Natuurlijk ben je niet gelijk medeschuldig als je zwijgt, wel laat je de dader onbestraft. Waarom was het twee weken lang stil na het Radio538-incident? Waarom hielden de acteurs die wél fijn samenwerkten met Gosschalk hun mond? Waarom zwijgen de omstanders? 

Het was me het #MeToo-weekje wel weer. De Amerikaanse senator Al Franken kondigde zijn vertrek aan na beschuldigingen van seksueel misbruik. Lorin Stein, de editor van het prestigieuze literaire tijdschrift The Paris Review, moest om dezelfde reden het veld ruimen. En dan was er nog de ophef rond de Nederlandse zangeres Maan, die tijdens een optreden in een programma van Radio 538 getrakteerd werd op de aanblik van een blote piemel.

Het is goed dat #MeToo geen tijdelijk dingetje was, maar een voortdenderende ploegmachine blijkt te zijn. Er valt veel om te spitten. Wel wordt het inmiddels tijd dat we niet alleen naar individuele sensatiegevallen kijken, maar ook proberen iets te begrijpen van de onderliggende structuren die een dergelijk wijdverbreid misbruik mogelijk maken.

De psychoseksuele compositie van de mannelijke ziel, nou, vooruit, de analyse daarvan laat ik graag aan feministes over. Er is geen tekort aan opvattingen, theorieën en meningen over dat onderwerp. Wat mijns inziens wél te weinig aandacht krijgt, is de rol van de omstanders.

De omstanders, ze zwijgen.

In de supermarkt viel mijn oog afgelopen week op het schitterend vormgegeven kwaliteitsblad Story. Te midden van verhalen over de horrorzwangerschap van Yo en Wes, en over de drugsoorlog tussen Barbie en Bobbi Eden, kondigde de voorpagina aan: ‘Verguisde Job Gosschalk in therapie op Ibiza’. Ach ja, Handjob Job, ik was hem alweer bijna uit het vizier verloren, maar Gosschalk was natuurlijk wél een van de grote #MeToo-voltreffers van de afgelopen tijd. ‘Door meer dan zeventig acteurs wordt de voormalige castingdirector beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag en seksuele intimidatie,’ schrijft Story. Natuurlijk, het cijferwerk van zo’n blad moet je met een korreltje zout nemen, maar zelfs als ze er met tien of twintig acteurs naast zitten, is het een indrukwekkend aantal.

Iedereen in het Nederlandse tv-, film- en theaterwereldje wist wat er gaande was. Iedereen zweeg. Wat een helden! Nee, ik heb het niet over de slachtoffers. Die hebben het al zwaar genoeg te verduren gehad. Ik heb het over de omstanders. Zij die wisten en toch zwegen. Ik wil nog wel geloven dat het voor beginnende acteurs moeilijk is om misstanden aan te kaarten, maar waar waren mensen als Carice van Houten, Paul de Leeuw en Johnny de Mol al die jaren? Waar waren Huub Stapel, Halina Reijn, Thomas Acda en al die andere bekende namen die met Gosschalk samenwerkten? Wisten zij toevallig als enigen niet wat iedere andere acteur wél wist? Gezien het aantal slachtoffers is dat ondenkbaar.

De omstanders, ze zwijgen.

De ophef rond zangeres Maan ontstond pas twee weken na de gewraakte radio-uitzending. Tijdens de uitzending zelf had er dus blijkbaar geen haan naar gekraaid. Hoe kan dat? Er zullen toch wel een páár mensen naar Radio 538 luisteren? Waar was hun verontwaardiging? Waarom stemmen zij waarschijnlijk morgen zonder morren wéér op dat station af? Ik vond het seksuele aspect trouwens minder ernstig dan het afgrijselijke type gevoel voor humor dat uit het hele akkefietje sprak – waarom treden artiesten überhaupt op bij een zender met een dergelijk niveau? Het was niet Maans eerste keer… Zanger Tim Knol riep op tot een boycot van de zender, maar relativeerde zijn woede later, zoals Maan zelf ook zo snel mogelijk probeerde te doen alsof de kwestie achter haar lag.

Maan won vorig jaar ‘The Voice of Holland’ – waarom tekenen deelnemers aan dergelijke programma’s contracten waarmee zij hun ziel aan de duivel verkopen? Waarom kennen zij macht toe aan mensen die hun macht misbruiken? Waar zijn die andere deelnemers? Waarom hoor ik ze niet? Waarom kunnen we hen ongetwijfeld binnenkort gewoon allemaal hun liedje horen spelen op 538? Nee, je hoeft niet op hun solidariteit te wachten. De omstanders, ze zwijgen.

Ach, wat hadden ze toch een fan–tas–ti–sche band met hun redacteur

Ook de literaire wereld kreeg al in een vroeg stadium van #MeToo met een pittige zaak te maken. Een redacteur van uitgeverij Atlas Contact werd op non-actief gesteld wegens het vermoeden van seksueel grensoverschrijdend gedrag ten aanzien van vrouwelijke auteurs. De Gevallen Redacteur, Jelte N., omringde zich nochtans met jonge feministen. Onder zijn redactie, bijvoorbeeld, stelde Wiegertje Postma de bundel Vrouwen schrijven niet met hun tieten samen. De Gevallen Redacteur claimde voor zichzelf de ontdekking van succesauteur Hannah Bervoets – en werd niet tegengesproken. Hij haalde met veel bombarie de dichteressen Ellen Deckwitz en Lieke Marsman naar uitgeverij Atlas Contact. Dagelijks stak hij op Twitter de loftrompet over zijn aanwinsten, alsof het casanovaanse veroveringen waren. De aanwinsten zelf lieten zich met graagte door hem bezingen. Ach, wat hadden ze toch een fan–tas–ti–sche band met hun redacteur!

Maar publiciste Sarah Sluimer, die dit literaire #MeToo–balletje aan het rollen bracht, wist blijkbaar wél wat er gaande was: ‘Het schuurt,’ schreef ze in de Volkskrant, ‘dat er zoveel verhalen over jou en onwillige vrouwen in nachttreinen en op dansvloeren de ronde doen.’

Zoveel verhalen. Tja, het is niet onopgemerkt gebleven, en Sluimer was niet de enige die wist wat er speelde, zo bleek. Maar de omstanders zwegen. Sluimer zweeg in haar stuk zelf ook over de identiteit van de redacteur: ‘We beschermen ze, de mannen.’ Het was dankzij enig speurwerk van GeenStijl dat zijn identiteit naar buiten kwam.

Waarom zweeg omstander Sluimer?

Omstander Lieke Marsman twitterde later: ‘just to be clear: vrouwen die een aanrander in hun omgeving blijken te hebben zijn je niets verschuldigd. geen verklaring, geen mening, niets. het maakt hun feminisme ook niet ongeloofwaardig, enkel extra nodig!’

Ik zal niemand die zwijgt medeplichtig noemen aan aanranding

Die handen zijn wel heel rap in onschuld gewassen – volgens mij kleeft er nog wel wat viezigheid aan. Ik zal niemand die zwijgt medeplichtig noemen aan aanranding, maar dat neemt niet weg dat je wel een verantwoordelijkheid hebt om op te komen voor collega’s, een verantwoordelijkheid hebt om je mond open te doen als er nare dingen gebeuren. Zelfs als je géén geëngageerde schrijver bent. ‘Zoveel verhalen over jou en onwillige vrouwen’ – ja, zwijgen maakt je feminisme juist wél ongeloofwaardig. Het zwijgen is niet even erg als het aanrandersgedrag van mannen, maar het maakt het wel mogelijk dat dergelijk gedrag onbestraft blijft.

De omstanders, ze zwijgen. Waarom?

Misschien dit: mensen willen geen verklikker zijn. Een verklikker is een NSB’er. Klokkenluiders verpesten het feestje. In onze halleluja-cultuur van likes en zonnige zelfpresentatie wordt een kritische houding onmiddellijk als ‘zuur’ betiteld.

En dit: al van jongs af aan wordt in ons gezellige clubland het groepsgevoel gecultiveerd. Meedoen luidt het devies. Wie protesteert of moeilijk kijkt, is een spelbreker. Een teamspeler moet je zijn. En in het land van Willem de Zwijger zijn teamspelers blijkbaar goede zwijgers.

Bovenal zijn mensen bang voor hun eigen carrière. Op zichzelf verbaast me dat niet. Je hebt een hypotheek af te betalen, je hebt kinderen te voeden, en zelfs als dat niet zo is, dan heb je wel andere dromen en ambities, en de persoon over wie de kwade geruchten de ronde doen, heeft de macht om jouw dromen waar te maken of in rook te doen opgaan. Dus je zwijgt – zelfs al gaat het vaak om één machtige persoon tegenover heel veel personen die zich onmachtig wanen. Mensen onderschatten de kracht van hun collectieve stem.

Wat zijn de observaties waard van een schrijver die liever de andere kant op kijkt?

Maar zelfs als je het collectief niet meekrijgt, zelfs als jij de enige bent die geneigd is zijn mond open te trekken, maar je twijfelt vanwege de macht van de ander – wat doe je dan? Je hebt nog altijd een keuze. Je hebt nog altijd de keuze om je principes te laten prevaleren boven je carrièrekansen. Want wat is een carrière waard zonder principes? Wat is een leven waard zonder principes? Wat zijn filmrollen waard waarvoor je betaald hebt met je stilzwijgen? Wat zijn de observaties waard van een schrijver die liever de andere kant op kijkt?

Ja maar, ho ho ho, Ouariachi, jij heilig boontje! Wat zou je zelf doen? Wat zou je doen als je erachter kwam dat jouw uitgever seksuele handelingen zou eisen van potentiële debutantes als ruilhandel voor een boekcontract? Wat zou je doen? Spreken of zwijgen?

Ik hoef niet over het antwoord na te denken. Mijn uitgever is een vrouw, mijn redacteur ook. Vrouwen hebben over het algemeen minder snel de neiging om ongevraagd hun lul vanonder hun rok vandaan te toveren. Een deel van de oplossing voor het probleem van machtsmisbruik is dan ook verrekte simpel: vervang alle mannen met poortwachtersfuncties door vrouwen – en je bent een heel eind.