain Platel met zijn hond Flint zijn dagelijkse wandeling langs de leien in Gent, de stad die al jaren zijn thuishaven is. &#8216;Het klinkt belachelijk, maar de wandelingen met mijn hond voeden nu al zes jaar lang mijn observaties van het leven,&#8217; vertelt hij.
Die dag werd hij op een zeldzame manier uitgedaagd. Het gevaar leek, zoals wel vaker het geval, vanuit het niets te komen. Als een moordmachine wierp een Staffordshire bulterriër zich op zijn hond, duwde hem op zijn rug en zette zijn tanden in zijn hals.
Platel zag Flints hulpeloosheid en dacht niet meer na. Hij wierp zijn volle gewicht en lengte op de Staffordshire. Hij begon te vechten met het beest, omklemde met beide handen zijn nek, probeerde hem los te rukken van zijn hond. &#8216;Ik heb er op geklopt, geslagen, gestampt. Een blinde, chaotische worsteling en een beetje hoop: laat mij hier levend uitkomen en laat mijn hond niet verscheurd worden.&#8217;
Hond en mens rolden over de stoep, lagen te worstelen in de struiken en sleurden elkaar naar de rand van het water. Tot er twee politieagenten voorbijkwamen. Een van de agenten trok zijn revolver en riep naar de eigenaar van de Staffordshire: &#8216;Als u niet snel uw hond aan de leiband doet, schiet ik hem dood.&#8217; De eigenaar gooide zijn leiband naar Platel.
Later zei de politieagent: &#8216;Mijnheer, het was gevaarlijk wat u deed. Als zo&#8217;n beest zich tegen u keert, blijft er niets meer van u over.&#8217;
En Platel dacht: in bepaalde omstandigheden heb ik dan toch wel de juiste dosis moed. Ik denk dat ik niet laf zal zijn als het er echt om gaat. Ik ben blijkbaar bereid de zwakkeren te beschermen.
Bloedhonden
We blijven even bij het thema strijdvaardigheid plus honden. Alain Platel repeteerde in Madrid zijn nieuwste voorstelling C(h)oeurs, die er op 12 maart 2012 haar wereldpremière beleefde in het Teatro Real. Dus wandelde hij daar dagelijks met zijn hond in het parkje. Hij liep er tussen vriendelijke, oude, rijke dames, die met hem keuvelden over het mensen- en het hondenleven. Vooral over dat laatste eigenlijk. De vrouwen leerden hem een paar woorden Spaans. Maar eenmaal in de opera werden zij deel van een publiek dat ook een bloedhond kan zijn.
Andermaal moest Platel worstelen: &#8216;C(h)oeurs is een heel heftige voorstelling. Madrid is een warme, open en vriendelijke stad. Maar er is zo&#8217;n laag rijke geldschieters van de opera, niet zelden met connecties naar het francisme, die de opera als hun thuis beschouwen. Zij uiten dan ook duidelijk hun ongenoegen als iets hun niet bevalt. Voor deze groep was het moeilijk te verteren dat de realiteit van de indignados, waarmee ze elke dag geconfronteerd worden maar waar ze hun ogen voor sluiten, zo expliciet in &#8220;hun&#8221; opera terechtkwam. Ik had het gevoel dat diezelfde lieve mevrouwen die ik overdag in het park met hun hondje was tegengekomen, me nu in de opera uitscholden en razende toeschouwers werden.&#8217;
C(h)oeurs is volgens Platel geen ouderwets politiek theater, maar wel een voorstelling met expliciet engagement. Hij begon na te denken over de rol van het koor in opera&#8217;s. &#8216;Toen operadirecteur Gerard Mortier me vijf jaar geleden vroeg een voorstelling rond Verdi te maken, had ik veel esthetische, vrijblijvender associaties over het koor. De realiteit heeft ons wel ingehaald. Als vanzelf verwijst C(h)oeurs naar volksopstanden, naar Occupy Wall Street, naar de Arabische Lente, naar de indignados. Ik had geen andere keuze meer. Je kan niet maar zomaar een stuk maken met muziek van Verdi en Wagner en doen alsof er buiten niets gebeurt.&#8217;
Uiteindelijk hingen de muren van de repetitiestudio vol met beelden uit de actualiteit. &#8216;Ik wil de mensen niet naar de mond praten maar verontrusten.&#8217; En hij wilde daarbij zelf ook in de arena staan. &#8216;Er is wel meer theater dat zich kant tegen iets. Maar ik zie weinig theater waar naast die oproepen tot verandering ook het eigen lijf in de strijd wordt gegooid.&#8217;
Totaal onthutst
Veertig producties heeft Platel intussen op zijn naam staan. Zowel grote wereldtournees als kleine, lokale projecten en projecten in landen als Palestina en Congo. Vorig jaar oogstte hij wereldsucces met Gardenia, een theater/dansproductie met oudere travestieten.
Het is niet de eerste keer dat Alain Platel een voorstelling maakt vanuit opera of klassieke muziek. C(h)oeurs ligt in de lijn van grootschalige producties als Wolf (2003), vsprs (2007) en pitié (2008). Na Mozart, Monteverdi en Bach zijn in C(h)oeurs koorpassages uit de opera&#8217;s van Verdi en Wagner aan de beurt.&#8217;
Toen Mortier me vroeg voor het Verdi-project, dacht ik eerst: bah, Verdi. Ik had het niet zo op Verdi begrepen. Ik heb Mortier gevraagd om uitsluitend te werken met koor, zonder solisten. Ik wilde graag een onderzoek doen naar de vraag: waar verleidt de massa u en waar wordt het gevaarlijk? Het is een belangrijk onderwerp in deze tijd.&#8217;
In het kader van dat onderzoek herlas hij de roman De welwillenden van Jonathan Littell. &#8216;Het is alsof het kwade mag en het goede kapotgemaakt moet worden,&#8217; stelt Platel. &#8216;Soms ervaart een mens het bij zichzelf: het kwaad kan een overweldigende kracht zijn. In dat opzicht was De welwillenden een eyeopener. Ik herinner me hoe ik na de eerste tien pagina&#8217;s totaal onthutst was. Je volgt als lezer een redenering waarin de vraag gesteld wordt: wie is er het meest schuldig aan de ellende van de Tweede Wereldoorlog? Is het Hitler of is het ook diegene die elke dag verantwoordelijk was voor de spoorwissels op de spoorlijn tussen Berlijn en Auschwitz? Bestaat het besef wel dat je als individu iets tegen de massa vermag? Als je ziet hoe Hitler een massa wist te verleiden door wat hij zei en het hele ritueel van samen roepen, samen zingen&#8230; dan begrijp je dat mensen in zijn verhaal zijn gestapt.
En ik houd mijn hart vast als ik zie wat er hier nu gebeurt. Los van de politieke analyse, is het soort discours dat nu gevoerd wordt door een of meerdere partijen erg beangstigend. Het soort discours dat iemand zelfs nog op dit moment in de 21ste eeuw kan voeren (Platel verwijst naar de Vlaams-nationalistische politici, AL) en dat hij daarmee een massa mensen kan meeslepen, boezemt mij angst in. Binnenkort zitten we in een democratisch verkozen dictatuur.&#8217;
Met die gedachte en met De welwillenden in het achterhoofd, stelt Platel zich dan de vraag: hoeveel macht en kracht heb je om als individu tegen de stroom in te gaan? &#8216;Dat je kan verdrinken en verdwalen in het kwaad, daar kan ik mij iets bij voorstellen. Goed zijn is zoveel lastiger en moeilijker. Ik vind het echt hard werken: goed zijn.&#8217;
Zo kwetsbaar
C(h)oeurs werd een samplevoorstelling, met tien dansers van het huisgezelschap Les ballets C de la B van Platel en tachtig koorleden en een grote groep muzikanten op het podium; honderdzestig mensen in totaal. En met Verdi en Wagner in de hoofdrol groeide dat uit tot een voorstelling over de macht van de massa, over de groep en de plaats van het individu daarin.&#8217;
De vraag die Platel zich stelt is: hoe verhoudt dat progressieve nationalisme van Wagner en Verdi zich tot ons nationalisme. &#8216;Verdi heeft zich ingezet om van de lappendeken van kleine stadsstaatjes die Italië was, een groter democratisch geheel te maken. Ook Wagner wilde een groot democratisch ideaal vertegenwoordigen.&#8217;
Hij weet dat Wagner een beladen naam is en geïncorporeerd werd door het fascisme. &#8216;Daarom vond ik het bij Wagner zeer belangrijk om die gigantische schoonheid van zijn muziek op te roepen, maar ook via zijn muziek te refereren naar de strijdvaardigheid waar hij toen voor stond en waar wij nu opnieuw voor zouden kunnen staan.&#8217;
Hij heeft een van de belangrijkste lijnen in zijn werk pas later ontdekt, zegt Platel: &#8216;De lijn van het publieke naar het private lichaam. In collectieve volksopstanden waar iedereen roept: &#8220;We gaan er samen tegenaan&#8221;, wordt het individuele lichaam steeds fragieler. Je voelt het overal: zo kwetsbaar zijn we als mens, maar hoe sterk kunnen we zijn als we collectief iets doen.&#8217;
Losse stoeptegel
Ooit gaf hij een boekje cadeau aan zijn oom, die ook zijn peetvader was. Het gaat over de wijsheid van het aanvaarden, de grootsheid van het gevecht van het niet aanvaarden, de broosheid van een mens en de scherpte van het verstand: Het materiële leven van Marguerite Duras. Toen zijn oom elf jaar geleden stierf, schonk zijn tante hem het boek terug. Er zat nog een oud briefje in. &#8216;Nonkel Roger, al vijf jaar lang is dit boekje een beetje als mijn bijbel over de ondraaglijke last van het leven en ik geef het door aan mensen die ik graag zie. Een klein cadeautje maar vol schone woorden. Alle goeds voor 1993 e.v. Alain&#8217;
&#8216;Ik heb in 1993 de voorstelling Bonjour Madame gemaakt. De titel was ontleend aan een citaat van Marguerite Duras. Ze zegt ergens: &#8220;Je kunt zeggen&#8230; eh&#8230; goedemorgen mevrouw, hoe gaat het vandaag met u&#8230; het is mooi weer&#8230; maar het zal zeker gaan regenen et cetera&#8230; en dat kan alle hoop en wanhoop van de wereld bevatten.&#8221; Ik herken mezelf in die gedachte. In elke zin en in elk gebaar, zelfs in een losse stoeptegel kan de essentie van het leven vervat zitten. Als ik dit boek een soort bijbel noem, heeft dat ook te maken met een andere soort herkenning die eruit spreekt. Ze vertelt over haar depressies en haar drankprobleem. Het is een troost dat iemand met haar mogelijkheden en bekendheid, kan toegeven dat het ook haar soms te veel wordt. Dat betekent niet dat ik even hard moet lijden als zij, maar er is wel die herkenning van het lijden. Ik ben al langer op zoek naar een antwoord op de vraag wat mensen bindt. Het is niet de angst, zoals sommigen beweren, of een sociale, politieke of culturele context. Het is het lijden wat ons als mensen bindt.&#8217;
En opnieuw gebruikt hij nu Duras. Hij heeft uren interviews beluisterd die Duras in de jaren tachtig en negentig gaf en waarin ze evalueert hoe de politiek in haar persoonlijk leven is binnengekomen. &#8216;De echte democratie is volgens haar: elke dag met zeven miljard mensen de schemering van de wereld beleven. In die beginnende duisternis, in het trage verlies, zijn we allemaal gelijk.&#8217;

Anna Luyten

‘Je kan niet doen alsof er buiten niets gebeurt’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips