Een vrouw draagt altijd haar eigen beeltenis met zich mee. ‘Of ze nu door een kamer loopt of huilt om de dood van haar vader, noodzakelijkerwijs visualiseert ze hoe ze loopt of huilt,’ luidt een van de meest bekende citaten over hoe vrouwen naar zichzelf kijken – dat overigens komt van een man, de Britse schrijver en kunstcriticus John Berger. Hij deed de uitspraak in 1972, in zijn televisieserie Ways of Seeing. ‘Vanaf haar vroegste jeugd is haar bijgebracht dat ze zichzelf continu moet evalueren,’ zegt Berger.

Continue zelfevaluatie

In The Girls van Emma Cline (2016), dat zich eind jaren zestig afspeelt, is mooi beschreven hoe meisjes van oudsher die continue zelfevaluatie managen. Bijvoorbeeld met behulp van handleidingen in tijdschriften waarmee hoofdpersoon Evie en haar vriendin Connie zich voorbereiden op de eerste schooldag. Achtentwintig dagen van tevoren: ‘Apply a mask of avocado and honey.’ Veertien dagen van tevoren: ‘Test your make-up look in different lights (natural, office, dusk).’

In haar zucht naar aandacht trekt Evie de halslijn van haar shirt zover mogelijk naar beneden. Als ze zich buitenshuis begeeft, fabriceert ze een ‘whistful stare’ op haar gezicht, ‘that implied many deep and promising thoughts.’ Voor het geval iemand een blik op haar zou werpen.

Of je het wilt is een tweede, maar het idee is dat iedereen zijn en vooral haar foto’s naar het heersende ideaalbeeld kan (moet?) modelleren.

Nu we ons omringen met foto’s van onszelf en elkaar, en het heel normaal is om je eigen leven middels plaatjes te communiceren op sociale media – waar een vrouw haar eigen beeltenis niet alleen hoeft te visualiseren, maar zelf kan cureren – heeft die zelfevaluatie extra gewicht gekregen. Met de spiegelfunctie van de telefooncamera, opmaak-instructiefilmpjes op YouTube, Instagram­filters, retoucheer-apps, wenkbrauwgel en de praktijk van contouring om schminkenderwijs het gezicht visueel te vervormen, heeft de vrouw (alsook de uiterlijk-bewuste man) er een goede dosis controle over haar voorkomen bij gekregen. En daarmee ook meer verantwoordelijkheid: of je het wilt is een tweede, maar het idee is dat iedereen zijn en vooral haar foto’s naar het heersende ideaalbeeld kan (moet?) modelleren.

Uber-influencers

In het bestendigen van dat idee lopen figuren als Kim Kardashian en haar halfzusje Kylie Jenner voorop. Deze uberinfluencers (Kardashian: 124 miljoen Instagramvolgers; Jenner: 123 miljoen) portretteren via hun uiteenlopende mediakanalen, van realitytelevisie tot elk relevant sociaal medium, het populaire en mede door hen vormgegeven schoonheidsideaal. Dat omvat volle lippen, grote billen, een minuscule taille en uitgesproken gezichtslijnen.

Tussen de licht-pornografische selfies op haar Instagrampagina staan foto’s waarop Kim Kardashian sport, en waarop ze allerhande producten gebruikt.

In de nogal stevige stroom zelfportretten die de zusjes de wereld in zenden ligt ook een how-to besloten, een boodschap over hoe het uiterlijk van hun volgers dit ideaal kan benaderen. Tussen de licht pornografische selfies op haar Instagrampagina staan foto’s waarop Kim Kardashian sport (al weten we allemaal dat ze die cartooneske taille-heup-verhouding niet met hardlopen heeft verkregen), en waarop ze allerhande producten gebruikt. Lippenstift bijvoorbeeld, maar ze prijst ook medicijnen tegen zwangerschapsmisselijkheid aan, haarvitamines (?) en dieetshakes. Dat is het businessmodel van het uitbuiten van haar persoonlijke leven: naar verluidt verdient ze zo’n zeven ton aan één gesponsorde post.

In de kern is deze dynamiek niet anders dan die van de magazines waar de meisjes uit Emma Cline’s roman zich aan vergaapten. En ook vroeger leenden beroemdheden zich voor de promotie van twijfelachtige producten en nare dieettips, waarbij ze impliceerden dat dat was hoe zij zo mooi waren geworden. Maar sociale media brengen celebritycultuur dichterbij: als fan kan je persoonlijk commentaar leveren op de posts van je idool, je goedkeuring laten blijken (like), en de Kardashians staan er gewoon tussen je alledaagse vrienden, waar je ze elke dag wel even voorbij ziet komen. Door die schijn-intimiteit is het alsof een persoonlijke bekende jou face to face een product aanraadt. Sponsors hebben zo via de influencers een grote invloed op het ideaalbeeld dat jonge vrouwen nastreven. En dus ook op hun relatieve zelfbeeld.

Lichaamspositivist

Dit stuit actrice Jameela Jamil enorm tegen de borst. De 32-jarige Britse ster van sitcom The Good Place positioneert zich al jaren als ‘lichaamspositivist’, maar haar kruistocht heeft de afgelopen maanden momentum gekregen. In mei viel ze Kim Kardashian publiekelijk aan toen die een foto had geplaatst waarop ze verleidelijk aan een eetlustonderdrukkende lolly van het merk Flat Tummy zoog. ‘Fuck off,’ protesteerde Jamil. ‘Jij vreselijke en giftige invloed op jonge meisjes.’

‘GOD, ik hoop dat al deze beroemdheden publiekelijk in hun broek schijten,’ tweette Jamil.

In november trok ze ten strijde tegen verschillende beroemdheden, onder wie rapper Cardi B en een ander Kardashian-zusje, nadat zij met kortingscodes de ‘ontgiftingsthee’ Teami hadden gepromoot – die drinkers ervan een influencerstaille belooft, maar ze in werkelijkheid vooral flink aan het poepen krijgt. ‘Geef ons kortingscodes voor jullie voedingsdeskundigen, persoonlijke chefs, personal trainers, fotobewerkers en plastisch chirurgen, vuile leugenaars,’ tweette Jamil. En: ‘GOD, ik hoop dat al deze beroemdheden publiekelijk in hun broek schijten.’ (‘Dat zal nooit gebeuren,’ was Cardi B’s geheel aan het punt voorbijgaande antwoord, ‘want er zijn overal openbare wc’s… ooo en bosjes.’)

https://twitter.com/jameelajamil/status/1066362915031179264

Absurde esthetische standaarden

Jamil vaart niet alleen uit tegen foute sponsoring, maar tegen de hele cultuur rond het misplaatste en onhaalbare Instagram-schoonheidsidee.

In een opiniestuk voor de BBC beschrijft ze hoe de bewerking van haar foto’s maakt dat ze zelf teleurgesteld is in haar eigen spiegelbeeld, dat het misleidend is voor het publiek en absurde esthetische standaarden legitimeert. De vele tijdschriftcovers die ze het afgelopen jaar sierde, zijn daarom op haar verzoek steeds onbewerkt gebleven: haar neus is niet kleiner gemaakt en haar huid niet lichter, haar lichaam niet dunner en de striae op haar borsten zijn niet weggegumd.

‘Als iedereen ziet dat wij onze menselijkheid accepteren, en ons gewicht en onze leeftijd, zullen zij ons voorbeeld volgen.’

Nu is onbewerkt blijven geen schande voor Jamil, met haar lange benen, volle lippen en hoge jukbeenderen. ‘You sexy skyscraper’ is maar een van de vele toespelingen in The Good Place op haar uitzonderlijke uiterlijk. Maar ook zij is bekend met body shaming, van toen ze een aantal jaar terug door medicatie twee kledingmaten was aangekomen en dat breed werd uitgemeten in de Britse roddelpers. Als tiener leed ze aan een eetstoornis om eruit te kunnen zien als de modellen in vrouwenbladen, die overigens nooit net als zij van Indiase komaf waren.

Bovendien, benadrukt Jamil in een interview met Nylon Magazine, moet de cultuurverandering juist beginnen bij de beroemde vrouwen die fotomanipulatie normaliseren. ‘Wij zijn ermee begonnen en wij moeten het ook stoppen. Als iedereen ziet dat wij onze menselijkheid accepteren, en ons gewicht en onze leeftijd, zullen zij ons voorbeeld volgen.’

Maaltijdvervangende shake

Jamil en Kardashian snappen allebei hoe een vrouw haar eigen beeltenis meedraagt. De een probeert die last te verlichten, de ander verdient er goed mee en trekt zich weinig aan van de campagne van de een (die toch maar 886 duizend volgers heeft – peanuts!).

https://www.instagram.com/p/BsJsNcOnFDP/

Op Kardashians eerste Instagrampost van het nieuwe jaar staat ze in een legging en een sport-bh, billen naar achter en borsten vooruit, vol in de make-up en met een duckface. Ze houdt een sportfles met bruine vloeistof omhoog. ‘Zooo’n goede maaltijdvervangende shake’ van Flat Tummy, om haar ‘huuuuge Christmas’ mee goed te maken.

‘Want het draait er allemaal om vrouwen terug op het juiste spoor te krijgen,’ aldus Kardashian.

Het spoor van het onhaalbare plaatje, zeg maar.